روز شعر و ادب فارسی، هر سال فرصتی است برای بازگشت به نامهایی که بخشی از حافظه ادبی این سرزمین را ساختهاند؛ نامهایی که شعرشان از مرز کتاب و دیوان گذشته و در زبان و خاطره مردم ماندگار شده است. امسال اما این مناسبت، در آستانه چهلمین سالروز درگذشت استاد محمدحسین شهریار، رنگ و حال دیگری دارد؛ شاعری که شعر فارسی و ترکی آذری را به هم پیوند زد و همچنان یکی از چهرههای اثرگذار شعر معاصر ایران به شمار میآید.
در چنین روزهایی، سیصد و ششمین برنامه «سهشنبههای علمی و فرهنگی» آستان قدس رضوی نیز به سراغ بخشی دیگر از همین حافظه ادبی رفت؛ حافظهای که اینبار در میان صفحات نشریات قدیمی خود را نشان میدهد. این برنامه با محوریت رونمایی از «قدیمیترین نشریات ادبی موجود در کتابخانه حرم مطهر رضوی» برگزار شد؛ دو نشریه «بهار» و «دانشکده» که هر کدام بخشی از مسیر شکلگیری و گسترش مطبوعات تخصصی ادبی ایران را روایت میکنند.
سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی هر هفته یکی از گوشههای کمتر دیدهشده میراث علمی، فرهنگی، هنری و تاریخی این مجموعه را پیش روی علاقهمندان قرار میدهد؛ برنامهای که تلاش میکند گنجینههای آستان قدس را از پشت ویترینها و قفسههای آرشیوی بیرون بیاورد و بهانهای برای گفتوگو درباره آنها فراهم کند. برنامه این هفته، یک تفاوت دیگر هم داشت؛ دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) میزبان این نشست بود تا فضای دانشگاهی نیز با یکی از گنجینههای مطبوعاتی کتابخانه حرم مطهر رضوی پیوند بخورد. سیصد و ششمین برنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی، ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۵، با مشارکت سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع)، در سالن اجتماعات «شهید چمران» ساختمان شماره ۲ دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) برگزار شد و جمعی از مدیران و کارشناسان دو مجموعه، استادان، دانشجویان و علاقهمندان حوزه فرهنگ و ادبیات در آن حضور داشتند.
از «ملت سنیه ایران» تا ۵۰۰ عنوان مجله ادبی
پشت هر نشریه قدیمی، بخشی از تاریخ فرهنگی یک جامعه پنهان است؛ کاغذهایی که زمانی تازه و نو بودند، اما امروز به اسنادی برای شناخت جریانهای فکری، ادبی و اجتماعی دورههای مختلف تبدیل شدهاند. کتابخانه رضوی نیز در کنار گنجینههای نسخههای خطی و چاپی، یکی از مهمترین مجموعههای مطبوعاتی کشور را در اختیار دارد و بخشی از این مجموعه به نشریات ادبی اختصاص یافته است.
جمیله جهانی، مسئول امور اطلاعرسانی و محتوای مطبوعات اداره مطبوعات آستان قدس رضوی، در این مراسم با اشاره به پیشینه نشریات ادبی ایران اظهار کرد: روزنامه «ملت سنیه ایران» که در سال ۱۲۸۳ هجری قمری با مدیریت علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه منتشر میشد، قدیمیترین روزنامه ادبی کشور به شمار میآید. وی ادامه داد: نخستین مجله ادبی ایران را نیز یوسف اعتصامالملک با عنوان «بهار» در سال ۱۳۲۸ هجری قمری منتشر کرد. پس از آن، ملکالشعرای بهار مجله «دانشکده» را چاپ کرد و از این مقطع، روند انتشار مجلات تخصصی ادبی در کشور شتاب گرفت.
جهانی همچنین به سابقه مطبوعات ادبی در مشهد اشاره کرد و گفت: روزنامه «ادب» قدیمیترین نشریهای است که در سال ۱۳۱۸ هجری قمری، برابر با ۱۲۷۸ هجری شمسی، در شهر مشهد مطلب ادبی منتشر میکرد. به گفته مسئول امور اطلاعرسانی و محتوای مطبوعات اداره مطبوعات آستان قدس رضوی، در این میان آرشیو مطبوعات آستان قدس رضوی بهعنوان یکی از بزرگترین آرشیوهای مطبوعاتی ایران، توانسته بیش از ۵۰۰ عنوان مجله تخصصی ادبی فارسی چاپ ایران را که متعلق به دورههای مختلف تاریخی، از دوره قاجار تا عصر حاضر است، شناسایی و جذب کند.
وی افزود: در حال حاضر، این آرشیو تمام ۲۴ شماره نشریه «بهار» از شماره نخست تا آخر را که در سالهای ۱۳۲۸ تا ۱۳۴۱ هجری قمری چاپ شده، در اختیار دارد. همچنین تمامی ۱۲ شماره مجله «دانشکده» که در سال ۱۳۳۶ هجری شمسی منتشر شده، در این مجموعه موجود است.
شهریار؛ شاعری میان دو زبان و دو فرهنگ
اما انتخاب روز شعر و ادب فارسی و نزدیک شدن به چهلمین سالروز درگذشت شهریار، تنها بهانهای برای رونمایی از نشریات ادبی نبود. بخش دیگری از این برنامه به بررسی جایگاه شهریار در شعر معاصر اختصاص داشت. شاعری که نامش برای بسیاری با غزلهای فارسی، «حیدربابایه سلام» و پیوند عمیق با فرهنگ و هویت آذربایجان گره خورده است. محمدحسین بهجت تبریزی، متخلص به شهریار در طول زندگی ادبی خود توانست میان زبان فارسی و ترکی آذری پلی ماندگار بسازد. شعر او از یکسو به سنت ادبیات کلاسیک فارسی وفادار ماند و از سوی دیگر، با بهرهگیری از زبان و فرهنگ بومی، مخاطبانی گسترده در میان فارسیزبانان و آذریزبانان پیدا کرد. چهلمین سالروز درگذشت او فرصتی است تا بار دیگر چرایی ماندگاری شعر این شاعر در میان نسلهای مختلف بررسی شود.
حمیدرضا نویدیمهر، مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) در این مراسم با موضوع «اقبال و پسند شعر شهریار در دوران معاصر» به همین مسئله پرداخت و اظهار کرد: سیدمحمدحسین بهجت تبریزی، متخلص به «شهریار» از شاعران دووجهی است که سرودههایش مورد توجه هم فارسیزبانان و هم آذریزبانان قرار دارد. وی ادامه داد: شهریار در قالبهای مختلف شعری کهن، از جمله غزل، قصیده، رباعی و مثنوی شعر سروده است؛ البته غزلیات شهریار او را بهعنوان شاعری شاخص معرفی کردهاند. در این میان، این شاعر برجسته خطه آذربایجان کشور، شعر نیمایی نیز سروده است. نویدیمهر با تأکید بر دلبستگی خاص شهریار به حافظ شیرازی، افزود: منظومه «حیدربابایه سلام» این شاعر بنام، از جمله شاهکارهای ادبیات ترکی آذربایجانی به شمار میآید که به چند زبان، از جمله فارسی ترجمه شده است.
چرا شعر شهریار همچنان خوانده میشود؟
مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) در ادامه سخنان خود، ۶ شاخصه تأثیرگذار در اقبال و پسند شعر شهریار را معرفی و بررسی کرد. نخستین شاخصه از نگاه او، «زبان ساده و بیپیرایه شعر شهریار و نزدیکی به زبان مردم» است؛ چنانکه شهریار با استفاده از زبان روان و قابل فهم، بهرهگیری از واژگان و تعابیر آشنا، نزدیک بودن بیان شعرش به زبان گفتار و پرهیز از پیچیدگی و ابهام افراطی، توانسته مخاطب عام را نیز جذب کند. وی «قدرت انتقال عواطف و احساسات در شعر شهریار» را دیگر مؤلفه مؤثر دانست و افزود: بیان صمیمانه عشق، فراق و دلتنگی، بازتاب خاطرات کودکی و گذشته، تصویرسازی از خانواده، طبیعت و زادگاه و ایجاد حس نوستالژی و خاطرهانگیزی در شعر این شاعر برجسته موج میزند و مخاطب میتواند با زبان شعری او همذاتپنداری کند. نویدیمهر همچنین «پیوند شعر شهریار با هویتهای دینی و ملی» را از دیگر شاخصههای شعر او دانست و بیان کرد: شعر شهریار مملو از بازتاب ارزشها و باورهای دینی، ارادت به پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع)، توجه به میهن و هویت ایرانی، بازتاب فرهنگ و هویت آذربایجانی و پیوند عواطف فردی با هویت جمعی است. وی در ادامه به سه شاخصه دیگر نیز اشاره کرد و از «صداقت و شخصیت شاعرانه شهریار»، «نقش ابزارهای رسانهای و آموزشی در گسترش شعر شهریار» و همچنین «جایگاه ویژه شهریار در تقویم فرهنگی و نامگذاری سالروز درگذشت شهریار بهعنوان روز شعر و ادب فارسی» سخن گفت.
وقتی آرشیو، دوباره روایت میکند
در پایان این مراسم، ابراهیم حافظی، رئیس اداره مطبوعات آستان قدس رضوی بر آمادگی این اداره برای همکاری با استادان و دانشجویان دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) تأکید کرد.
رونمایی از «بهار» و «دانشکده» در روزهایی که نام شهریار بیش از همیشه در فضای فرهنگی کشور شنیده میشود، درواقع ورق زدن صفحاتی از دورهای است که ادبیات، مطبوعات و اندیشه در کنار هم مسیر تازهای را تجربه میکردند. از سوی دیگر، بررسی شعر شهریار در کنار این گنجینه مطبوعاتی، نشان میدهد آنچه امروز از ادبیات معاصر در اختیار داریم، حاصل زنجیرهای از نشریات، نویسندگان، شاعران و مخاطبانی است که هر کدام بخشی از حافظه فرهنگی این سرزمین را ساختهاند. در این میان، گنجینه مطبوعات آستان قدس رضوی نیز همچنان میتواند با بازخوانی و معرفی چنین اسنادی، روایتهای تازهای از تاریخ ادبی و فرهنگی ایران پیش روی پژوهشگران و نسل امروز قرار دهد؛ روایتهایی که گاه در میان صفحات زردشده نشریات قدیمی، هنوز حرفهای تازهای برای گفتن دارند.
نظر شما