پاسداشت شعر و ادب فارسی تنها در سرودن شعر و برگزاری محافل ادبی خلاصه نمیشود؛ گاهی حفظ یک واژه فراموششده، بازخوانی نسخهای چندصدساله یا تصحیح متنی کهن، حلقهای از زنجیره انتقال زبان و فرهنگ یک ملت از گذشته تا امروز را حفظ میکند.
نگاهی به بیش از چهار دهه فعالیت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، از شکلگیری گروه فرهنگ و ادب تا تصحیح متون، انتشار رسائل فارسی، پژوهش درباره شعر کلاسیک و بازیابی برابرهای فارسی قرآن، بخشی کمتر دیدهشده از تلاش آستان قدس رضوی برای پاسداشت این میراث را آشکار میکند.
بیستوهفتم شهریورماه در تقویم رسمی کشور به مناسبت سالروز درگذشت استاد سیدمحمدحسین شهریار، شاعر نامدار معاصر، «روز شعر و ادب فارسی» نام گرفته است؛ مناسبتی که بیش از هر چیز، فرصتی برای دوباره دیدن سرمایهای است که قرنها بخش مهمی از حافظه تاریخی و هویتی ایرانیان را در خود حفظ کرده است. شعر و ادبیات فارسی اما فقط در دیوان شاعران و قفسه کتابهای ادبی خلاصه نمیشود. هزاران رساله، تفسیر، سفرنامه، متن تاریخی، اثر عرفانی و نوشته دینی در طول قرنها به زبان فارسی پدید آمده و هر کدام بخشی از مسیر تحول این زبان را در خود ثبت کردهاند.
وقتی فرهنگ و ادب از نخستین گروههای بنیاد شد
ارتباط بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با زبان و ادبیات فارسی، سابقهای نزدیک به عمر این مجموعه دارد. محمدجعفر یاحقی، استاد نامآشنای زبان و ادبیات فارسی، در سال ۱۳۶۳ و همزمان با سالهای آغازین فعالیت بنیاد، «گروه فرهنگ و ادب» را در این مجموعه بنیان گذاشت و مدیریت کرد. همین سابقه نشان میدهد حضور ادبیات در این بنیاد، فعالیتی فرعی یا مناسبتی نبوده و از نخستین سالهای شکلگیری، ساختار پژوهشی آن مورد توجه قرار گرفته است.
از دل همین جریان، طرحهایی متولد شد که موضوع آنها در مرز میان مطالعات اسلامی و زبان فارسی قرار میگرفت؛ جایی که یک پژوهش قرآنی میتوانست همزمان منبعی برای شناخت تاریخ زبان فارسی باشد و یک تفسیر دینی، بخشی از مهمترین میراث نثر فارسی را در خود جای داده باشد.
یکی از روشنترین نمونههای این پیوند، «فرهنگنامه قرآنی» است؛ اثری که برابرهای فارسی واژههای قرآن کریم را بر اساس ۱۴۲نسخه خطی کهن قرآن، محفوظ در کتابخانه آستان قدس رضوی گردآوری کرده است. این مجموعه در پنج مجلد تدوین شد و عملاً گنجینهای از واژهها و برابرهای فارسی را که مترجمان قرآن طی سدههای مختلف به کار برده بودند، در اختیار پژوهشگران قرار داد.
اهمیت چنین طرحی فقط در مطالعات قرآنی نیست. وقتی برابرهای فارسی یک واژه عربی در ۱۴۲نسخه کهن در کنار یکدیگر قرار میگیرد، بخشی از تاریخ تحول واژگان فارسی نیز مقابل پژوهشگر گشوده میشود؛ اینکه فارسیزبانان در دورههای مختلف چه واژهای را برگزیدهاند، کدام تعبیرها از کاربرد خارج شده و زبان فارسی چگونه برای انتقال مفاهیم دینی، ظرفیتهای خود را به کار گرفته است.
۲۰جلد از یک تفسیر؛ گنجینهای برای نثر فارسی
یکی دیگر از پروژههای شاخصی که نام بنیاد را با میراث مکتوب فارسی پیوند داده، تصحیح «روضالجنان و روحالجنان فی تفسیر القرآن» مشهور به تفسیر ابوالفتوح رازی است؛ تفسیری فارسی که محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح تصحیح آن را برعهده داشتهاند و بنیاد پژوهشهای اسلامی آن را در مجموعهای ۲۰جلدی منتشر کرده است.
«روضالجنان» در نگاه نخست یک اثر تفسیری است اما برای پژوهشگر زبان فارسی، فقط کتاب تفسیر نیست. این اثر از نمونههای مهم نثر فارسی کهن است و واژگان، ساختهای زبانی، تعبیرها و شیوه روایت آن میتواند مواد ارزشمندی برای شناخت زبان فارسی در قرنهای گذشته فراهم کند.
همین جا یکی از ویژگیهای مهم کارهای بنیاد آشکار میشود؛ مرز میان «پژوهش اسلامی» و «پژوهش ادبی» همیشه آن قدر روشن نیست که بتوان این دو را از یکدیگر جدا کرد. بسیاری از آثار بزرگ فارسی در بستر علوم دینی، تفسیر، عرفان، اخلاق و تاریخ اسلام نوشته شدهاند و حفاظت از این آثار، هم خدمت به پژوهش اسلامی است و هم حفاظت از بخشی از شناسنامه زبان فارسی.
رسالههایی که نباید گم میشدند
در کنار پروژههای بزرگ و چندجلدی، گاهی یک رساله کمحجم میتواند اطلاعاتی داشته باشد که در هیچ متن دیگری باقی نمانده است.
از همین منظر، انتشار «مجموعه رسائل فارسی» یکی از بخشهای قابل توجه کارنامه بنیاد محسوب میشود. نخستین دفتر این مجموعه در سال ۱۳۶۸ انتشار یافت و گروه نقد و تصحیح متون، رسالههای فارسی کمحجمی که به تنهایی امکان انتشار در قالب کتاب مستقل نداشتند را شناسایی و تصحیح کرد و در کنار یکدیگر قرار داد. منابع موجود از انتشار دستکم ۱۲دفتر در این مجموعه حکایت دارد.
مرور موضوع رسالهها نیز گستره این میراث را نشان میدهد؛ از شرح اشعار و متون عرفانی گرفته تا مکاتبات تاریخی، وقفنامهها، معراجنامهها و ساقینامهها. برای نمونه در دفتر دوازدهم این مجموعه، رسالهای در شرح بیتی از عطار نیشابوری، معراجیه ملاحیرتی تونی و مجموعهای از ساقینامهها در کنار اسناد تاریخی تصحیح و منتشر شده است.
از ابنسینا تا سفرنامهای منظوم
دامنه آثاری که طی سالهای مختلف با این رویکرد در بنیاد منتشر شده، متنوع است. «معراجنامه» منسوب به ابنسینا با مقدمه، تصحیح و تعلیقات نجیب مایل هروی، در سال ۱۳۶۵ در بنیاد انتشار یافت؛ نمونهای از احیای یک رساله فارسی کهن. همچنین «نورالمشرقین» سفرنامهای منظوم از دوره صفوی، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات مایل هروی از سوی بنیاد منتشر شده است. در کنار خود متنها، این بنیاد به دانش پیرامون کتاب و کتابت نیز پرداخته است. «کتابآرایی در تمدن اسلامی؛ واژگان نظام کتابآرایی» از دیگر آثار نجیب مایل هروی است که بنیاد آن را در سال ۱۳۷۲ منتشر کرده و به بخشی از فرهنگ و اصطلاحات سنت کتابآرایی میپردازد.
شعر فارسی؛ از فردوسی تا خاقانی
با همه اینها، کارنامه ادبی بنیاد به نسخهشناسی و تصحیح متون محدود نمیشود. انتشار «دفتر دانایی؛ منتخبی از شاهنامه فردوسی» در آغاز دهه ۱۳۷۰، نمونهای از توجه مستقیم به یکی از مهمترین ستونهای شعر فارسی است. این اثر در سال ۱۳۷۰ از سوی بنیاد پژوهشهای اسلامی منتشر شده است.
«اشعار اخلاقی در ادب فارسی» اثر احمد احمدی بیرجندی نیز نمونه دیگری بوده که بهطور مستقیم بهسراغ شعر فارسی رفته و گزیدهها و ظرفیتهای اخلاقی ادبیات را مورد توجه قرار داده است؛ اثری که دستکم چهار نوبت چاپ برای آن ثبت شده است. در حوزه پژوهش تخصصی شعر کلاسیک نیز کتاب «تجلی شاعرانه اساطیر و روایات تاریخی و مذهبی در اشعار خاقانی» اثر سیدعلی اردلان جوان، به بررسی حضور اسطوره، تاریخ و روایتهای دینی در شعر یکی از دشوارترین و غنیترین شاعران زبان فارسی پرداخته است.
وقتی ادبیات، راوی واقعه دینی میشود
بخش دیگری از آثار بنیاد، در نقطه اتصال «ادب» و «آیین» قرار میگیرد؛ جایی که شعر و روایت ادبی، وسیله انتقال خاطره تاریخی و تجربه دینی میشود. «روضهالاحباب» یکی از همین نمونههاست؛ اثری در حوزه مقتل که بنیاد پژوهشهای اسلامی آن را در سال ۱۳۹۴ منتشر و در سال جاری نیز دوباره برای مخاطبان معرفی کرده است. در این اثر، واقعه عاشورا در قالبی ادبی و با استفاده از صور خیال و سنتهای سخنوری روایت میشود.
پاسداری از زبان؛ پیش از رسیدن کتاب به قفسه
روز شعر و ادب فارسی معمولاً با نام شاعران بزرگ، بیتهای ماندگار و آثار شناختهشده به یاد آورده میشود اما پشت بسیاری از کتابهایی که امروز بیدغدغه ورق میزنیم، نسلی از مصححان، نسخهشناسان، زبانشناسان و پژوهشگران ایستادهاند. کارنامه بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در حوزه فرهنگ و ادب، از شکلگیری گروهی با همین نام در نخستین سالهای فعالیت بنیاد تا تدوین فرهنگنامهای بر پایه ۱۴۲قرآن خطی، تصحیح تفسیر ۲۰جلدی ابوالفتوح رازی، انتشار مجموعه رسائل فارسی، احیای متون و سفرنامههای کهن و پژوهش درباره فردوسی، خاقانی و شعر اخلاقی، بخشی از همین تلاش کمتر دیده شده است. تلاشی برای اینکه میراث فارسی تنها در مخازن نسخههای خطی باقی نماند؛ واژهها دوباره خوانده شوند، متنها از میان اختلاف نسخهها سر برآورند و صدای نویسندگان و شاعران قرنهای دور، پس از صدها سال همچنان برای خواننده امروز قابل شنیدن باشد.
خبرنگار: مهلا دانشمند
نظر شما