استاد و پژوهشگر حوزه علمیه با اشاره به آموزه‌های اسلامی در مواجهه با شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی، بر نقش صبر، امید، مواسات و مسئولیت‌پذیری در حفظ انسجام و کرامت انسانی تأکید کرد.

حجت الاسلام والمسلمین عباس جعفری فراهانی با اشاره به نقش معارف دینی در تقویت روح امید، آرامش، صبر فعال و مسئولیت‌پذیری در جامعه اظهار داشت: شرایط دشوار اقتصادی به یک معنا نوعی آزمایش و امتحان برای ساخته شدن انسان است. خداوند که ما را آفریده، می‌فرماید شما را برای رشد و کمال آفریده‌ایم و رسیدن به سعادت آسان نیست؛ باید سختی‌هایی را تحمل کنیم. قرآن کریم می‌فرماید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی کَبَدٍ» (بلد، ۴). این سختی و مشکلات در آفرینش انسان برای رشد لازم بوده است؛ هم در آفرینش با سختی‌هایی به دنیا می‌آید و هم در زندگی دنیا باید مجموعه‌ای از سختی‌ها را تحمل کند تا به آنچه مورد هدف خداوند است برسد.

وی افزود: همانند وسایلی که ساخته دست انسان است و باید امتحان شود تا کارایی لازم را داشته باشد، از معارف دینی چنین به دست می‌آید که خداوند اراده کرده انسان رشد کند، اما این رشد همراه سختی‌هایی باشد. این مشکلات اقتصادی و اجتماعی نیز برای رشد انسان لازم است. برای نمونه، انسان باید صبور باشد؛ وقتی با مشکلی مواجه می‌شود، نباید داد و فریاد کند، بلکه باید قدرت صبر داشته باشد، فوراً امید خود را از دست ندهد، جزع و فزع نکند و کرامت انسانی خود را تقویت کند تا در هنگام مشکلات، صبور باشد.

وی ادامه داد: در سیره و رفتار انسان‌های بزرگ، پیامبران، امامان معصوم علیهم السلام و علما، از تعالیم اسلامی چنین به دست می‌آید که آنان در سختی‌ها و مشکلات راه را از چاه نشان دادند، صبوری به انسان‌ها آموختند، رشد کردند و راهنمای دیگران شدند. در مجموع می‌توان گفت از معارف دینی به دست می‌آوریم که انسان در شرایط دشوار نباید ناامید شود، باید روحیه امیدواری داشته باشد، آرامش خود را حفظ کند، صبر داشته باشد و مسئولیت خود را در آن مرحله و مشکل ایفا کند. مسئولیتی که انسان در هر سن دارد با هم متفاوت است و این لازمه رشد است. پس در دوران سختی نیز باید مسئولیت خود را حفظ کند، تعامل و همکاری و مواسات داشته باشد و در نهایت به انسجام و کرامت انسانی خود کمک کند و به سعادت برسد.

جعفری فراهانی درباره توصیه‌های اسلامی در روزگار سختی و فشار معیشتی درباره همدلی، دستگیری از نیازمندان، حفظ حرمت انسان‌ها و تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی، گفت: در این زمینه بحث فراوان است. آموزه‌های اسلامی در دوران سختی و مشکلات به ما یاد داده‌اند که انسان در مشکلات و سختی‌ها روحیه صرفه‌جویی را در خود داشته باشد و اسراف نکند. حتی قبل از وجود مشکل نیز باید این روحیه را حفظ کند، چون خداوند اسراف را نهی کرده و می‌فرماید: «کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا» (اعراف، ۳۱)؛ یعنی از نعمت‌های الهی استفاده کنید ولی اسراف نکنید. همین عدم اسراف باعث می‌شود انسان در سختی‌های مالی از همان پولی که پس‌انداز کرده یا امکاناتی که جمع کرده استفاده کند و به نوعی آینده‌نگری برای تحمل سختی‌ها داشته باشد تا سختی‌ها بر او فشار نیاورد.

وی افزود: برای همنوعان نیز باید همدل باشد؛ یعنی مشکلات آنان را مشکل خود بداند و با مواسات، همراهی و مهربانی با آنان برخورد کند. نیازمندان را درک کند و فکر کند خودش دچار مشکل شده است. در تعالیم اسلام این است که مشکل دیگران را مشکل خودت بدان، کرامت آنها را حفظ کن و به کمک دیگران برو. کمک‌ها هم می‌تواند مالی و غیرمالی و هم غیرمستقیم باشد و منت نگذارد و سرزنش نکند. برای نمونه، اگر خانه کسی در جنگ خراب شده، احساس کند شرایط واقعاً سختی است و درک او را داشته باشد و برای ساختن زندگی او تلاش کند.

وی درباره نقش دین در تقویت سرمایه اجتماعی، اعتماد متقابل، روح برادری و احساس مسئولیت جمعی در میان مردم، تصریح کرد: معارف دینی در این زمینه فراوان است. موضوعی که وجود دارد این است که انسان وقتی در خودش تأمل و تفکر می‌کند، خود را عضوی از اعضای جامعه می‌داند، چون ما انسان‌ها زندگی جمعی داریم. در این زندگی جمعی، بسیاری از کارها باید انجام شود. همان‌طور که در شعری آمده است: «چو عضوی به درد آورد روزگار / دگر عضوها را نماند قرار». یعنی انسان وقتی ببیند هم‌نوع خودش مشکل دارد، باید فکر کند این دردمندی برای خود اوست و روحیه برادری و مسئولیت جمعی داشته باشد و به کمک دیگران بشتابد. این لازمه زندگی جمعی است و الا اگر بخواهد زندگی فردی باشد، به موفقیت نخواهد رسید.

وی ادامه داد: دین برای ما در زندگی جمعی تکالیفی تعیین کرده که هم زندگی کنیم و هم مشکلات را جمعی حل کنیم و به‌صورت ید واحده و امت واحده باشیم تا مشکلات از سر راه برداشته شود.

جعفری فراهانی درباره آموزه‌های دعا و نیایش در دوران سختی و نگرانی برای حفظ آرامش، امید، توکل و تقویت ارتباط انسان با خداوند، اظهار داشت: در معارف دینی مباحث زیادی داریم؛ از جمله دعا و ادعیه که برای حفظ آرامش انسان بسیار مهم است. دعا انسان را با خالق هستی ارتباط می‌دهد و وقتی مشکلات را به او می‌سپارد،( البته باید از خود نیز حرکت داشته باشد)، این ارتباط باعث می‌شود دعا در انسان امید ایجاد کند، توکل ایجاد کند و رابطه انسان با خداوند تقویت شود. قدرت تاب‌آوری انسان‌ها در اثر همین دعا و ارتباط با خداوند که خالق هستی است، تقویت می شود و از سوی دیگر توسل و استمداد از اولیای الهی و پیامبران الهی می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد.

وی افزود: همچنان که در قرآن گفته شده، ای انسان‌ها ما پیامبر را وسیله‌ای قرار دادیم در درگاه الهی؛ یعنی خداوند هم برای شفاعت و دستگیری از شما واسطه‌هایی قرار داده است. پس برای رسیدن به خداوند هم از طریق راه‌های شخصی مثل نماز و سایر عبادات می تواند ارتباط برقرار کند و بعد پیامبران و ائمه علیهم السلام را واسطه قرار دهد که قطعاً چون خداوند به آنها عنایت دارد، به واسطه اینکه فرد آنها را واسطه قرار داده، در حل مشکلات او توجه می‌کنند و قدرت معنوی او و همچنین صبر و تحمل او را نیز در سختی‌ها بالا می‌برد.

وی درباره سیره و سبک زندگی پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) در مواجهه با دوره‌های دشوار اقتصادی و اجتماعی، گفت: پیامبران و ائمه چون انسان‌های رشد یافته و تکامل یافته بودند، با همه افراد با مهربانی رفتار می‌کردند، به آنها توجه می‌کردند و به ثروتمندان توصیه می‌کردند به کمک نیازمندان بیایند و از ثروت خود برای آخرت پس‌انداز کنند. پیامبر اکرم(ص) وقتی نیازمندان در مسجد می‌آمدند و از ایشان کمک می‌خواستند، به آنها کمک می‌کرد و البته آنان را به کار و تلاش توصیه می‌کرد. فراوان آمده که امامان ما فقرا را به خانه خود می‌بردند و بخشی از اموال خود را به نیازمندان می‌بخشیدند. آنان اصلاً اهل تکبر و غرور نبودند و خود را برادر و دلسوز فقرا می‌دانستند و از توانایی‌هایی که داشتند برای آنان استفاده می‌کردند.

وی درباره تقویت روح امید، انگیزه، پویایی و اعتماد به آینده در نسل جوان، اظهار داشت: جوان‌ها که هنوز سختی‌های زیادی ندیده‌اند، در مواجهه با سختی‌ها آمادگی لازم را ندارند. بنابراین کسانی که سختی را تجربه کرده‌اند باید تجربیات خود را در اختیار جوانان قرار دهند، نمونه‌های تاریخی و الگوهایی که پیامبران انجام می‌دادند را بگویند، یا داستان‌های قرآنی و روش‌هایی که پیامبر گرامی و امامان علیهم السلام برای حل مشکلات مردم و جوانان نشان می‌دادند را برای آنان بازگو کنند تا آنان یاد بگیرند.

وی افزود: باید از عنصر محبت استفاده کنند تا جوانان جذب شوند و این تجربیات را بتوانند در اختیار آنان قرار دهند، نه اینکه بگویند باید مسیر اشتباه را برود تا سرش به سنگ بخورد. باید به جوانان مشورت داد، به آنها رسیدگی کرد تا دچار مشکلات نشوند. انسان ها باید با رفتار درست و محبت آمیز خود الهام‌بخش جوانان باشند.

وی درباره نقش مساجد، روحانیون، هیئت‌های مذهبی و نهادهای دینی در تقویت همبستگی اجتماعی، کاهش فشارهای روانی و همراهی عملی با مردم، تصریح کرد: این موارد مهم هست و می‌تواند خیلی نقش داشته باشد، اما متأسفانه آن نقش لازم کمرنگ شده است و تعامل بین مردم و امام جماعت کم شده، خصوصاً با جوانان. این خیلی آسیب‌زا است. روش پیامبر بزرگوار، امامان و بزرگان دینی در مسجد بسیار تعاملی بوده است. این رفتارها باید دوسویه و بین همه مردم از طبقات مختلف در مسجد و امام جماعت باشد. برای مثال مشاهده می شود متأسفانه درب مساجد غیر از ساعات نماز بسته است، در حالی که مساجد باید همیشه بر روی مردم باز باشد. مسجد خانه امن خداست که مردم در آنجا بتوانند آرام بگیرند. در هر محله مسجدمحوری امر مهمی است. حتی هیئت‌های مذهبی نیز باید نقش تعاملی با جوانان را در طول سال داشته باشند و همه اقشار و افراد را زیر پرچم و شعائر اهل بیت(ع) نگه دارند.

جعفری فراهانی در پایان خاطرنشان کرد: در نهایت، ما در تعالیم دینی در مواجهه با مشکلات و سختی‌هایی که برایمان پیش می‌آید، دستورالعمل‌های فراوانی داریم که اگر آنها را بشناسیم و به آنها عمل کنیم، قطعاً مشکلات حل می‌شود یا توانایی انسان ها برای تحمل مشکلات زیادتر می‌شود. امیدواریم همه طبقات مردم و اقشار دست به دست هم دهند برای حل مشکلات و یا کمتر آسیب دیدن مردم کمک کنند. خداوند قطعاً کمک می‌کند، چون او مهربان به همه انسان ها است و اگر ما به او متوسل شویم، قطعاً کمک خواهد کرد.