زیارت بهمعنای حضور نزد قبور پیامبران، امامان، امامزادگان و مؤمنان است. زیارت از اعمال پسندیده اسلامی بوده و در طول تاریخ، مسلمانان به آن عنایت و اهتمام ویژهای داشتهاند. این عمل نزد شیعیان جایگاهی ویژه دارد. سالانه شیعیان فراوانی از نقاط مختلف جهان بهمنظور زیارت قبور ائمه اطهار(ع) و برخی امامزادگان سفر میکنند. از طرف دیگر، شاید برایتان جالب باشد بدانید برخی از حوزویان و دانشگاهیان به عنوان افراد مرتبط با دو نهاد مطرح علمی و آموزشی، یعنی حوزه و دانشگاه چه دیدگاه و نظراتی نسبت به موضوعات مرتبط با پدیده و مقوله زیارت دارند. بهانه پرداختن به این موضوع، انتشار کتابی با عنوان «زیارت؛ گفتو گوی حوزه و دانشگاه» شامل مجموعه مقالات، مصاحبهها و میزگردها به کوشش سیدرضا شیرازی است که چاپ نخست آن چندی پیش در شمارگان ۵۰ نسخه و در قطع رقعی در ۴۳۵ صفحه، از سوی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در سال جاری راهی بازار نشر کتاب شد. به همین مناسبت در این گزارش به معرفی مختصر این اثر میپردازیم.
اثری بر پایه گفتوگوهای «مسئلهمحور»
در ابتدای این کتاب و در متنی با عنوان «سخن ناشر» با اشاره به اینکه این اثر، کوششی عالمانه و روشمند در بازخوانی مفهوم «زیارت» بوده و به مثابه پدیدهای دینی، معرفتی و تمدنی است، بیان میکند: [این کتاب] کوششی است که در پرتو گفتوگویی مسئلهمحور و هدفمند میان حوزه و دانشگاه شکل گرفته است. گردآورنده اثر، با اشراف همزمان بر سنت علمی حوزه و ادبیات تحلیلی دانشگاهی کوشیده است بستری معتبر و کارآمد برای این تعامل علمی فراهم آورد و از رهگذر آن افقی تازه در مطالعات زیارت پژوهی بگشاید.
در ادامه این متن آمده است: مقالات این مجموعه، حاصل اندیشه و پژوهش صاحبنظرانی است که هر یک از جایگاهی ممتاز در سطوح عالی علمی حوزوی و دانشگاهی برخوردارند و نویسندگان با تکیه بر روششناسی منسجم و رویکردی تحلیلی، زیارت را از منظرهای گوناگون فقهی، حدیثی، الهیاتی و اجتماعی مورد واکاوی قرار داده و کوشیدهاند ابعاد نظری و کارکردی این پدیده را به صورت منظم و مستدل تبیین کنند.
در این متن به این مطلب نیز تصریح شده است: این کتاب، نه تنها تجربهای در خور توجه از تعامل علمی میان دو نهاد علم دینی و دانشگاهی به شمار میآید، بلکه میتواند الگویی الهامبخش برای تولید دانش دینی روزآمد، مسئلهمحور و پاسخگو به نیازهای فکری و فرهنگی جامعه معاصر باشد.
از افق «زیارت متعالی» تا ضرورت تأسیس «فقه زیارت»
سیدرضا شیرازی، عضو پژوهشکده علوم اسلامی رضوی و گردآورنده این کتاب هم در بخش مقدمه این اثر، اظهار میکند:
این کتاب با الگوی گفتوگوی میان دو سنت حوزوی و دانشگاهی، میکوشد «زیارت» را در پیوند مفهومی، تاریخی- متنی، فقهی و اجتماعی صورتبندی کند و از همنشینی صرف مقالات فراتر برود.
وی ادامه میدهد: کتاب[حاضر] از رهگذر هشت مقاله علمی و پژوهشی و دومیان نوشت (مصاحبه و میزگرد)، پرسشها و پاسخهای دوسویهای را پیش چشم خواننده میگذارد [که عبارتاند از]: از افق «زیارت متعالی» و امکانهای آن تا لزوم تأسیس «فقه زیارت» [که] بهمثابه شاخهای مستقل، از بازخوانی تاریخی زیارتنامهها و متون کلاسیک تا نقد غلو و پالایش میراث و از منطق روششناسی مطالعه اجتماعی زیارت تا ترجمان اجتهاد اجتماعی در سیاستگذاری معاصر و... [را شامل میشود].
شیرازی معتقد است: دستاورد محوری کتاب، آن است که «زیارت» را نه تکبعدی که میدان میانرشتهای زندهای نشان میدهد که بدون گفتوگوی آگاهانه حوزه و دانشگاه، یا انتزاعی میماند و یا اداری. خواننده فرهیخته در این مسیر، هم نقشه مفهومی و هم چارچوب هنجاری و هم راهکارهای اجرایی سنجیده بدست میآورد، همراه با چشمانداز آیندهپژوهانه در عصر فناوریهای نو. در عین حال، [این] کتاب، آگاهانه محدود میماند و تمرکز آن بر سنت امامیه و متون محوری شیعی است و دادههای میدانی گسترده را به پروژههای بعدی واگذار میکند.
گردآورنده این اثر درباره مخاطبان اصلی این کتاب نیز اظهار میکند: مخاطبان اصلی [این اثر] سه گروهاند: «پژوهشگران (رشتههای الهیات، فقه، تاریخ، علوم اجتماعی و...»، «مدیران و سیاستگذاران آستانها و زیارتگاهها» و «طلاب و دانشجویانی» که میخواهند پژوهش مسئلهمحور انجام دهند.
وی یادآور میشود: ضرورت [گردآوری] این کتاب در یک جمله [عبارت است از]: به جای گردآوری پراکنده مقالات، نقشه راه «مسئلهمحور» برای فهم و بهبود زیارت ارائه میشود. از «افق» تا «قاعده»، از «متن» تا «میدان» و از «روش» تا «اجرا».
از «معنای زیارت» تا «نقشه مسائل زیارت»
شیرازی در قسمت دیگری از بخش مقدمه این اثر اشاره میکند: این کتاب نخستین تلاشی است که مفهوم «زیارت» را به طور نظاممند در چهار ساحت همافق صورتبندی میکند که عبارتاند از: «زیارت به عنوان تجربه معنوی – وجودی (افق زیارت متعالی)»، «زیارت به عنوان متن و میراث قابل بازخوانی (زیارتنامهها و متون کلاسیک)، «زیارت به عنوان عرصه قاعدهگذاری فقهی (تکالیف فردی و قواعد وضعی و نهادی)» و «زیارت به عنوان پدیده اجتماعی – سیاستی (نهاد آستانها، جمعیت، اقتصاد و آیندهپژوهی)».
به اعتقاد وی، این هماندیشی امکان میدهد تعریف کاربردی- مفهومی از زیارت ارائه شود که هم در فقه، هم در علوم اجتماعی و هم در سیاستگذاری قابل بهرهبرداری باشد، بدین ترتیب، [این] کتاب از «معنای زیارت» تا «نقشه مسائل زیارت» ارتقا مییابد.
انتخاب «چینش گفتوگویی»
در قسمت دیگری از بخش مقدمه این کتاب به انتخاب «چینش گفتوگوییِ» مطالب اشاره شده است. گردآورنده این اثر در این باره توضیح میدهد:
نوآوری اصلی در روششناسی [این کتاب]، انتخاب «چینش گفتوگویی» است. برخلاف مجموعههای مقالهای که صرفاً متنها را کنار هم مینشاند، این کتاب منطق «پرسش – پاسخ» و «تضارب سازنده» را محور قرار داده و هر فصل یا مبنایی را میگذارد تا فصل مرتبط با آن، آن فصل را به سطح قاعده – اجرا ترجمه کند یا نقدی است که فصل بعدی پاسخش را سامان دهد.
وی معتقد است این روش سه دستاورد دارد که عبارتاند از: «امکان ارزیابی متقابل میان حوزه و دانشگاه»، «کاهش فاصله متن – هنجار با میدان – سیاست» و «تولید یک الگوی قابل بازتولید برای دیگر حوزههای مطالعات دینی (مانند فقه محیط زیست یا فقه رسانه و...)».
شیرازی در قسمت انتهایی از بخش مقدمه این اثر با اشاره به اینکه این کتاب نه پایان یک مسیر که آغاز راهی تازه است، اظهار میکند:
راهی که از همنشینی حوزه و دانشگاه، از همافزایی متن و میدان و از پیوند افقهای معنایی با قواعد هنجاری و اقتضائات نهادی شکل گرفته است. فصلها [این کتاب] هر یک قطعهای از پازلی بزرگترند که تصویر کلی آن تنها با خواندن مجموعه کامل بدست میآید. تصویری از زیارت بهمثابه تجربهای چندساحتی که در تلاقی معنا، متن، فقه و اجتماع تکوین مییابد.
وی اضافه میکند: خواننده فرهیخته در این مسیر، هم با میراث و متون کلاسیک مواجه میشود، هم با دغدغههای امروزین فقه و حکمرانی و هم با افقهای نوین پژوهش اجتماعی و آیندهپژوهانه [روبهرو میشود].
آشنایی با برخی از مطالب این کتاب
خوانندگان و مخاطبان با مطالعه فصلها و موارد گوناگون مطرح شده در این کتاب با موضوعات و مطالب متنوع و جالبی در ارتباط با مقوله «زیارت» که از سوی نویسندگان و صاحبنظران متعددی از حوزه و دانشگاه ارائه شده است، آشنا میشوند که به برخی از این مطالب به اختصار و به شرح ذیل اشاره میشود:
«زیارت بهمثابه سفر»، «تمایز زیارت متعارف و زیارت متعالی»، «زیارت و ارتباط آن با گردشگری»، «فقه زیارت و جایگاه آن در فقه مُضاف»، «مبانی و مسائل خاص فقه آستانهای مقدس»، «فقه تولیت و خدام مشاهد مشرفه»، «رابطه فقه و کلام در بحث زیارت»، «تفاوت بین شیعه و محب»، «زیارت در فرهنگ اسلامی و شیعی»، «ضرورت تحول در عناصر فُرمی زیارت»، «تأثیر فناوری بر خدمات زیارت»، «فقهالاجتماع»، «از مناظرات علم و دین تا ظهورعلم دین»، «زیارت، فرهنگ و سنن اجتماعی»، «رویکردهای آیندهپژوهی و تحولات زیارت»، «تأثیر تلفن همراه بر تجربه زیارت» و... .
نظر شما