امروز در تقویم دل‌های مشتاق، روزی است که عطر غربت و عظمت در هم آمیخته و نام بلند کریمه اهل‌بیت(س) بر لبان زائران جاری است. دهم ربیع‌الثانی، یادآور غروب ستاره‌ای است که نور وجودش، کویر قم را به گلستان معرفت و حرمش را به مأمن دل‌شکستگان و پناهگاه جان‌های تشنه حقیقت تبدیل کرد. در این روز که شهر قم در سوگ بانوی آب و آینه به ماتم نشسته است، گویی نسیمی از نسیم‌های بهشتی در فضای زیارتگاه ایشان می‌وزد تا به ما بیاموزد چگونه می‌توان در مسیر بندگی، به قله‌های رفیع کرامت دست یافت.
برای درک بهتر این مقام و بهره‌گیری از سیره کریمانه ایشان در زندگی امروز، پای صحبت‌های حجت‌الاسلام والمسلمین محمد حاج ابوالقاسم، استاد دروس خارج حوزه علمیه قم و پژوهشگر علوم اسلامی نشسته‌ایم تا از دریچه نگاه کارشناسانه او، غبار از سیمای این حقیقت تابناک برگیریم و در این روز حزن‌انگیز، به عمق صفات کریمانه آن حضرت پی ببریم.

‏تجلی انوار توحید در آستان بانوی شفاعت

شناخت اولیای الهی، نخستین گام در مسیر درک حقایق توحیدی است. تمام اسما و صفات حسنای پروردگار در وجود مبارک معصومین(ع) و ذریه پاکشان تجلی یافته است. حجت‌الاسلام حاج ابوالقاسم در این باره توضیح می‌دهد: ذات اقدس الهی در قرآن کریم می‌فرماید: «وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا» (آیه ۱۸۰ سوره اعراف) و براساس روایات معتبر، امام صادق(ع) فرموده‌اند: «نَحْنُ وَاللَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی»؛ بنابراین انسان برای شناخت پروردگار راهی جز شناخت اهل‌بیت(ع) ندارد. این حقیقت در زیارت جامعه کبیره نیز با عبارت «فَمَا أَحْلَی أَسْمَاءَکُمْ وَأَکْرَمَ أَنْفُسَکُمْ وَأَعْظَمَ شَأْنَکُمْ» تجلی یافته است. بزرگان و امامزادگان والامقامی چون حضرت فاطمه معصومه(س) نیز آینه تمام‌نمای انوار الهی هستند و معرفت به مقام ایشان، راهنمای حرکت به سوی حقیقت است.
وی اضافه می‌کند: عظمت معنوی حضرت معصومه(س) به‌گونه‌ای است که پیشوایان معصوم(ع) همواره بر مقام والا و شفاعت گسترده ایشان تأکید کرده‌اند. حضرت امام رضا(ع) در خطاب به خواهر گرامی خود می‌فرمایند: «یَا فَاطِمَةُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّةِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْنًا مِنَ الشَّأْنِ». این عبارت نشان‌دهنده مقامی بس عظیم است که در کلام نمی‌گنجد. همچنین چهار امام معصوم(ع) تصریح فرموده‌اند: «مَنْ زَارَهَا عَارِفًا بِحَقِّهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ». حتی پیش از ولادت ایشان، حضرت امام صادق(ع) فرمودند: «وَ لَنَا حَرَمٌ وَ هُوَ قُمُّ وَ سَتُدْفَنُ فِیهَا امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِی تُسَمَّی فَاطِمَةَ مَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ». این روایات عمق جایگاه معنوی آن حضرت را آشکار می‌کند.

تجلی خیر کثیر در آستان کریمه اهل‌بیت(س)

این کارشناس دینی درباره لقب کریمه اهل بیت(س) توضیح می‌دهد: لقب «کریمه» یکی از مشهورترین عناوین حضرت معصومه(س) است که ریشه در حقیقت وجودی ایشان دارد. در واژه‌شناسی دینی و براساس دیدگاه مفسران بزرگی چون علامه طباطبایی، کرامت به معنای وجودی است که سرچشمه خیر کثیر باشد. شخص کریم کسی است که حضورش در هر نقطه، نفع و خیر فراوان به همراه دارد. قرآن کریم نیز که کتاب خیر و هدایت است، با صفت کریم توصیف شده: «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ»(آیه ۷۷ سوره واقعه). اهل‌بیت(ع) و بندگان مقرب خدا نیز بندگانی گرامی هستند که قرآن درباره آنان می‌فرماید: «بَلْ عِبَادٌ مُکْرَمُونَ/لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ»(۲۶و۲۷ سوره انبیا). حضرت معصومه(س) نیز به دلیل همین عظمت معنوی، منبع خیر کثیر برای تمام جهان اسلام شده‌اند.
حجت‌الاسلام حاج ابوالقاسم اضافه می‌کند: ارتباط معنوی این لقب با حقیقت حضرت فاطمه زهرا(س) نیز در تاریخ و روایات جلوه‌گر است. آیت‌الله مرعشی نجفی از پدرشان نقل می‌کردند که ایشان در نجف اشرف برای یافتن مدفن پنهان حضرت زهرا(س) متوسل می‌شوند و در عالم معنا حضرت امام صادق(ع) به ایشان می‌فرمایند بر تو باد به زیارت کریمه اهل‌بیت(س). ایشان تصور می‌کنند منظور حضرت زهرا(س) است، اما امام می‌فرمایند خداوند متعال همان جلال و جبروت را به حضرت فاطمه معصومه(س) عطا فرموده است. از این رو، حضور این بانوی بزرگوار در شهر قم، منشأ خیرات فراوان و گسترش معارف الهی در سراسر جهان شده است.

گام‌های عملی در مسیر کریم شدن

دستیار ویژه مدیر حوزه‌های علمیه با اشاره به کلمات حضرت امیرالمؤمنین(ع) در غررالحکم می‌گوید: دستیابی به صفت والای کرامت برای هر انسانی امکان‌پذیر است، مشروط بر اینکه مراتب آن را در زندگی عملی کند. نخستین گام در سیر به سوی کرامت، داشتن همت والاست؛ چنان‌که امام علی(ع) می‌فرمایند: «الْکَرَمُ نَتِیجَةُ عُلُوِّ الْهِمَّةِ». انسان کریم افق‌های بلند معنوی را می‌بیند و از خواسته‌های کوچک می‌گذرد. حضرت فاطمه زهرا(س) در شب ازدواج، پیراهن نو خود را به نیازمند بخشیدند و هنگامی که از ایشان پرسیده شد از خدا چه می‌خواهی، فرمودند: «لَا حَاجَةَ لِی غَیْرُ النَّظَرِ إِلَی وَجْهِهِ الْکَرِیمِ». این اوج همت است که انسان تنها رضایت و لقای پروردگار را طلب کند. وی ادامه می‌دهد: دومین قدم برای رسیدن به این مقام، پاکدامنی و پرهیز از محرمات است. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «الْکَرِیمُ مَنْ تَجَنَّبَ الْمَحَارِمَ وَ تَنَزَّهَ عَنِ الْعُیُوبِ»؛ انسان کریم از زشتی‌ها دوری کرده و فضای گناه را به فضای یاد خدا تبدیل می‌کند. در تاریخ زندگی امام حسن مجتبی(ع) آمده است وقتی فردی قصد داشت ایشان را به گناه بکشاند، حضرت با تضرع و گریه از شوق الهی، آن شخص را دگرگون و او را به مسیر مناجات با خدا هدایت کردند. کرامت یعنی پاک‌زیستن و پاک نگه داشتن محیط اطراف.

احسان در پاسخ به بدی و حفظ آبروی مؤمن

حجت‌الاسلام حاج ابوالقاسم سومین مرحله در راه کریم شدن را گذشت و احسان در برابر رفتار نادرست دیگران دانسته و بیان می‌کند: حضرت علی(ع) فرموده‌اند: «إِحْسَانُ الْمُسِیءِ أَحْسَنُ الْفَضْلِ»؛ والاترین درجه کرامت این است که انسان در پاسخ به بدی، نیکی کند. قرآن کریم نیز می‌فرماید: «فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ»(آیه ۳۴ سوره فصلت). سیره امام باقر(ع) و سایر ائمه(ع) نشان می‌دهد حتی در برابر برخوردهای تند افراد ناآگاه، با دعا و مهربانی پاسخ می‌دادند و همین کرامت اخلاقی، مخالفان را به مسیر حق بازمی‌گرداند.
این کارشناس دینی می‌افزاید: گام چهارم در این سیر معنوی، ایثار و بخشش پیش از درخواست نیازمند است. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «أَحْسَنُ الْکَرَمِ الإِیثَارُ». ایشان در زندگی خود پیش از آنکه سائل لب به درخواست بگشاید، نیازش را برطرف می‌کردند تا آبروی او حفظ شود. کریم واقعی کسی است که آبروی مؤمن را فوق‌العاده محترم می‌شمارد و اجازه نمی‌دهد شخص برای رفع نیاز مادی، دستِ خواهش دراز کند. این رفتار، عالی‌ترین جلوه ایثار و کرامت انسانی است.

وارستگی از دنیا و زینت حیا

وی با بیان اینکه پنجمین ویژگی انسان کریم، نگاه حقیرانه به دنیای مادی است، به کلام امیرالمؤمنین(ع) استناد کرده و بیان می‌کند: حضرت می‌فرمایند «مَنْ کَرُمَتْ نَفْسُهُ صَغُرَتِ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ». کسی که روح بزرگی دارد، مال دنیا در نظرش کوچک می‌شود و به‌راحتی از تعلقات مادی می‌گذرد. در سیره امام حسن مجتبی(ع) آمده است اگر کسی به مرکب یا مال ایشان ابراز علاقه‌ای می‌کرد، بلافاصله آن را می‌بخشیدند؛ زیرا دنیا و متعلقات‌ آن در برابر روح بلندشان هیچ ارزشی نداشت.
استاد حاج ابوالقاسم ششمین گام را داشتن حیای الهی و درک حضور پروردگار دانسته و می‌گوید: حضرت علی(ع) فرموده‌اند «الْحَیَاءُ تَمَامُ الْکَرَمِ»؛ حیا و شرم حضور در برابر خدا و بندگانش، تمام‌کننده کرامت است. انسان کریم در تعامل با نیازمندان نیز رعایت ادب و حیا را می‌کند تا طرف مقابل احساس خواری نکند. نقل شده امام حسن(ع) هنگام کمک به نیازمندان، چنان رفتار می‌کردند که سائل دچار شرمندگی نشود و این نشان‌دهنده عمق حیای آن حضرت بود.

خوش‌رویی و طعم شیرین سفره‌داری

استاد دروس خارج حوزه علمیه آخرین مرحله برای نیل به مقام کرامت را حُسن خلق و گشاده‌دستی در تعاملات اجتماعی دانسته و توضیح می‌دهد: امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند «یُسْتَدَلُّ عَلَی کَرَمِ الرَّجُلِ بِحُسْنِ بِشْرِهِ وَبَذْلِ بِرِّهِ» و در حدیثی دیگر می‌فرمایند: «لَذَّةُ الْکِرَامِ فِی الْإِطْعَامِ»؛ انسان کریم از اینکه سفره احسان بگستراند و دیگران از نعمات او بهره‌مند شوند، لذت می‌برد. این ویژگی در تمام اهل‌بیت(ع) متجلی بود و مردم همواره نیکی و خوش‌رویی را در رفتار آنان مشاهده می‌کردند.
حجت‌الاسلام حاج ابوالقاسم در پایان تصریح می‌کند: محبوبیت اولیای الهی و حضرت فاطمه معصومه(س) در میان مردم نیز ناشی از همین کرامت وجودی است. انسان کریم همواره محبوب دل‌هاست. هنگامی که حضرت معصومه(س) وارد قم شدند، مردم با شوقی فراوان به استقبال ایشان شتافتند و قدوم مبارکشان را پاس داشتند. امروز نیز آستان مقدس حضرت کریمه اهل‌بیت(س) ملجأ و پناهگاه عموم مردم است. در این روز که یادآور کوچ غریبانه این بانوی بزرگوار است، شایسته است با یادآوری مصائب اهل‌بیت(ع)، دل‌ها را به حریم امن ایشان گره بزنیم. با تأسی به کرامت این بانوی بزرگ، خیرخواهی و احسان را در جامعه گسترش دهیم و در سایه عنایات ایشان، مسیر بندگی را با همتی بلند بپیماییم. باشد که شفاعت کریمه اهل‌بیت(س)، توشه راه ما در دنیا و آخرت باشد.