دوازدهم مرداد ۱۴۰۵، برای امیرحسام چهار ساله در محله آخماقیه تبریز، یک روز معمولی نبود. حمله یک سگ، انگشت کوچک او را زخمی کرد و کودک خیلی زود، در کمتر از سه ساعت، به مرکز درمانی رسید. واکسن هاری تزریق شد، سرم ضد هاری را هم دریافت کرد و خانواده گمان میکردند خطر پشت سر گذاشته شده است.
اما ماجرا همانجا تمام نشد. مدتی بعد، بیماریای که قرار بود با واکسن و سرم متوقف شود، نشانههای خود را نشان داد. نتیجه بررسی انستیتو پاستور نیز ابتلای کودک به هاری را تأیید کرد و سرانجام امیرحسام جان باخت.
سیمین خیاطزاده، رئیس گروه بیماریهای واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز، درباره پرونده کودک چهارساله اعلام کرد واکسن و سرم پس از گزش تزریق شده بود، اما شدت و عمق آسیب اجازه نداد اقدامات انجامشده نتیجهبخش باشد. او همچنین تأکید کرد نتیجه بررسی انستیتو پاستور، ابتلای کودک به هاری را تأیید کرده است.
با اینحال مرگ این کودک، همچنان پروندهای پر از پرسش بر جای گذاشت؛ چگونه هاری توانست از سد واکسن و سرم عبور کند؟ آیا شدت و عمق جراحت عامل اصلی بود؟ و پرسشهایی که هنوز پاسخ نهایی آنها اعلام نشده و وزارت بهداشت میگوید بررسی پرونده ادامه دارد. امیرحسام تنها یک نام در میان آمار حیوانگزیدگی نیست؛ قصه او یادآوری تلخی است از بیماریای که قابل پیشگیری خوانده میشود، اما همچنان در ایران قربانی میگیرد.
بیماری قابل پیشگیری که همچنان جان میگیرد
پرونده این کودک نخستین هشدار درباره هاری در ایران نیست. آمارها نشان میدهد حیوانگزیدگی در سالهای گذشته بهطور چشمگیری افزایش یافته است. شمار موارد ثبتشده که در سال ۱۳۶۶ حدود ۱۵ هزار مورد بود، در سال ۱۴۰۱ از ۲۴۸ هزار مورد عبور کرد.
این روند در سالهای بعد نیز ادامه یافت. در سال ۱۴۰۳ بیش از ۴۰۹ هزار مورد حیوانگزیدگی در کشور ثبت شد و ۲۴ نفر بر اثر هاری جان باختند.
در خرداد همان سال نیز اعلام شد تنها از ابتدای سال، پنج نفر بر اثر هاری فوت کردهاند که دو نفرشان کودک بودهاند. این آمار نشان میداد کودکان، به دلیل تمایل به نزدیکشدن و بازی با حیوانات، یکی از گروههای در معرض خطر هستند.
محمدرضا شیرزادی، رئیس اداره مبارزه با بیماریهای قابل انتقال از حیوان به انسان وزارت بهداشت، مهر ۱۴۰۳ گفته بود از ۱۳ مورد فوت ثبتشده تا آن زمان، ۱۲ مورد به سگگزیدگی و یک مورد به گزش روباه مربوط بوده است. در میان موارد سگگزیدگی نیز فقط سگهای ولگرد دیده نمیشدند؛ سگهای گله، سگ نگهبان رهاشده و سگهای بلاصاحب نیز در مرگها نقش داشتند.
این آمار، تصوری رایج را کنار میزند و نشان میدهد خطر هاری فقط در کوچهها و از سوی سگهای ولگرد نیست. حیوان صاحبدار یا قلادهدار هم اگر واکسینه نشده باشد یا تحت کنترل قرار نگیرد، میتواند خطرآفرین باشد.
در کنار مسئولان بهداشتی، کارشناسان محیطزیست نیز بارها درباره رشد جمعیت سگهای بلاصاحب هشدار دادهاند. حسین آخانی، استاد دانشگاه و پژوهشگر محیطزیست، افزایش حیوانگزیدگی را با نحوه مدیریت جمعیت سگها مرتبط دانسته و خواستار برخورد جدیتر دستگاههای مسئول با این وضعیت شده است.
با وجود این هشدارها، مسئولیت همچنان میان چند نهاد تقسیم شده است: شهرداریها باید جمعیت سگهای بدون صاحب را مدیریت کنند، سازمان دامپزشکی مسئول واکسیناسیون و کنترل بیماری در حیوانات است و وزارت بهداشت وظیفه پیشگیری و درمان انسان پس از گزش را بر عهده دارد. در میان این تقسیم مسئولیت، یک واقعیت تغییر نکرده است: هاری پس از ظاهرشدن علائم، تقریباً همیشه مرگبار است.
احتمال نقش بخیه و شستوشوی زخم در شکست درمان
محمد زینلی، رئیس اداره بیماریهای مشترک انسان و حیوان وزارت بهداشت در پاسخ به این پرسش که طبق اعلام وزارت بهداشت، کودک تبریزی کمتر از سه ساعت پس از گزش به مرکز درمانی مراجعه و واکسن و سرم دریافت کرده است؛ با وجود این اقدامات، علت دقیق فوت چه بوده است، به خبرنگار ما میگوید: بررسیهای ما نشان میدهد با وجود مراجعه ایشان به بیمارستان و واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری، واکسن و سرم ضد هاری در کمتر از دو ساعت پس از مواجهه برای وی تزریق شده است. با این حال، بررسیهای ما درباره علت فوت همچنان ادامه دارد. یکی از موضوعاتی که در حال بررسی است، به آسیب واردشده به انگشت ایشان مربوط میشود. ظاهراً انگشت دچار شکستگی شده و در بیمارستان تحت عمل جراحی قرار گرفته است. احتمال داده میشود در جریان این اقدام، محل آسیبدیده بخیه شده باشد. توصیه ما این است زخمهای ناشی از حیوانگزیدگی، تا حد امکان و مگر در موارد ضروری، بلافاصله بخیه نشوند. در صورت نیاز قطعی به بخیه، این کار باید با نظر پزشک و طبق دستورالعملهای درمان هاری انجام شود؛ معمولاً ابتدا شستوشوی کامل زخم و اقدامات پیشگیرانه لازم انجام و سپس درباره بستن زخم تصمیمگیری میشود.
او تأکید میکند: هنوز نمیتوان با قطعیت گفت بخیهزدن در این پرونده علت شکست درمان بوده است و این موضوع باید بهصورت تخصصی بررسی شود. همچنین یکی دیگر از مواردی که بررسی میکنیم، نحوه مراقبتهای اولیه از زخم است. ممکن است فرد در ساعات اولیه، به دلیل ناآگاهی، شستوشوی کامل و طولانیمدت زخم با آب و صابون را انجام نداده باشد؛ درحالیکه شستوشوی فوری و دقیق محل گزش میتواند نقش بسیار مهمی در کاهش خطر انتقال ویروس داشته باشد.
بنابراین، علت دقیق این اتفاق پس از تکمیل بررسیهای پزشکی و بررسی پرونده درمانی اعلام خواهد شد و در شرایط فعلی، نمیتوان هیچیک از این عوامل را بهعنوان علت قطعی معرفی کرد.
بیماری کشندهای که ۱۰۰درصد قابل پیشگیری است
زینلی با اشاره به کل برنامه مراقبت از حیوانگزیدگی و هاری میگوید: هاری، به هر حال، یکی از بیماریهای کشنده و یک بیماری ویروسی خطرناک است؛ اما از طرف دیگر، ۱۰۰درصد قابل پیشگیری است. ما در حال حاضر، براساس آمار سال ۱۴۰۴، حدود ۴۴۵ هزار مورد حیوانگزیدگی در کشور داریم. با توجه به اینکه بیماری هاری در کشور ما به شکل بومی وجود دارد، هم با هاری اهلی و هم با هاری وحشی مواجه هستیم؛ یعنی این بیماری هم در حیوانات اهلی و هم در حیوانات وحشی مشاهده میشود. در تقسیمبندی جهانی، معمولاً برخی کشورها، بهخصوص کشورهای اروپایی، دیگر گزارشی از هاری در حیوانات، بهویژه سگها، ندارند و به دنبال آن، موارد هاری انسانی نیز در این کشورها مشاهده نمیشود. بر همین اساس، ما همچنان در گروه کشورهایی قرار داریم که بیماری هاری در آنها بومی است. البته دلایل متعددی برای این وضعیت وجود دارد. اگر بخواهیم موارد هاری انسانی را در کشور کاهش دهیم، نیازمند برنامهریزی دقیق هستیم. در این زمینه، هماهنگیهای بینبخشی، بهخصوص در چارچوب رویکرد «وانهلث» یا «سلامت واحد»، اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا سازمانها و دستگاههای متعددی برای اجرای این برنامه مسئولیت دارند.
او ادامه میدهد: سازمان شهرداریها و دهیاریها بیشتر مسئولیت کنترل و مدیریت سگهای ولگرد را بر عهده دارد. در این زمینه، اقداماتی باید انجام شود تا مشخص شود چرا جمعیت سگهای ولگرد که میتوانند یکی از عوامل مهم ایجاد هاری در انسان باشند، افزایش پیدا کرده است.
بخش دیگری از این برنامه بر عهده همکاران سازمان دامپزشکی است که باید در این زمینه ورود کنند و البته همکاران ما در سازمان دامپزشکی در حال انجام این اقدامات هستند. یکی از مهمترین وظایف آنها، واکسیناسیون سگهاست؛ چه سگهای خانگی، چه سگهای صاحبدار و چه سگهای گله. ما برای رسیدن به هدف حذف هاری تا سال ۲۰۳۰ تعهد دادهایم که این هدف را محقق کنیم. برای رسیدن به این هدف، لازم است همکاران سازمان دامپزشکی، با همکاری سازمان شهرداریها و دهیاریها، دستکم ۷۰درصد سگهای ولگرد را واکسینه کنند. در حقیقت، باید بتوانیم موارد هاری ناشی از گردش ویروس در جمعیت سگها و انتقال آن به انسان را به صفر برسانیم.
وی در ارتباط با وظایفی که وزارت بهداشت و دانشگاههای علوم پزشکی بر عهده دارند، بیان میکند: بیشتر با موضوع پیشگیری پس از مواجهه، یا همان پیایپی (PEP)، واکسیناسیون و درمان افراد پس از حیوانگزیدگی مواجه هستیم. با توجه به تعداد زیادی از موارد حیوانگزیدگی که در کشور داریم، این خدمات بهصورت گسترده در سراسر کشور ارائه میشود. ما در تمام شهرستانها، واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری داریم و در مجموع، حدود ۷۲۹ واحد مراقبت و پیشگیری از هاری در شهرستانهای کشور فعال هستند. بیشتر این واحدها، دستکم در هر شهرستان، بهصورت شبانهروزی فعالیت میکنند. هر فردی که مورد گزش قرار میگیرد، میتواند بلافاصله با مراجعه به واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری، از خدمات رایگان واکسن و سرم ضد هاری استفاده کند.
پس از مراجعه فرد، اقدامات لازم بر اساس دستورالعملهای مربوط انجام میشود و واکسیناسیون او تا تکمیل دوره ادامه پیدا میکند. درنهایت، فرد در برابر احتمال وجود ویروس هاری در محل زخمی که بر اثر گزش ایجاد شده است، ایمن خواهد شد.
افزایش گربهگزیدگی در کنار تداوم خطر سگهای هار
رئیس اداره بیماریهای مشترک انسان و حیوان وزارت بهداشت با بیان اینکه سال گذشته، حدود ۲۰ مورد داشتیم که عمدتاً مربوط به افرادی بود که پس از مورد تهاجم قرار گرفتن، به مراکز درمانی مراجعه نکرده بودند، عنوان میکند: این اتفاق در حالی رخ داده است که همکاران ما در دانشگاههای علوم پزشکی، آموزشها و اطلاعرسانیهای لازم را انجام میدهند و درباره اهمیت مراجعه فوری پس از حیوانگزیدگی به مردم هشدار میدهند. با این حال، برخی افراد به دلایل مختلف، ازجمله سهلانگاری مراجعه نمیکنند. گاهی فرد تصور میکند گزش یا خراش ایجادشده جزئی است و نیازی به مراجعه ندارد. گاهی نیز فرد به دلیل اینکه حیوان، سگ خانگی، صاحبدار یا قلادهدار بوده است، احتمال خطر را جدی نمیگیرد. اما حتی حیوانی که بهعنوان سگ خانگی یا صاحبدار شناخته میشود ممکن است ناقل بیماری باشد. از سوی دیگر، ممکن است فرد تصور کند با یک سگ صاحبدار مواجه بوده، در حالی که حیوان درواقع سگ ولگرد بوده و فقط خراش کوچکی روی بدن او ایجاد کرده است. توصیه ما به شهروندان این است که هرگونه گزش یا خراش را جدی بگیرند و در صورت هر نوع مواجهه با حیوانات، در درمان آن سهلانگاری نکنند. افراد باید بلافاصله به واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری مراجعه کنند تا اقدامهای لازم، ازجمله شستوشوی زخم، تزریق واکسن و در صورت نیاز تزریق سرم ضد هاری برای آنها انجام شود.
او خاطرنشان میکند: در حال حاضر، بیشترین موارد حیوانگزیدگی در کشور مربوط به سگهاست؛ اما طی دو سال اخیر، موارد گربهگزیدگی نیز افزایش پیدا کرده است. ما هر سال مواردی از حیوانات مبتلا به هاری را نیز داریم که معمولاً توسط سازمان دامپزشکی گزارش میشود. تعداد این موارد قابل توجه است و شامل سگهای هار، گربههای هار و همچنین حیوانات اهلی مانند گاو و گوسفند میشود که در پی گزش توسط سگ هار، به بیماری هاری مبتلا شدهاند. در مورد افرادی که در معرض ابتلا به هاری قرار میگیرند، مهمترین موضوع، مراجعه بهموقع است. فردی که با حیوانگزیدگی مواجه شده، باید بلافاصله به مراکز درمانی یا واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری مراجعه کند. این مراجعه فوری برای ما بسیار حیاتی است. در مرحله نخست، همکاران ما بر شستوشوی محل زخم با آب و صابون، به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، تأکید میکنند. اگر فرد در منزل امکان انجام این کار را دارد، باید بلافاصله محل زخم را با آب و صابون شستوشو دهد؛ در غیر این صورت، باید هرچه سریعتر به مراکز درمانی یا واحدهای مراقبت از هاری مراجعه کند.
پس از مراجعه، کارشناسان و همکاران ما محل زخم را بهصورت کامل شستوشو میدهند. این شستوشو اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا میتواند تا حدود ۹۰ درصد به کاهش و از بین بردن ویروس موجود در محل زخم کمک کند. پس از شستوشوی زخم، برنامه واکسیناسیون فرد بر اساس دستورالعمل آغاز میشود و در صورت نیاز، سرم ضد هاری نیز برای او تزریق خواهد شد.
واکسیناسیون؛ مهمترین اصل نگهداری حیوانات
زینلی در پاسخ به این پرسش که پیشتر از اجرای طرحهایی برای جمعآوری و ساماندهی سگهای بلاصاحب صحبت شده بود، سرنوشت آن طرحها چه شد، میگوید: بر اساس جزء ۲ بند ۲۲ برنامه هفتم، دو طرح با همکاری سازمان شهرداریها و دهیاریها، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و همچنین سازمان دامپزشکی تهیه شده است. بر اساس این طرحها قرار است سازمان شهرداریها و دهیاریها، از طریق ادارات کل خدمات شهری و تمام شهرداریهای شهرستانها، برنامه کنترل و مدیریت جمعیت سگهای ولگرد را اجرا کند. اجرای این طرحها نیازمند تأمین منابع و اعتبارات مشخصی است. همکاران سازمان شهرداریها و دهیاریها در حال پیگیری این موضوع هستند؛ اما تا زمان تصویب نهایی طرحها، همچنان بر اساس دستورالعملهای قبلی و قوانین موجود سازمان شهرداریها و دهیاریها عمل میشود. با این حال، به نظر میرسد منابع و اعتبارات فعلی برای اجرای کامل این برنامه کافی نباشد. به همین دلیل، لازم است حمایت بیشتری صورت بگیرد تا اعتبارات مورد نیاز هرچه سریعتر تأمین شود و طرحی که نیازمند اعتبار مشخص و ویژه است، به مرحله اجرا برسد. هدف اصلی ما این است که بتوانیم جمعیت سگهای ولگرد را در سراسر کشور بهصورت اصولی و مؤثر کنترل کنیم.
متخصص انگلشناسی پزشکی با اشاره به ضرورت رعایت اصول بهداشتی در نگهداری حیوانات خانگی میگوید :وقتی حیوانی در خانه نگهداری میشود، باید اصول مشخصی رعایت شود؛ زیرا معمولاً بحث بیماریهای قابل انتقال میان انسان و حیوان مطرح است. از نظر رعایت بهداشت، برای نگهداری هر حیوان در منزل باید دستورالعملهای مشخصی وجود داشته باشد. در این زمینه، سازمان دامپزشکی ورود و دستورالعملهایی را تهیه کرده است. ما نیز به صاحبان حیوانات و مجموعههای مرتبط اعلام میکنیم برخی بیماریها امکان انتقال از حیوان به انسان را دارند و باید درخصوص پیشگیری از آنها توجه جدی داشته باشند. این دستورالعملها در اختیار افرادی قرار گرفته است که در سراسر کشور در کلینیکهای حیوانات خانگی یا مراکز درمان بیماریهای حیوانات کوچک فعالیت میکنند. این مراکز باید دستورالعملهای مربوط را رعایت کنند و بر اساس همین دستورالعملها، به افرادی که قصد نگهداری حیوان در منزل دارند، آموزشهای لازم را ارائه دهند. افرادی که میخواهند حیوانی را در منزل نگهداری کنند، باید این کار را بر اساس اصول بهداشتی انجام دهند. یکی از مهمترین اقدامات، واکسیناسیون حیوانات خانگی در برابر بیماری هاری است. علاوه بر واکسن هاری، واکسنهای مربوط به برخی بیماریهای دیگر نیز از سوی سازمان دامپزشکی تأمین میشود و در اختیار صاحبان حیوانات قرار میگیرد. همچنین لازم است صاحبان حیوانات، برنامههای مربوط به پیشگیری و درمان بیماریهای مختلف را جدی بگیرند و حیوان خود را بهصورت منظم برای معاینه، واکسیناسیون و دریافت خدمات درمانی و پیشگیرانه به مراکز دامپزشکی ببرند.
صدرنشینان حیوانگزیدگی کدام استانها هستند؟
او اضافه میکند: موارد حیوانگزیدگی به عوامل مختلفی بستگی دارد. یکی از عوامل مهم، جمعیت سگها و عامل دیگر، تراکم جمعیت انسانی است. در مناطقی که هم جمعیت سگها بیشتر است و هم تراکم جمعیت انسانی بالاتری وجود دارد، بهطبع احتمال وقوع حیوانگزیدگی نیز افزایش پیدا میکند. استانهایی مانند گلستان، مازندران و تهران، ازجمله استانهایی هستند که بیشترین موارد حیوانگزیدگی در کشور در آنها ثبت میشود.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت مراقبت از کودکان در برابر حیوانگزیدگی میگوید: والدین باید توجه داشته باشند کودکان زیر پنج سال و حتی کودکان دوره دبستان، معمولاً تمایل زیادی دارند با سگها و گربهها در محیطهای مختلف ارتباط برقرار کنند. به همین دلیل، لازم است والدین مراقبت بیشتری داشته باشند و اجازه ندهند کودکان بدون نظارت با این حیوانات تماس پیدا کنند.
ما از نظر بهداشتی و همچنین از نظر اکولوژیک، تماس و نزدیکشدن بیدلیل کودکان به سگها و گربهها را توصیه نمیکنیم؛ زیرا این تماسها میتواند خطر گزش و خراش را افزایش دهد و در برخی شرایط به تجمع و افزایش جمعیت این حیوانات در محیطهای شهری نیز کمک کند.
توصیه نخست ما این است که افراد تا حد امکان از تماس و نزدیکشدن به حیوانات، بهویژه حیوانات ناشناس یا بیصاحب خودداری کنند. توصیه دوم این است که در صورت هرگونه مواجهه، گزش یا خراش، بلافاصله به واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری مراجعه کنند.
این واحدها در سراسر کشور و در شهرستانها فعال هستند و نشانی آنها مشخص است. افراد میتوانند در هر شهرستان، از طریق جستوجوی اینترنتی، عبارت «واحد مراقبت و پیشگیری از هاری» را جستوجو و آدرس و شماره تماس نزدیکترین مرکز را پیدا کنند. همچنین میتوانند با مراجعه به سایت دانشگاه علوم پزشکی همان شهرستان، اطلاعات مربوط به این مراکز را بدست آورند و بدون تأخیر برای دریافت خدمات درمانی و پیشگیرانه به آنجا مراجعه کنند.
نظر شما