در روز ۲۱۲ جنگ، عباس عراقچی اعلام کرد شروط ایران برای بازگشایی هرمز و از سرگیری مذاکرات در شورای عالی امنیت ملی تعیین شده، از طریق میانجیها به آمریکا منتقل شده و ایران «از آنها عقبنشینی نخواهد کرد». عراقچی در عین حال گفت ایران هنوز منتظر پاسخ رسمی آمریکا از مسیر میانجیهاست و واکنشهای متناقض دونالد ترامپ را پاسخ نهایی تلقی نمیکند.ترامپ پیشنهاد ایران را «غیر قابل قبول» خوانده و مدعی شده تهران به دلیل فشار محاصره خواهان توافق است. اما نکته مهمتر این است که واشنگتن هنوز طرح جایگزین علنی برای پایان بنبست ارائه نکرده است. آیا رد پیشنهاد ایران توسط ترامپ نوعی تلاش برای امتیازگیری بیشتر در مذاکرات است یا او نقشه دور جدید جنگ را در سر میپروراند.
چرا ایران اهرم هرمز را رها نمیکند؟
ارزیابی تازه اندیشکده IISS به یکی از دلایل اصلی پافشاری ایران اشاره میکند. این مؤسسه مینویسد جنگ نشان داده آمریکا قادر است قدرت هوایی گستردهای علیه ایران به کار گیرد، اما نیروی دریایی آن هنوز نمیتواند آزادی کامل کشتیرانی در هرمز را در برابر مین، پهپاد و دیگر ابزارهای منع دسترسی ایران با هزینهای قابل قبول تضمین کند. این مؤسسه پیشتر نیز در تحلیل خاطرنشان کرده بود برای بازگشایی پایدار هرمز «گزینه نظامی قابل اتکایی» وجود ندارد و در نهایت راهحل سیاسی لازم است.در مجموع میتوان گفت اگر آمریکا هنوز برای حل مسئله هرمز به توافق نیاز دارد، کنار گذاشتن این اهرم پیش از گرفتن امتیاز متقابل، قدرت مذاکره ایران را کاهش میدهد.
اما زمان نامحدود نیست
وزارت خزانهداری آمریکا از گسترش کارزار فشار اقتصادی سخن گفته و اعلام کرده ترکیه، عمان و امارات محدودیتهایی علیه پروازهای ایرانی اعمال کردهاند؛ عراق نیز پس از اعلام رسمی محدودیتها گفت در تلاش است برای برخی پروازهای غیرنظامی از واشنگتن معافیت بگیرد.این نقطه آسیبپذیری برای ایران حائز اهمیت است. هرمز برای واشنگتن هزینه ایجاد میکند، اما محاصره و تحریم نیز بهطور مستقیم تجارت، حملونقل و زندگی اقتصادی ایران را تحت فشار قرار میدهد. از سوی دیگر، فشار هرمز تنها متوجه آمریکا نیست. اندیشکده CSIS برآورد میکند پیش از جنگ حدود یکچهارم نفت خام دریابرد و نزدیک به یکپنجم LNG جهان از این آبراه عبور میکرد. اختلال طولانی، ذخایر راهبردی و انعطاف بازار جهانی را بهتدریج فرسوده میکند. این وضعیت هم قدرت اهرم ایران را افزایش میدهد و هم خطر شکلگیری اجماع بزرگتری برای کاهش وابستگی به هرمز را.
تلاش دشمن برای کمارزش کردن اهرم ایران
نشانههای این روند از هماکنون دیده میشود. رویترز گزارش کرده دولت ترامپ پیشنهاد یک صندوق اولیه ۵میلیارد دلاری برای بازسازی زیرساختهای انرژی منطقه و کاهش وابستگی صادرات نفت و گاز به هرمز را مطرح کرده است. این شاید مهمترین مسئله بلندمدت برای ایران باشد. آمریکا فقط تلاش نمیکند ایران را به توافق وادار کند؛ همزمان در پی کاهش ارزش اهرمی است که ایران با آن مذاکره میکند. از این رو زمان دوطرفه عمل میکند. از سویی طولانی شدن بحران میتواند هزینه اقتصادی آمریکا و متحدانش را بالا ببرد، اما از سوی دیگر به آنها نیز انگیزه و فرصت بیشتری میدهد که مسیرهای جایگزین بسازند.
منطقه به دنبال راه سوم است؟
کشورهای خلیج فارس نیز الزاماً نمیخواهند میان دو گزینه «سلطه آمریکا» یا «سلطه ایران بر هرمز» یکی را انتخاب کنند. ولی نصر در تحلیل تازه CSIS مینویسد جنگ، نظم امنیتی منطقه را وارد مرحلهای تازه کرده و کشورهای خلیج فارس بیش از گذشته در پی ترتیباتی هستند که وابستگی مطلق آن ها به واشنگتن را کاهش دهد. او معتقد است نفوذ ایران در نظم جدید میتواند بیشتر شود، اما این نتیجه قطعی نیست و به نحوه مدیریت روابط ایران با همسایگان بستگی دارد.در همین راستا، رویترز گزارش کرده قطر چارچوبی را برای مشارکت ایران و کشورهای عربی خلیج فارس در یک معماری امنیتی مشترک مطرح کرده است؛ طرحی که بر تضمین امنیت همه طرفها و افزایش وابستگی اقتصادی متقابل تأکید دارد. برای ایران، این شاید مسیری مهمتر از صرفاً حفظ هرمز باشد. تبدیل اهرم حاصل از جنگ به ترتیباتی که پس از جنگ نیز دوام بیاورد.
چشمانداز جنگ
ایران یک چارچوب مشخص برای خروج از بحران عرضه کرده و میگوید از شروط خود عقب نمینشیند. آمریکا آن را نپذیرفته و همچنان بر فشار اقتصادی تکیه دارد. اما واشنگتن نیز هنوز نشان نداده میتواند مسئله اصلی ــ امنیت پایدار کشتیرانی در هرمز ــ را بدون توافق با ایران حل کند. با نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای در آمریکا، ترامپ میان راهبرد افزایش فشار اقتصادی، شروع دوباره جنگ و بازگشت به توافقی که به منافع ایران احترام بگذارد، سرگردان شده است.
نظر شما