تحریمهای هوانوردی آمریکا علیه ایران وارد مرحلهای شده که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک فشار اقتصادی علیه شرکتهای هواپیمایی دانست. واشنگتن در ۸ سپتامبر ۳۶ هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران، از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی، را تحریم کرد و مجوزهای مربوط به برخی خدمات و پروازهای ایران را نیز پس گرفت. نتیجه، محدود شدن تدریجی مسیرهای هوایی ایران در امارات، عمان، گرجستان، جمهوری آذربایجان و عراق بوده است.
تحریمهایی که مسافر ایرانی را هدف میگیرند
هدف اعلامی آمریکا فشار بر ساختار هوانوردی ایران است، اما هزینه مستقیم این سیاست را مردم عادی پرداخت میکنند. تحریمها سفر ایرانیان برای دیدار خانواده، دسترسی به درمان، کار و حتی زیارت را دشوارتر کردهاند؛ آن هم در شرایطی که مسیرهای خروجی ایران طی جنگ از پیش محدود شده بود.
در ۲۶ سپتامبر مقامهای ایرانی اعلام کردند پروازها به ترکیه و چند کشور آسیایی همچنان برقرار است، اما این مسیرهای باقیمانده برای مسافری که مقصدش از شبکه پروازی حذف شده، جایگزین واقعی محسوب نمیشوند. لغو یک پرواز تنها مسافر را گرفتار نمیکند؛ خانوادههای دو سوی سفر، مراکز درمانی و کسبوکارهایی که به ارتباط حضوری وابستهاند نیز هزینه آن را میپردازند.
در واقع، واشنگتن با محدود کردن هوانوردی ایران، یکی از معدود کانالهای باقیمانده برای ارتباط عادی مردم ایران با جهان خارج را نیز تحت فشار قرار داده است.
ایران را نمیتوان از جغرافیای منطقه حذف کرد
مسئله مهمتر اما اینجاست که ایران صرفاً یک مقصد پروازی نیست؛ این کشور در قلب جغرافیای هوایی منطقه قرار دارد. حریم هوایی ایران در مجاورت مسیرهای مهم اروپا–آسیا و کریدورهای مرتبط با آسیای مرکزی و قفقاز قرار گرفته و در کنار خلیج فارس و تنگه هرمز واقع شده است.
تجربه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز نشان داد ناامنی در اطراف ایران به سرعت به مسئلهای منطقهای تبدیل میشود. هشدارهای مناطق درگیری آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا (EASA) در مقاطعی عراق، لبنان، بحرین، کویت، قطر، امارات و غرب دریای عمان را نیز دربر گرفت.
بنابراین، حتی اگر ایران مستقیماً علیه فرودگاهی اقدام نکند، افزایش ریسک در اطراف این کشور میتواند هزینه مسیرهای پروازی خلیج فارس را بالا ببرد. فرودگاههایی مانند دبی نیز بهدلیل وابستگی شدید به نقش خود بهعنوان هاب منطقهای، نمیتوانند نسبت به چنین بیثباتی بیتفاوت باشند.
عراق؛ جایی که تحریم از سیاست عبور میکند
در عراق، پیامدهای توقف پروازها از حوزه اقتصادی فراتر رفته و به مسئلهای مذهبی، اجتماعی و سیاسی تبدیل شده است. توقف مسیر نجف، مسیر زائرانی را مختل کرده که برای زیارت حرم امام علی(ع) و سپس کربلا سفر میکنند و بخشی از آنان نیز از ایران به مشهد و قم میروند.
بغداد میان فشار مالی واشنگتن و مخالفت داخلی با محدودیت پروازهای ایران گرفتار شده است. زائران همچنان میتوانند زمینی به نجف برسند، اما این مسیر برای سالمندان، بیماران و مسافرانی که از مناطق دورتر میآیند دشوارتر است. همین مسئله باعث شده مخالفت با ممنوعیت پروازها به گروههای نزدیک به تهران محدود نماند.
هشدار تهران؛ ابزار فشار، اما نه بدون محدودیت
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، ۲۳ سپتامبر به کشورهای همسایه هشدار داد که پیوستن به کارزار واشنگتن میتواند فرودگاههای آنها را نیز با اختلال مواجه کند. او جزئیات چگونگی اجرای این تهدید را بیان نکرد، اما منطق هشدار تهران روشن است؛ حذف ایران از شبکه هوانوردی منطقه الزاماً هزینهها را در مرزهای ایران متوقف نمیکند.
ایران همچنین همچنان اهرمهای مهمی پیرامون تنگه هرمز دارد؛ گلوگاهی که اختلال در آن پیشاپیش بر منطقه اثر گذاشته است.
با این حال، این فشارها مسیرهای ازدسترفته ایران را بازنمیگردانند و تهران نیز واکنش نظامی به ممنوعیت پروازها را تهدید نکرده است. مسئله اصلی این است که واشنگتن با سیاست قطع ارتباطات هوایی ایران، علاوه بر فشار بر تهران، کشورهای همسایه را نیز در برابر یک انتخاب پرهزینه قرار داده است؛ همراهی با تحریمها یا پذیرش ریسکهای ناشی از کنار گذاشتن یکی از مهمترین قطبهای جغرافیایی منطقه.
نظر شما