نماز، نغمه جاری عبودیت و صمیمی‌ترین پناهگاه انسان در غوغای زندگی امروزی است؛ فریضه‌ای که اگر از شکل یک تکلیف مقطعی خارج شود، جان را به سرچشمه آرامش پیوند زده و تمام شئون فردی و اجتماعی را سامان می‌بخشد. در امتداد برگزاری سی و سومین اجلاس سراسری اقامه نماز در پنجشنبه گذشته که به بررسی جایگاه نماز در اندیشه و سیره عملی رهبر شهید، حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای(ره) اختصاص داشت، ضرورت تبیین ابعاد عملیاتی این فریضه الهی در متن حیات روزمره دوچندان شده است. گذر از ادای ظاهری نماز و دستیابی به مرتبه تحول‌آفرین اقامه نماز، نیازمند واکاوی زیربناهای تربیتی و اخلاقی آن است تا این حقیقت عبادی به الگویی پایدار در سبک زندگی مؤمنانه تبدیل شود. برای بررسی ابعاد کاربردی این موضوع و نقش آن در تعالی معنوی جامعه، در این گفت‌وگو پای سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی ماندگاری، کارشناس دینی و استاد حوزه و دانشگاه نشسته‌ایم و شما مخاطبان گرامی را به مطالعه این بحث دعوت می‌کنیم.
تجلی حقیقت بندگی در تمام ابعاد حیات فردی و اجتماعی
حجت‌الاسلام ماندگاری با اشاره به ضرورت بازتعریف نسبت انسان با فریضه الهی نماز توضیح می‌دهد: قرآن کریم در آیات متعددی حاکمیت دادن به ارزش‌های الهی را هدف اصلی برپایی عبادات دانسته و مؤمنان را به اقامه نماز فراخوانده است. زمانی که در فرهنگ اسلامی سخن از برپایی یا اقامه نماز به میان می‌آید، منظور تنها ادای یک تکلیف شرعی محدود به چند دقیقه از شبانه‌روز نیست، بلکه مقصود جاری کردن روح انضباط، یاد خدا، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و پاکدستی در تمام تصمیم‌ها و مناسبات روزمره است. درواقع اقامه نماز یعنی انسان همان اصولی را که در محراب بندگی رعایت می‌کند، در بازار، اداره، خانه و عرصه مدیریت نیز مبنای عمل قرار دهد. اگر فردی در برابر پروردگار خود خاشع است، نمی‌تواند در رفتارهای اجتماعی دچار خودخواهی یا بی‌عدالتی شود، چرا که حقیقت نماز مانع بروز تیرگی‌های اخلاقی و انحرافات رفتاری در سطح جامعه است.
وی در ادامه با تأکید بر الگوی عینی این فرهنگ در نهضت عاشورا یادآور می‌شود: کامل‌ترین جلوه این حقیقت در مکتب حسینی تجلی یافته است، به‌طوری که حضرت ولی‌عصر(عج) در زیارت ناحیه مقدسه با عبارت «أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلَاةَ» بر این بعد از شخصیت حضرت سیدالشهدا(ع) گواهی می‌دهند. این تعبیر والای معصوم نشان می‌دهد امام حسین(ع) صرفاً یک نمازگزار نبودند، بلکه برپاکننده حقیقت نماز در تمام ابعاد زندگی و نهضت خویش بودند. کسی که در پی دستیابی به سبک زندگی مؤمنانه است، باید بکوشد رفتارهای خود را براساس این الگوی جامع تنظیم کند تا تمامی فعالیت‌های فردی، شغلی و خانوادگی او رنگ عبودیت به خود بگیرد. هنگامی که نیت و جهت‌گیری انسان، الهی شود، حتی تلاش‌های روزمره و خدمت به مردم نیز امتداد مستقیم همان نمازی خواهد بود که در محراب خوانده است.
طهارت باطن و نیت خالص، زیربنای رشد معنوی
این کارشناس دینی درباره نخستین رکن از اصول پنج‌گانه برپایی نماز خاطرنشان می‌کند: طهارت و پاکی، زیربنای اصلی حرکت در مسیر بندگی است و بدون آن هیچ رفتار معنوی به بار نخواهد نشست. همان‌گونه که نماز بدون طهارت ظاهری پذیرفته نیست، جان و روح انسان نیز بدون پاکی باطنی توان درک حقایق دین و دریافت هدایت الهی را ندارد. قرآن کریم درباره حقیقت کلام الهی می‌فرماید «لَا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» (سوره واقعه، آیه ۷۹)؛ آیه‌ای که افزون بر حکم ظاهری، بیانی تربیتی دارد؛ اینکه تنها دل‌های پاک ظرفیت دریافت نورانیت دین را دارا هستند. مراقبت دائمی از چشم، گوش، زبان، درآمد و خوراک، نخستین گام در پاک‌سازی وجود است و هر انتخاب پاک در انتخاب‌های روزمره، امتداد مستقیم همان طهارتی است که انسان در آستانه ورود به نماز کسب می‌کند تا روحش آماده پذیرش معارف الهی شود.
حجت‌الاسلام ماندگاری با بیان نقش انگیزه و نیت در ارزش‌گذاری رفتارهای انسانی تصریح می‌کند: دومین اصل در این منظومه تربیتی، توجه به قصد قربت و خلوص نیت است که به تمامی اعمال انسان ارزش عبادی می‌بخشد. در منطق دینی، ظاهر عمل به تنهایی تعیین‌کننده نیست، بلکه نیت نهفته در پس آن است که درجه قرب انسان را مشخص می‌کند. قرآن کریم روحیه بندگان واقعی را در آیه شریفه «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا» (سوره انسان، آیه ۹) به زیبایی توصیف می‌کند. این آیه به روشنی نشان می‌دهد اخلاص، انسان را از وابستگی به تمجید، قدردانی یا قضاوت دیگران آزاد می‌کند. زمانی که کسب روزی، خدمت به مردم، تحصیل و تربیت فرزند با قصد قربت انجام شود، تمام لحظات حیات فرد به عبادتی مستمر تبدیل خواهد شد و او را از خطرات غرور و خودنمایی مصون می‌دارد.
جهت‌گیری الهی و رعایت نظم و آداب دینی
این استاد حوزه در تبیین جایگاه قبله به عنوان سومین اصل در ساماندهی رفتار مؤمنانه می‌گوید: رو به قبله ایستادن در نماز تنها یک جهت‌یابی ظاهری نیست، بلکه رمزی از ضرورت داشتن مقصد مشخص در تمام مراحل زندگی است. انسانی که قبله حیات خود را شناخته، در فراز و نشیب‌ها دچار سردرگمی نمی‌شود و همواره تصمیم‌هایش را براساس رضایت پروردگار تنظیم می‌کند. یکی از نشانه‌های برجسته حرکتی که به سوی خدا جهت یافته، جریان دائمی شکرگزاری بر زبان و دل انسان است؛ زیرا چنین فردی نعمت‌ها را محصول غرورآفرین تلاش خود نمی‌داند، بلکه همگی را از لطف الهی می‌بیند. در کنار شکر، استغفار نیز بال دیگر حرکت است که لغزش‌های احتمالی را جبران کرده و مانع توقف انسان در مسیر کمال می‌شود.
وی در ادامه با اشاره به اهمیت رعایت آداب الهی به عنوان چهارمین رکن تربیتی اظهار می‌کند: همان‌طور که نماز دارای احکام، زمان و شرایط دقیق است، تمام شئون زندگی نیز باید بر پایه قوانین الهی اداره شود. هیچ عرصه‌ای از حیات مؤمن بی‌ضابطه و رها نیست؛ بلکه خانواده، کسب‌وکار، مدیریت، روابط اجتماعی و رفتارهای فردی دارای حدود مشخصی هستند که رعایت آن‌ها کرامت انسان و سلامت جامعه را تضمین می‌کند. امانت‌داری، صداقت در معامله، مراعات حقوق دیگران و عدالت در رفتار، جلوه‌های عینی آداب نماز در متن جامعه محسوب می‌شوند. رعایت این حدود، رفتارهای انسان را از آشفتگی و هواپرستی دور نگه داشته و تمام فعالیت‌های او را در مسیر بندگی خدا قرار می‌دهد.
پیوند با امام حق و ساختن جامعه تراز اسلامی
این کارشناس دینی با تأکید بر محوریت الگوپذیری از پیشوای معصوم به عنوان پنجمین و مهم‌ترین اصل بیان می‌کند: همان‌گونه که نماز جماعت بدون امام معنا و انسجام کامل پیدا نمی‌کند، حیات معنوی انسان نیز بدون پیوند با امام به مقصد نهایی نمی‌رسد. قرآن کریم پیوند انسان با رهبرش را در آیه شریفه «یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» (سوره اسراء، آیه ۷۱) تبیین فرموده است. این آیه یادآور می‌شود سرنوشت و هویت انسان با الگویی که در دنیا انتخاب کرده، گره خورده است. تبعیت از امام تنها در اظهار محبت زبانی خلاصه نمی‌شود، بلکه باید در پاکیزگی، عدالت، صبر و خدمت به خلق نمایان شود. یاران امام حسین(ع) در عاشورا با تبعیت محض از امام خویش نشان دادند برپایی نماز بدون ولایت‌مداری به کمال نمی‌رسد.
حجت‌الاسلام ماندگاری در بخش پایانی سخنان خود با جمع‌بندی ابعاد این گفت‌وگو یادآور می‌شود: اگر جامعه اسلامی در پی تحقق آرمان‌های دینی و تربیت انسان تراز قرآن است، باید از سطح ادای ظاهری نماز به فرهنگ برپایی و اقامه آن عبور کند. برپایی نماز طرحی جامع برای ساختن سبک زندگی الهی است که در آن طهارت، اخلاص، خدامحوری، قانون‌مداری و پیوند با ولایت در تمامی عرصه‌ها جاری می‌شود. در این نگاه، خانه، بازار، دانشگاه و محیط کار همگی امتداد محراب عبادت خواهند بود. پایبندی به این اصول پنج‌گانه نه تنها جامعه را از آسیب‌های اخلاقی و اجتماعی مصون می‌دارد، بلکه زمینه‌ساز اصلی تحقق آرمان‌های والای مهدوی و شکل‌گیری جامعه‌ای است که تمام شئون آن تجلی عبودیت و قرب پروردگار است.
نظر شما