این روزها گرانی و دغدغه‌های معیشتی تعارف‌بردار نیست؛ همه ما در همین جامعه زندگی می‌کنیم و سنگینی دخل‌وخرج و حساب‌کتاب‌های آخر ماه را با پوست و گوشتمان لمس کرده‌ایم. در این جنگ اقتصادی که روح و روان خانواده‌ها را هدف گرفته، کاملاً طبیعی است نگران آینده شویم؛ اما تجربه تاریخی نشان داده این سختی‌ها ماندگار نیست و با تدبیر و همدلی می‌توان از این گردنه نیز به سلامت گذشت. در این میان، آنچه بیش از هر ابزاری مانع فروپاشی آرامش و کرامت خانواده‌ها می‌شود، درک درست مفهوم کفاف و تقویت غنای درون است؛ آموزه‌ای کلیدی از پیامبر اکرم(ص) که نه بر انفعال، بلکه بر مهار اضطراب، حفظ عزت نفس و گرفتار نشدن در دام حرص و یأس تأکید دارد.
برای بازخوانی این الگوی رفتاری و بررسی اینکه چگونه می‌توان در اوج تلاطم‌های اقتصادی، تعادل روانی و آبروی خانواده را حفظ کرد، با حجت‌الاسلام دکتر مهدی جبرائیلی تبریزی، پژوهشگر سیره اهل‌بیت(ع) و کارشناس مسائل دینی به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
عزت‌مندی؛ سپر دفاعی در برابر تلاطم‌های معیشتی
حجت‌الاسلام دکتر جبرائیلی با بیان اینکه در روزهای سخت معیشتی، توجه به سیره نبوی آرامش‌بخش دل‌هاست، توضیح می‌دهد: در دوران سختی‌ها، آنچه پیش از هر چیز مورد هجوم واقع می‌شود، آرامش و عزت نفس خانواده‌هاست. سیره رسول خدا(ص) به ما می‌آموزد چگونه در عین تلاش برای بهبود وضعیت، دچار انفعال یا حرص خانمان‌سوز نشویم. ایشان در روایتی که در منابع روایی ما ثبت شده، بر اهمیت استقلال روحی تأکید می‌ورزند. آمده است فردی که در دوران جوانی، پیامبر(ص) را در خانه خود پذیرایی کرده بود، سال‌ها بعد نزد ایشان آمد. پیامبر(ص) خواستند لطف او را جبران کنند، اما آن مرد در کمال سادگی تنها چیزی اندک طلب کرد. پیامبر(ص) با دلسوزی فرمودند ای کاش همت بلندتری داشت و چیزی می‌خواست که آن پیرزن از حضرت موسی(ع) طلب کرد.
این کارشناس دینی در تبیین این داستان و پیوند آن با شرایط امروز می‌گوید: هنگامی که قوم بنی‌اسرائیل در صحرای سینا سرگردان بودند، خداوند شرط خروج از آن بن‌بست را پیدا کردن پیکر حضرت یوسف(ع) قرار داد. تنها کسی که جایگاه یوسف(ع) را می‌دانست، پیرزنی بود که در ازای نشان دادن محل دفن، از حضرت موسی(ع) خواست در بهشت همنشین او باشد. این روایت که در «بحارالانوار» (جلد ۱۳، صفحه ۱۲۸) نقل شده، نشان می‌دهد در لحظات دشوار، نگاه انسان نباید به داشته‌های فانی محدود شود. حتی در جنگ اقتصادی امروز، اگر نگاه ما فقط به نوسان قیمت‌ها باشد، ذهنمان فرسوده می‌شود، اما اگر افق نگاه را به حفظ کرامت و معنویت خانواده گره بزنیم، آن‌گاه سختی‌ها به فرصتی برای تعالی تبدیل خواهد شد.
کفاف؛ مرز میان آرامش و اضطراب
دکتر جبرائیلی تبریزی درباره مفهوم کفاف در مدیریت هزینه‌های زندگی توضیح می‌دهد: کفاف به معنای رسیدن به حد کفایت برای حفظ آبرو و زندگی شرافتمندانه است. در منابعی مانند کافی، ماجرای برخورد پیامبر(ص) با دو چوپان نقل شده است. یکی که ثروت زیادی داشت اما از بخشش دریغ کرد و دیگری که با وجود دارایی اندک، با جان و دل به رسول خدا(ص) شیر هدیه داد. پیامبر(ص) برای آن که ثروت داشت اما بخشنده نبود، دعا کرد مالش زیاد شود؛ چرا که مال زیاد برای کسی که دلش فقیر است، چیزی جز رنج و حسابرسی سنگین در پی ندارد. اما برای آن چوپان که دارایی کمی داشت، دعا کرد: «اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ الْکَفَافَ»؛ یعنی خدایا به او به اندازه کفاف روزی بده.
او در ادامه می‌افزاید: پیامبر(ص) در توضیح این دعا فرمودند: «إِنَّ مَا قَلَّ وَکَفَی خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ وَأَلْهَی»؛ یعنی مالی که کم باشد اما نیاز انسان را برطرف کند، بهتر از ثروت انبوهی است که انسان را غافل و سرگردان کند. این یک نسخه طلایی برای امروز ماست. در شرایط جنگ اقتصادی، مدیریت منابع خانواده باید بر محور کفاف باشد. این به معنای فقر نیست، بلکه به معنای تمرکز بر نیازهای واقعی و دوری از تجملاتی است که جز اضطراب و فشار روانی چیزی برای خانواده به ارمغان نمی‌آورد. وقتی انسان به حد کفاف قانع باشد، دیگر نوسان‌های بازار او را از پا درنمی‌آورد، چون درون او از حرص و طمع خالی شده است.
درون غنی، سلاح پیروزی در میدان نبرد
این استاد حوزه و دانشگاه درباره تفاوت فقر ظاهری و فقر باطنی تصریح می‌کند: ما در جامعه با چهار دسته روبه‌رو هستیم. برخی هم در ظاهر فقیرند و هم در باطن؛ این‌ها در فشار مضاعف هستند. برخی ظاهرشان فقیر است اما دلی غنی دارند؛ این‌ها با عزت زندگی می‌کنند و دستشان به گدایی دراز نمی‌شود. گروه سوم ثروتمندانی هستند که دلشان نیز غنی است و با بخشش، جامعه را یاری می‌کنند و اما گروه چهارم که باید از آن حذر کرد، کسانی هستند که ثروت زیادی دارند اما درونشان گرسنه است.
این‌ها در جنگ اقتصادی بیش از همه رنج می‌برند، چون ترس از دست دادن ثروت، آن‌ها را به مرز جنون می‌کشاند.
دکتر جبرائیلی تبریزی بیان می‌کند: اسلام از ما می‌خواهد برای تأمین نیازهای خانواده تلاش کنیم، اما اجازه ندهیم این تلاش به قیمت از دست رفتن عزت نفس ما تمام شود. وقتی کسی درونش غنی باشد، حتی اگر در مضیقه باشد، با تدبیر و قناعت از این دوران عبور می‌کند. در این شرایط خاص اقتصادی که اکنون در آن قرار داریم، با توکل به دنبال راهکارهای خلاقانه برای عبور از بحران باشیم. این همان چیزی است که جامعه امروز ما برای پیروزی به آن نیاز دارد.
ایستادگی با تکیه بر کرامت انسانی
این کارشناس مسائل دینی با تأکید بر ضرورت حفظ امید در جامعه عنوان می‌کند: پیامبر اکرم(ص) به ما آموختند ارزش انسان به دارایی او نیست، بلکه به وسعت روح و میزان کفاف او است. در این روزهای سخت باید مراقب باشیم فشارهای مالی، ایمان و روابط خانوادگی ما را تخریب نکند. وقتی انسان بداند رزق او دست خداست و با قناعت و تدبیر، زندگی‌اش را مدیریت کند، به آرامشی دست می‌یابد که هیچ نوسان بازاری نمی‌تواند آن را متزلزل کند. ما در طول تاریخ نشان داده‌ایم با اتحاد و حفظ کرامت انسانی از هر توفانی عبور می‌کنیم.
دکتر جبرائیلی در پایان تصریح می‌کند: اگر هر خانواده‌ای با تکیه بر فرهنگ کفاف، هزینه‌های خود را مدیریت کرده و به جای چشم‌دوختن به دست دیگران، بر داشته‌های خود تمرکز کند، نه تنها از این مرحله عبور خواهیم کرد، بلکه الگویی از زیست مؤمنانه به جهان ارائه می‌دهیم. پیروزی در جنگ اقتصادی، پیروزی بر حرص و طمع‌های فردی و جمعی است. با تأسی به سیره پیامبر(ص) با همت و قناعت، راهکارهای برون‌رفت از این شرایط را پیدا کنیم. یقین داشته باشیم این دوران نیز با صبر و تدبیر خواهد گذشت و سربلندی از آن ملتی خواهد بود که هویت و کرامت خود را در هیاهوی پول و بازار گم نکند.
نظر شما