امنیت مرز سیستان و بلوچستان، قربانی سهل‌انگاری پاکستان

تشدید عملیات‌های تروریستی در استان سیستان و بلوچستان و به تبع آن، شرایط امنیتی که این‌ روزها در امتداد مرز پاکستان برقرار است، یک‌بار دیگر توجهات را به سوی روابط دوجانبه تهران و اسلام‌آباد و به‌خصوص روند همکاری‌های امنیتی جلب کرده است. بر این اساس، ایران و پاکستان با توجه به بیش از ۹۰۰کیلومتر مرز مشترک، بارها در جریان ملاقات‌ها و سفرهای دوجانبه مقامات سیاسی و امنیتی دو کشور، بر ارتقای شرایط امنیتی این مرزها و حتی تبدیل مرزهای امنیتی به مرزهای اقتصادی تأکید کرده‌اند. با این حال، اوضاع فعلی حکایت از آن دارد که نه تنها پیشرفتی در این زمینه حاصل نشده‌، بلکه اوضاع امنیتی به مراتب نگران‌کننده‌تر از پیش نیز شده است.
اما در مورد دلایل و ریشه‌های عدم موفقیت در بهبود بخشیدن به وضعیت امنیتی در مناطق مرزی میان دو کشور به چند نکته مهم می‌توان اشاره کرد.
الف) ناکارآمدی سازوکارها و ترتیبات امنیتی مشترک میان دو کشور؛ تهران و اسلام‌آباد در سال ۱۳۹۳ موافقت‌نامه همکاری امنیتی مشترکی را امضا کرده‌اند که براساس آن هر دو طرف نسبت به مقابله با هرگونه فعالیتی که امنیت‌ملی هر یک از آن‌ها را تهدید کند، متعهد شده‌اند. (ماده ۵) علاوه بر این، در چارچوب توافق‌نامه مذکور، کارگروه مشترک امنیتی میان دو کشور تشکیل شد که تاکنون این کارگروه مشترک بیش از ۱۰ نشست در تهران یا اسلام‌آباد برگزار کرده‌است. اما اینکه چرا این ترتیبات طی بیش از یک دهه، کارآمدی‌ای از خود نشان نداده، جای تأمل دارد. احتمالاً بخش مهمی از این ناکارآمدی به شرایط سیاسی و امنیتی داخل پاکستان بازمی‌گردد؛ در جایی که گرفتاری دولت اسلام‌آباد با چالش‌های متعدد و چند بُعدی امنیتی در داخل (از گروه‌های مسلح افراط‌گرا همچون تی‌تی‌پی گرفته تا اعتراضات اپوزیسیون سیاسی) مانع عمده‌ای بر سر راه اجرای تعهداتش در قبال امنیت مرزی با ایران ایجاد کرده‌است. در حال حاضر باید سرگرمی پاکستان در ترتیبات امنیت فراملی و منطقه‌ای همچون پیمان مکه را نیز بیفزاییم. پاکستان در شرایطی نسبت به مداخلات امنیتی در منطقه و کمک امنیتی و نظامی به کشورهایی همچون عربستان تعهد داده که هنوز نتوانسته برای چالش‌های خود در داخل یا اجرای تعهدات امنیتی‌اش در قبال همسایگان گام‌های مؤثری بردارد.
ب) تداوم چالش پاکستان با افغانستان و پیامدهای آن برای ایران؛ برخلاف تصورات و پیش‌بینی‌های اولیه، بازگشت طالبان به قدرت نه تنها نتوانست به رفع چالش‌های پایدار میان پاکستان و افغانستان کمک کند، بلکه به دامنه تنش‌های میان دو طرف نیز افزود. این موضوع برای امنیت ایران نیز پیامدهایی داشته‌است. در وهله نخست، یک‌بار دیگر به صف‌بندی‌ها و رقابت‌های منطقه‌ای و حتی فرامنطقه‌ای بر سر افغانستان دامن زده است، کما اینکه شاهد هستیم نشست اخیر فرمت مسکو بدون دستیابی به هیچ‌گونه توافق و صدور بیانیه پایانی و در شرایط اختلاف‌نظر کشورهای منطقه به کار خود پایان می‌دهد. چنین فضایی ممکن است بستر مناسبی برای از سرگیری و گسترش رقابت‌ها و منازعات نیابتی نیز ایجاد کند، چنان‌که پاکستان، طالبان را به حمایت از تحریک طالبان پاکستان و در عوض، طالبان هم اسلام‌آباد را به حمایت از داعش خراسان و زمینه‌سازی برای استقرار این گروه در بلوچستان پاکستان متهم می‌کند. صرف‌نظر از اینکه افزایش تحرکات داعش در بلوچستان تا چه حد به سیاست‌ها و خط مشی‌های پاکستان مرتبط است، نفس این حضور، اثرات خود را بر امنیت مرزها و مناطق مرزی ایران بروز داده است. کشیده شدن اختلافات و منازعات طایفه‌ای و قومیتی پاکستان و افغانستان به مرزهای ایران و پاکستان، گسترش شبکه‌های غیررسمی اقتصادی مانند قاچاق و موادمخدر، افزایش امکان فرصت‌طلبی قدرت‌های فرامنطقه‌ای از این تنش‌ها و درنهایت احتمال سرایت بحران امنیتی به مرزهای ایران و افغانستان، همگی می‌توانند بخشی دیگر از این پیامدها باشند.
ج) پیوند افراط‌گرایی مذهبی و شکاف‌های قومیتی و طایفه‌ای؛ حضور و فعالیت گروه‌های افراطی مانند تحریک طالبان پاکستان و از آن مهم‌تر، داعش خراسان در بلوچستان پاکستان موجب شده شاهد شکل‌گیری ارتباطات و پیوندهایی میان این گروه‌ها و گروه‌های تروریستی بومی و قومیت‌گرا باشیم. مقامات امنیتی جمهوری اسلامی در روند تقابل با گروه‌های تروریستی همچون جیش‌الظلم نیز بر ماهیت وجودی چنین پیوندهایی صحه گذاشته‌اند. تردیدی نیست که شکل‌گیری چنین همکاری‌ای در تشدید تحرکات تروریستی اخیر در سیستان و بلوچستان هم اثرگذار بوده‌اند. خلأ قدرت موجود در بلوچستان که ناشی از ضعف و ناتوانی دولت مرکزی پاکستان یا احتمالاً برخی ابهامات در سیاست‌های این کشور است، هرگونه برنامه‌ریزی برای تقابل امنیتی با این روند را با دشواری بیشتری روبه‌رو می‌کند.