شش نفتکش غول‌پیکر در دهانه خلیج فارس لنگر انداختند. موتورهایشان خاموش بود. عرشه‌ها خالی از هیاهو. پرچم‌هایشان بی‌باد، آویخته بر دکل‌هایی که دیگر به هیچ مقصدی اشاره نمی‌کردند. شش کشتی. شش سکوت آهنین. آبی که باید رگِ حیات جهان باشد، به گورستانی موقت از فولاد بدل شد؛ بی‌آنکه هیچ‌کدام از آن شناورها زخمی برداشته باشند. نه ترکشی بر بدنه‌شان نشسته بود، نه دودی از دودکشی برخاسته؛ و با این همه، هیچ‌کدام جرئت حرکت نداشت. گویی دریا خود تصمیم گرفته بود نفس نکشد.
این تصویر، صادق‌ترین گزارش از نبردی است که در جنگ تحمیلی سوم درگرفت؛ جنگی که در آسمان با آتش آغاز شد، اما بر آب، با داوریِ جغرافیا به سرانجام رسید. در حافظه ایرانی، آتش همیشه فقط ابزار ویرانی نبوده است؛ میدان آزمون نیز بوده است. در شاهنامه، گذر سیاوش از میان شعله‌ها لحظه‌ی آشکارشدن حقیقت است، نه نمایش قدرت آتش. جنگ چهل‌روزه نیز آزمونی از همین جنس برپا کرد، با این تفاوت که حکم نهایی را آب صادر کرد. خلیج فارس از صحنه پشتیبان نبرد به متن اصلی آن بدل شد و نشان داد یک گلوگاه دریایی می‌تواند از ناوگان‌ها و انبارهای مهمات سنگین‌تر باشد. آتش ظرفیت‌ها را می‌فرساید، اما آب مسیرها را در اختیار می‌گیرد؛ و در جهانی که بر جریان بنا شده، اختیار مسیر گاه از توان تخریب تعیین‌کننده‌تر است.
فهم این وارونگی، بازگشت به زمینی را می‌طلبد که سال‌ها پیش از نخستین شلیک آماده شده بود. دو دهه دیپلماسی هسته‌ای ناتمام، تحریم‌های لایه‌لایه، ترورها، عملیات پنهان و پاسخ‌های متقابل، محیطی ساختند که در آن هر اقدام دفاعی یک طرف، در چشم طرف مقابل نشانه آماده‌شدن برای تهاجم بود. توسعه توان موشکی در تهران سپر خوانده می‌شد و در واشنگتن شمشیر؛ گسترش حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس در واشنگتن تضمین ثبات بود و در تهران حلقه محاصره. این همان معضل امنیتی است: چرخه‌ای که در آن جست‌وجوی امنیت، ناامنی تولید می‌کند و هر بازیگر، واکنش خود را دفاع و رفتار رقیب را مقدمه حمله می‌بیند.
معماری امنیتی موجود نیز به‌جای مهار این چرخه، بخشی از آن شده بود. نظم خلیج فارس دهه‌ها بر سه ستون ایستاده بود: چتر نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای، انباشت تسلیحات و موازنه شکننده میان همسایگان بدگمان. این بنا برای بازداشتن ارتش‌ها از اشغال سرزمین طراحی شده بود، نه برای جهانی که در آن اختلال در یک مسیر دریایی می‌تواند کار چند لشکر را انجام دهد. در محاسبات این معماری، خلیج فارس پس‌زمینه‌ای امن فرض می‌شد؛ پهنه‌ای که ناوگان‌ها از آن تغذیه می‌کنند و جنگ از فراز آن می‌گذرد. جنگ چهل‌روزه همین فرض را شکست. آبراهی که مسیر تدارکات مهاجمان بود، هم‌زمان مجرای تنفس اقتصاد جهانی نیز بود؛ و کسی که بر مجرای تنفس نشسته باشد، برای تغییر نتیجه نبرد الزاماً به چیرگی بر آسمان نیاز ندارد.
منطق آغازین حمله، آتش‌محور بود: تسلط بر آسمان، انهدام مراکز فرماندهی و این تصور که ویرانی مادی به‌طور خودکار اراده سیاسی را می‌شکند. ایران توان رقابت هم‌تراز با برتری فنی و لجستیکی مهاجمان را نداشت؛ ازاین‌رو، ثقل نبرد را به لایه‌ای منتقل کرد که برتری هوایی در آن تعیین‌کننده نبود: جریان کالا، انرژی، سرمایه و اطمینان. خلیج فارس با این جابه‌جایی از حاشیه عملیات به مرکز راهبرد آمد. ایران جنگ را در مقیاس منطقه‌ای گستراند تا صورت‌حساب آن در مقیاس جهانی صادر شود. میدان تاکتیکی نابرابر باقی ماند، اما میدان راهبردی نامتقارن شد.
همین انتقال، دستور زبان بازدارندگی را دگرگون کرد. در منطق قدیم، هر بازیگری که توان تخریب بیشتری داشت، بازدارنده‌تر شمرده می‌شد؛ در منطق تازه، قدرت با میزان اختیار بر جریان‌ها سنجیده شد. بازیگری که بتواند عبور کشتی‌ها را کُند، محاسبه بازار را مردد و زنجیره تأمین را نامطمئن کند، حتی زیر شدیدترین حملات نیز از معادله بیرون نمی‌رود. سکوی موشکی را می‌توان منهدم کرد، اما تردید مالک کشتی، نگرانی بیمه‌گر و ترس خریدار محموله را نمی‌توان بمباران کرد. جغرافیا در این معنا سلاحی است که هدف قرار نمی‌گیرد؛ ممکن است تأسیسات ساحلی آسیب ببینند، اما خود موقعیت جغرافیایی همچنان باقی می‌ماند و قدرت تولید می‌کند.
ظرافت این اهرم در آن بود که انسداد هرمز پیش از مین و موشک، در دفاتر بیمه‌گران رخ داد. وقتی هزینه‌ی پوشش خطر جنگی برای یک نفتکش به نسبتی نامعقول از ارزش شناور رسید، عبور پیش از آنکه از نظر نظامی ناممکن شود، از نظر اقتصادی بی‌معنا شد. بازار بیمه دیواری از عدد ساخت که عبور از آن برای بسیاری از شرکت‌ها پرهزینه‌تر از انتظار در لنگرگاه بود. تلاش قدرت‌های غربی برای ایفای نقش پشتوانه‌ینهایی و ارائه‌ی تضمین‌های مالی، تنها بخشی از زیان را پوشش می‌داد؛ زیرا مسئله کمبود پول نبود، فروپاشی پیش‌بینی‌پذیری بود. دولت‌ها می‌توانند خسارت را جبران کنند، اما ترس را نمی‌توانند بازخرید کنند؛ ترس، برخلاف نفت، ذخیره راهبردی ندارد.
اختلال در همان نقطه متوقف نماند. زنجیره‌های تأمین جهانی، که سال‌ها برای کاهش هزینه باریک و کشیده شده بودند، بحران را با شتابی خیره‌کننده منتقل کردند. نفتی که عبور نکرد، هزینه‌ی حمل‌ونقل را بالا برد؛ گازی که به مقصد نرسید، خوراک تولید آمونیاک و اوره را گران کرد؛ کود شیمیایی گران‌تر، هزینه کشت را در قاره‌های دور افزایش داد؛ و کاهش مصرف کود، سایه‌ی افت محصول را بر مزارع گندم، برنج و ذرت انداخت. جنگ از بشکه به کیسه کود و از کیسه‌ی کود به قرص نان رسید. خانواری که شاید جای هرمز را روی نقشه نمی‌دانست، خراج آن را در سفره خود پرداخت.
این سرایت، مفهوم محدود «امنیت انرژی» را در خود حل کرد و مفهوم فراخ‌تری را به‌جای آن نشاند: «امنیت اقتصاد جهانی». تنگه هرمز دیگر فقط دغدغه‌ی تولیدکنندگان نفت و واردکنندگان گاز نبود؛ گرهی بود که صنعت، حمل‌ونقل، کشاورزی، تورم و امنیت غذایی را به یکدیگر متصل می‌کرد. برای چین، اخلال در تنگه به معنای اختلال در سوخت موتور تولید بود؛ برای اروپا، بازگشت نااطمینانی انرژی؛ و برای واشنگتن، آزمونی دشوار برای سنجش اینکه آیا برتری نظامی بدون اختیار بر جریان، می‌تواند امنیت اقتصادی ایجاد کند. همین هم‌پوشانی منافع، جنگی منطقه‌ای را به بحرانی سیستمی تبدیل کرد و فشار برای پایان‌دادن به آن را از مرزهای خلیج فارس فراتر برد.
تهران با درک همین شکاف هندسی در معماری تجارت دریایی، بازاری موازی و مستقل برای تضمین عبور بنا نهاد. سپردن مدیریت این ساختار امنیتی-اقتصادی به بازوهای نظامی، پیامی روشن برای نظم پساجنگ داشت: این یک تدبیر اضطراری نیست؛ تثبیت سازوکاری از عوارض دائمی بر شاهرگ اقتصاد جهان است. تجربه تاریخ نشان می‌دهد که نرخ بیمه و ادراک خطر، با سرعت آسانسور بالا می‌رود اما با پله پایین می‌آید. سایه ترس، سال‌ها پس از خاموشی آخرین گلوله‌ها، روی آب‌ها باقی خواهد ماند و این اهرم نامرئی، به ابزار بازدارندگی یک ساختار سیاسی بدل می‌شود. به چنین واکنشی «اثر چسبندگی» می‌گویند. آتش‌بسی که دیپلمات‌ها سرانجام در پاکستان امضا کردند، لزوماً به معنای بازگشت فوری کشتی‌ها نبود؛ صلح روی کاغذ همیشه زودتر از صلح روی آب امضا می‌شود.
این لرزش بر ترازوی جهان، آینه‌ای بی‌رحم برابر پایتخت‌های عربی گرفت. آن‌ها پیش از آنکه نخستین موشک برخیزد، بوی باروت را شنیده بودند و بارها کوشیدند خود را از منطق درگیری دور نگه دارند. امارات رسماً اعلام کرد خاک و آسمانش سکوی حمله نخواهد بود و عمان تا واپسین ساعات بر مدار میانجی‌گری چرخید. آوار جنگ اما، تمام این حساب‌وکتاب‌ها را در خود بلعید. در جغرافیایی به فشردگی خلیج فارس، بی‌طرفی فضیلتی ناممکن است؛ درست شبیه کسی که در میانه زمین مسابقه ایستاده و اصرار دارد تنها یک تماشاگر است. تهران با مهارتی استراتژیک، جنگ را «منطقه‌ای» کرد تا هزینه آن برای نظم بین‌المللی «جهانی» شود. پخش‌کردن هزینه درگیری در سراسر سواحل همسایه، هدفی فراتر از تخریب فیزیکی داشت؛ آشکارسازی محدودیت‌های بنیادین چتر امنیتی موجود و وادار کردن تماشاگران به ورود به متنی که از آن می‌گریختند، دستاورد اصلی این راهبرد بود.
از دل این تجربه، گذار پایتخت‌های عربی از «مصرف‌کننده‌ی منفعل امنیت» به «معمار فعال تاب‌آوری» آغاز شد. اتکا به چتر قدرت‌های خارجی دیگر نه بی‌ابهام می‌نمود و نه بی‌هزینه. مسیرهای جایگزین صادرات، ذخایر راهبردی، صنایع دفاعی بومی، حفاظت از بنادر و گسترش شرکای سیاسی، از حاشیه‌ی برنامه‌ریزی به مرکز آن آمدند. امنیت نیز پوست انداخت: دیگر تنها به معنای رهگیری پرتابه در آسمان نبود؛ امنیت یعنی آب‌شیرین‌کن‌ها کار کنند، پالایشگاه‌ها در مدار بمانند، شبکه‌های برق فرونریزند و کابل‌های داده در بستر دریا قطع نشوند. کشوری که تنها از یک مجرا نفس می‌کشد، پیش از آغاز جنگ بخشی از توان خود را واگذار کرده است.
این تحول، معنای «همگرایی» را نیز تغییر داد. همگرایی امنیتی با عکس یادگاری نشست‌ها و تکرار عبارت‌های مشترک ساخته نمی‌شود؛ باید در تار و پود خطوط لوله، شبکه‌های انتقال برق، ذخایر اضطراری، مسیرهای زمینی و سازوکارهای ارتباط بحران تنیده شود. معماری آینده خلیج فارس، اگر بخواهد از سرنوشت معماری پیشین بگریزد، ناگزیر است میان بازدارندگی و تاب‌آوری پیوند برقرار کند. امنیت پایدار از لحظه‌ای آغاز می‌شود که دولت بتواند پس از اصابت نیز خدمات، فرماندهی و جریان اقتصادی خود را حفظ کند.
معیار پیروزی در همین نقطه جابه‌جا شد. ساختاری که فروپاشی یا تسلیمش در محاسبه مهاجمان جای داشت، زیر فشار بی‌سابقه‌ای از هم نگسست؛ فرماندهی خود را بازآراست و مرکز ثقل بازدارندگی‌اش را غیر متمرکز کرد. در نظام معنایی ایرانی، بقا در برابر هجوم خارجی تنها باقی‌ماندن فیزیکی نیست؛ اثبات تداوم تاریخی و شکست اراده تحمیل‌کننده نیز هست. سرزمینی که در حافظه‌ی خود بارها فروپاشی سپاه‌ها و ماندگاری ایران را کنار هم دیده است، ایستادن را بخشی از پیروزی می‌فهمد. حکومتی که انتظار می‌رفت با از دست دادن ظرفیت‌های پیشین خود به زانو درآید، اهرم‌های ژئوپلیتیک خود را دست‌نخورده نگه داشت. در نقطه مقابل، ماشه این تقابل در دستان قدرتی بود که در سه‌راهیِ خودساخته گرفتار آمد. ماشین جنگی ایالات متحده، گرفتار میان گزینه‌های تلخ، مسیری را پیمود که پیش‌تر در جنگ‌های فرسایشی دهه‌های گذشته آزموده بود. توافقی که در پایان این چهل روز روی میز قرار گرفت، بیش از آنکه نماد تحمیل اراده باشد، سند عقب‌نشینی از اهداف اولیه و پذیرش ضمنی بن‌بست بود. حواله دادن پرسش‌های اساسی همچون آینده ظرفیت‌های هسته‌ای و نفوذ منطقه‌ای به مذاکرات مبهمِ آینده، نشان از ناتوانی در تبدیل برتری تاکتیکی به پیروزی استراتژیک داشت.
عامل محوری این زنجیره، هم‌نشینی موقعیت گلوگاهی تنگه هرمز با وابستگی عمیق اقتصاد جهانی به جریان‌های عبوری از آن بود. این ترکیب به ایران امکان داد زیر شدیدترین حملات، وزن نقشه را جایگزین وزن زرادخانه کند و هزینه جنگ را از سطح دوجانبه و منطقه‌ای به سطح جهانی ببرد. معلول نهایی نیز فروپاشی اعتبار معماری امنیتی سنتی خلیج فارس بود؛ معماری‌ای که امنیت را از بیرون وارد می‌کرد، قدرت را با حجم تسلیحات می‌سنجید و برای مدیریت سوءبرداشت، اختلال اقتصادی و شکنندگی زیرساختی سازوکاری نداشت. نظمی که از خاکستر آن سر برمی‌آورد، ناگزیر باید بر تاب‌آوری، ارتباطات بومی مدیریت بحران، تنوع مسیرها و پذیرش وزن همه بازیگران ساحلی استوار باشد.
آن شش نفتکش سرانجام لنگر خواهند کشید، اما دیگر در همان آب‌های پیشین حرکت نخواهند کرد. خلیج فارس از گذرگاهی برای عبور ثروت به کارگاه ساخت نظم آینده تبدیل شده است؛ جایی که هر تصمیم نظامی، پیش از رسیدن به هدف، در نرخ بیمه، بهای کود و قیمت نان جهان ترجمه می‌شود. آتش را می‌توان خاموش کرد، اما حافظه آب به‌آسانی پاک نمی‌شود. جنگ چهل‌روزه میان معماری‌ای که فروریخت و جغرافیایی که پابرجا ماند داوری کرد؛ و رأی نهایی‌اش روشن بود: در این پهنه، آخرین کلام را نه زرادخانه‌ها، که جغرافیا می‌گوید.
امیر حسین سلطانی کارشناس مسائل سیاسی
نظر شما