در تاریخ معاصر حوزه‌های علمیه، شخصیت‌هایی متمایز وجود دارند که نقش آنان در تداوم حفظ سنت‌های اصیل حوزوی و مدیریت صحیح عرصه‌های تربیتی، فراتر از یک وظیفۀ اداری، تجلی یک رسالت روحانی است.
حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدباقر سیبویه (قدّس‌سرّه)، از جمله مدیران و اساتید برجسته‌ای است که نیم قرن از حیات علمی و تربیتی خود را در مسیر تعالی حوزه‌ی علمیه و تربیت حوزویان وقف کرده بود.
این نوشتار، با تکیه بر شنیده‌ها و مشاهدات عینی و حاصل سال‌ها موانست نویسنده با این شخصیت خدوم، به بررسی ابعاد مختلف مجاهدت‌های علمی و فعالیت‌های مدیریتی ایشان می‌پردازد. هدف از این روایت، تکریمی از سال‌ها تلاش علمی و عملی این مدیر و مربی دلسوز و روحانی خستگی‌ناپذیر و تبیین نقش کلیدی ایشان در ساختار علمی و تربیتی حوزۀ علمیه مشهدمقدس است که به مناسبت ارتحال این استاد فرزانه به رشته تحریر درآمده است.
ولادت در خاندان علم و تقوا
حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدباقر سیبویه در دهم تیرماه سال ۱۳۳۵ شمسی در نجف اشرف و در بیتی مشهور به علم، فقاهت و معنویت دیده به جهان گشود.
پدر بزرگوار ایشان، فقیه پارسا و عالم متقی حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدحسین سیبویه(ره)، از علما و مدرسان برجسته حوزه علمیه نجف اشرف و مشهدمقدس از شاگردان مبرّز آیات عظام امام خمینی و سید ابوالقاسم خویی (قدس‌الله‌انفسهما) بود که پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به مشهد مقدس هجرت نمود و با تأسیس مدرسه علمیه امام حسین (علیه‌السلام)، سالیان متمادی به تدریس و تربیت فضلا همت گماشت؛ شخصیتی که از علمای پیشگام و مبتکر در برپایی آیین کهن مقتل‌خوانی روز عاشورا به شمار می‌رفت.
مادر مکرمه‌اش نیز بانویی مؤمنه و پرهیزگار از خاندان علم و فضیلت، صبیه مرحوم آیت‌الله شیخ عبدالرحیم مازندرانی از علمای وارسته نجف اشرف بود که در ایام جوانی دار فانی را وداع گفت.
دوران تحصیل و تلمّذ در حوزه علمیه نجف اشرف
ایشان پس از طی تحصیلات مقدماتی و ابتدایی، با شوقی وافر وارد حوزه کهن نجف اشرف گردید و در مدرسه علمیه قزوینی اقامت گزید. مراحل علمی و درسی ایشان در نجف اشرف بدین شرح رقم خورد:
آغاز دروس ادبیات عرب و منطق: دروس ادبیات را در محضر آیات شیخ عباس طبرسی و سید محسن هاشمی گلپایگانی به پایان رساند و منطق را در مدرسه شُبّریه از محضر شیخ منیر الطریحی آموخت.
تحصیل سطوح مقدماتی و عالیه فقه و اصول: بخشی از کتاب شریف شرح لمعه را در «جامعة النجف الاشرف» همگام با حجت‌الاسلام والمسلمین حاج سید جواد شهرستانی در محضر آیت‌الله حاج شیخ ابراهیم جناتی شاهرودی تلمذ کرد و بخش دیگری را نزد حضرات آیات شیخ هادی مقدس و سید احمد مددی فراگرفت. سپس کتاب رسائل را نزد آیات شیخ شمس‌الدین واعظی و شیخ هادی آل‌راضی و کتاب مکاسب را در محضر حضرات آیات شیخ جواد تبریزی، سید حسن مرتضوی و سید محمود هاشمی شاهرودی فراگرفت. همچنین کتاب کفایةالاصول را از محضر آیات شیخ هادی عسکری سامرائی و سید حسین شاهرودی آموخت.
بهره‌مندی از دروس خارج، تفسیر و معارف: ایشان در اواخر ایام حضور در نجف اشرف، مدتی به‌صورت مخفیانه در درس خارج اصول و تفسیر شهید مظلوم آیت‌الله سید محمدباقر صدر (که روزهای چهارشنبه برگزار می‌شد) شرکت جست و در ایام ماه مبارک رمضان نیز حضوری مستمر و پایدار در جلسات اخلاقی و معارفی والد معظم خویش در مسجد جامع شیخ طوسی داشت.
تلبّس به لباس مقدس روحانیت: آیین عمامه‌گذاری ایشان در ایام جوانی، در بیت والد معظمش و به دست مبارک فقیه اهل‌بیت(ع) حضرت آیت‌الله حاج میرزا حسن بجنوردی برگزار شد و همواره از آن مراسم خاطراتی نقل می‌کرد.
ارادت به امام خمینی(ره): او از دوران نوجوانی شیفته و دلبسته حضرت امام خمینی(ره) بود؛ از این رو التزام ویژه‌ای به شرکت در نماز جماعت ایشان (ظهرها در مسجد شیخ انصاری و شب‌ها در مدرسه آیت‌الله بروجردی) داشت و با حضور در بیرونی بیت حضرت امام، همواره مورد لطف و عنایت ویژه آن زعیم برجسته قرار می‌گرفت.
فعالیت‌های فرهنگی در نجف اشرف: وی در مدت حضور خود در نجف اشرف با طلاب فعال و انقلابی مدرسه قزوینی همگام بود و همچنین در کنار والد معظمش در سفرهای پیاده‌روی ایام اربعین حسینی شرکت می‌کرد و در اداره جلسات فرهنگی و تبلیغی ماه مبارک رمضان والد خود در مسجد جامع شیخ طوسی نقش فعالی داشت.
تدریس در نجف اشرف: او در کنار تحصیل و فعالیت‌های تبلیغی در نجف اشرف، در مدرسه قزوینی مدتی به تدریس ادبیات عرب و دروسی چون شرح ابن‌عقیل پرداخت و شاگردانی نیز تربیت کرد.
هجرت از عراق به ایران
حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدباقر سیبویه با رسیدن به مراتب شایسته علمی، سیر زندگانی‌اش وارد مراحل نوینی شد و سفر و هجرت دائمی ایشان به ایران سرآغاز حرکتی جدید در مسیر علمی و تبلیغی وی گردید که در ادامه به آن اشاره می‌شود.
سفر به کرمانشاه (۱۳۵۵ ش): او در سال ۱۳۵۵ شمسی در حالی که از سوی رژیم بعث عراق مورد بازداشت قرار گرفت و سپس به طور معجزه آسایی نجات یافت، عازم ایران شد و حدود یک سال در کرمانشاه اقامت گزید و در آنجا به تدریس و خطابه روی آورد؛ سپس مدتی به شهر مقدس قم مشرف شد و مجدداً به نجف اشرف بازگشت.
عزیمت به مشهد مقدس (۱۳۵۹ ش): ایشان هم‌زمان با اوج‌گیری اخراج گسترده ایرانیان از خاک عراق توسط رژیم بعث، در سال ۱۳۵۹ شمسی به مشهد مقدس هجرت کرد و ضمن سکونت، در دروس خارج فقه و اصول فقیه نامدار حضرت آیت‌الله حاج میرزا علی فلسفی و خارج اصول آیت‌الله حاج سید ابراهیم علم‌الهدی سبزواری حاضر شد.
حضور پژوهشی و درسی در حوزه علمیه قم (۱۳۶۳ ش): استاد سیبویه در سال ۱۳۶۳ شمسی جهت تکمیل مبانی فقهی و اصولی خود راهی حوزه علمیه قم شد و در دروس خارج آیات عظام وحید خراسانی و میرزا جواد تبریزی شرکت نمود و هم‌زمان در بخش احیای آثار عربی انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به پژوهش‌های عمیق تراثی همت گماشت و با مرحوم آیت‌الله فاکر همکاری نمود.
توطّن دائمی در مشهدمقدس و ملازمت علمی با آیت‌الله فلسفی (۱۳۶۶ ش): ایشان در سال ۱۳۶۶ شمسی بار دیگر به جوار بارگاه منور رضوی بازگشت و رحل اقامت دائمی افکند. ایشان در مجموع به مدت ۱۸ سال ملازم محضر علمی حضرت آیت‌الله حاج میرزا علی فلسفی(ره) بود و سه دوره کامل درس خارج اصول و همچنین مباحث خارج فقه آن استاد و فقیه مدقق را درک کرد. ره‌آورد ارزشمند این ملازمت، نگارش یک دوره کامل تقریرات خارج اصول و خارج فقه (مکاسب و شرایع) آیت‌الله فلسفی به زبان عربی بود که به عنوان میراثی ماندگار از او باقی مانده است.
خدمات حوزوی؛ از مدیریت مدرسه علمیه امام حسین(ع) تا تدریس سطوح عالی
ایشان پس از استقرار در مشهدمقدس به امر و اشارت والد معظم خویش آیت‌الله حاج شیخ محمدحسین سیبویه (رضوان الله علیه)، سکان مدیریت مدرسه علمیه امام حسین (علیه‌السلام) مشهد را که قبل از آن بر عهده اخوی بزرگش حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدابراهیم سیبویه بود، بر عهده گرفت و قریب به چهار دهه با دلسوزی، اخلاص و درایتی کم‌نظیر این کانون علمی را اداره نمود. این مدیر خستگی‌ناپذیر با حضور شبانه‌روزی (از آغازین ساعات صبح تا شامگاه) در مدرسه، خود را وقف تربیت طلاب نمود و نسلی درخشان از اساتید، پژوهشگران، مبلغان و روحانیون عالم، مهذّب و انقلابی را به جامعه حوزوی تقدیم کرد.
او در رسیدگی به طلاب از هیچ تلاشی دریغ نداشت و نسبت به گذران عمر آنان حریص و دغدغه‌مند بود، بدین منظور با مشورت با اساتید کارامد، بهترین برنامه ریزی را برای تحصیل و تربیت طلاب انجام می‌داد.
این مدیر توانمند، همگام با امر خطیر مدیریت، حدود ۳۰ سال در حوزه علمیه مشهد و دانشگاه علوم اسلامی رضوی به تدریس متون عمیق فقهی و اصولی از جمله رسائل و مکاسب پرداخت و شاگردان فراوانی از محضر علمی ایشان بهره‌مند شدند.
فعالیت‌های تبلیغی و احیای سنت‌های اصیل دینی
حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدباقر سیبویه به امر تبلیغ و احیاء شعائر دینی نیز اهتمام فوق‌العاده‌ای داشت.
او سالیان متمادی در ایام تبلیغی به کشورهای عربی، به‌ویژه لبنان، سفر می‌کرد و با بیانی بلیغ به زبان عربی به خطابه و روشنگری می‌پرداخت؛ این برنامه‌ها با همکاری و هماهنگی حزب‌الله لبنان و نیروی قدس سپاه پاسداران انجام می‌گرفت. وی با وجود دستیابی به موقعیتی برجسته در مجامع عربی، سرانجام به جهت تمرکز کامل بر امر مدیریت مدرسه و تربیت طلاب، از ادامه این سفرهای تبلیغی چشم‌پوشی نمود و تمحض در مدیریت مدرسه علمیه امام حسین(علیه‌السلام) را برگزید.
استاد سیبویه در دهه پایانی عمر شریفش و پس از ارتحال والد معظم خود، سنت حسنه و اصیل مقتل‌خوانی روز عاشورا را در مدرسه علمیه امام حسین (علیه‌السلام) زنده نگه داشت و با حزن و سوزی عمیق، جان‌های شیفتگان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را با قرائت مقاتل معتبر حسینی سیراب می‌ساخت.
سجایای اخلاقی و سلوک معنوی
شخصیت جامع این عالم خدوم آراسته به صفات برجسته‌ای بود که مهمترین آنها عبارت است از: نظم و انضباط وثیق در امور، استقلال و حریت در رأی و عمل، مناعت طبع بلند، زهد حقیقی و ساده‌زیستی بی‌تکلف، احتیاط فراوان در مصرف وجوهات شرعیه، دوری گزیدن از نام و شهرت، بی‌رغبتی به دنیا، صداقت و یک‌رویی، تواضع در برابر کوچک و بزرگ، خوش‌مجلس و گشاده‌رو بودن و رعایت ادب و احترام تام نسبت به همگان.
او همچنین ارادت عمیقی به خاندان عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) داشت و رقّت قلب و اشک مداومش بر مصائب اهل‌بیت(علیهم السلام) و اهتمام ویژه به زیارت روزانه مضجع نورانی امام علی بن موسی الرضا (علیه‌السلام) شاهدی بر روحیه معنوی این استاد فرهیخته بود.
مواضع سیاسی و انقلابی
استاد سیبویه عالمی زمان‌شناس، انقلابی و دلباخته راه امام راحل و مقام معظم رهبری بود؛ و همواره خود را مکلف به دفاع از آرمان‌های نظام اسلامی می‌دانست و در این راستا مقید به حضور پرشور در راهپیمایی‌ها، انتخابات‌ها و صحنه‌های سرنوشت‌ساز جامعه اسلامی بود و طلاب مدرسه را نیز به این امور تشویق می‌کرد. حضور موثرش در جمع رزمندگان دفاع مقدس نیز نشانه دیگری از پایبندی او به ارزش‌های انقلاب اسلامی و و فاداری به آرمان‌های امام و رهبری بود؛ خصوصیتی که تا آخرین روزهای حیاتش همواره در سیره عملی او نمایان بود.
عروج ملکوتی
سرانجام این عالم ربانی، استاد اخلاق‌مدار و خادم مخلص حوزه‌های علمیه، در پی عارضه مغزی و دوره‌ای کوتاه بستری در بیمارستان شهید کامیاب مشهد، در روز دوشنبه ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵شمسی مصادف با 8 جمادی الاولی 1448قمری مقارن با اذان ظهر دار فانی را وداع گفت و به جوار رحمت حق شتافت و حوزه علمیه را داغدار کرد. عاشَ سعیداً و ماتَ سعیداً؛ رضوان‌الله‌تعالی‌علیه و حشره‌الله مع اولیائه الطاهرین.
نظر شما