در منظومه فکری امام رضا(ع)، سیاست نه ابزاری برای استیلا، که بستری برای اقامۀ عدل و پاسداشت کرامت انسانی است. سیره رضوی به ما می‌آموزد که حکمرانی، بدون پیوند با اخلاق و تقوای سیاسی، از مشروعیت تهی می‌شود. در ادامه حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدکاظم سیدباقری، مدیر گروه سیاست پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با واکاوی معارف رضوی؛ نشان می‌دهد که چگونه می‌توان عدالت و رأفت را به عنوان دو ستون بنیادین، در قامت یک نظام سیاسی کارآمد بازتعریف کرد.
بنیادهای نظری اخلاق سیاسی امام‌محور
در منظومۀ فکری شیعه، امامت صرفاً جایگاهی برای هدایت دینی نیست، بلکه نهادی است که مسئولیت تربیت اخلاقی و ساماندهی اجتماعی را نیز بر دوش دارد. از این رو، میان اخلاق و امامت پیوندی ریشه‌دار برقرار است که ثمرۀ آن «اخلاق سیاسی امام‌محور» می‌باشد. امام رضا(ع) نمونۀ کامل از تعامل میان قدرت و فضیلت است و نشان می‌دهد که سیاست در منطق امامت، بدون اخلاق نه مشروعیتی دارد و نه اصالتی.
در حکمرانی اخلاقی، فرآیند اعمال قدرت تعاملی و دوسویه است و در چارچوب نظام امامت، با محبت و رأفت انجام می‌شود. اعمال قدرت صرفاً دستوری و آمرانه نیست؛ بلکه روابط تعاملی میان امام و مردم برقرار می‌گردد. چنین روابطی زمینه را برای مشارکت فعال شهروندان در ابراز نظر و نقد فراهم می‌سازد. این اصول برگرفته از کلام امام رضا(ع) در عیون أخبار الرضا(ع) است.
جامعۀ زمانی به حکمرانی اخلاقی دست می‌یابد که فرآیندهای آن بر پایۀ عدالت استوار باشد. چنان‌که امام رضا(ع) در جلد دوم عیون، صفحه ۱۴ می‌فرماید: «اسْتِعْمَالُ الْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ مُؤْذِنٌ بِدَوَامِ النِّعْمَةِ» بدون عدالت نمی‌توان از حکمرانی اخلاقی سخن گفت. از سوی دیگر، امام رضا(ع) پیوندی عمیق میان امامت و عدالت برقرار می‌کند. ایشان در جلد دوم، صفحه ۲۸ می‌فرماید: «أوَّلُ مَن یَدخُلُ النّارَ إمامٌ مُسلِّطٌ لَم یَعدِل» یعنی نخستین کسی که وارد آتش دوزخ می‌شود، حاکمی است که قدرت دارد اما عدالت نمی‌ورزد. مشروعیت اعمال قدرت تنها در پرتو عدالت معنا می‌یابد.
امام(ع) با استناد به آیۀ شریفۀ «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا» (بقره: ۱۲۴) و گفت‌وگوی خداوند با حضرت ابراهیم(ع)، جایگاه امامت عادلانه را تبیین می‌کند. آن‌گاه که خداوند مقام امامت را به حضرت ابراهیم(ع) عطا فرمود، حضرت درخواست کرد که این منصب در نسل او استمرار یابد. در پاسخ، خداوند فرمود: «لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ». امام رضا(ع) در تفسیر این آیه می‌فرماید این آیه، امامت هر ستمگری را تا روز قیامت باطل ساخت. امامت و ظلم هرگز در یک مسیر جمع نمی‌شوند. اگر کسی بخواهد هستۀ مرکزی اندیشۀ سیاسی شیعه را شناسایی کند، باید آن را در ولایت جوید که روی دیگر آن، عدالت است.
عدالت و کرامت؛ دو ستون حکمرانی اخلاقی در مکتب رضوی
کارکرد مکمّل عدالت، توجه به کرامت انسان‌هاست. ویژگی بنیادین حکمرانی اخلاقی در پرتو تعالیم امام رضا (ع)، پاسداشت عزت و کرامت شهروندان می‌باشد. این معنا در روایت شریف از امام رضا(ع) در عیون أخبار الرضا(ع) آمده است که می‌فرماید: «إِنَّ الإِمَامَةَ زِمَامُ الدِّینِ، وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ، وَ صَلاَحُ الدُّنْیَا، وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِینَ» اساس این حکمرانی، احترام به انسان به عنوان خلیفةالله و صاحب کرامت ذاتی است. در روایتی، مردی زرتشتی هنگام مرگ وصیت کرد ثروتش میان فقرا تقسیم شود. قاضی نیشابور دستور داد اموال میان فقرای مسلمان توزیع گردد. امام رضا(ع) فرمودند: «زرتشتیان برای بینوایان مسلمان وصیت نمی‌کنند.» سپس دستور دادند اموال توزیع‌شده از محل مالیات مسلمانان جبران گردد و در میان فقرای زرتشتی تقسیم شود. در منطق امام رضا(ع)، عدالت محدود به مرزهای دینی نیست. حکمرانی اخلاقی حتی نسبت به غیرمسلمانان نیز باید رعایت شود. در اینجا مفهوم «صَلاحُ الدُّنْیَا» تحقق می‌یابد.
تقوای سیاسی و شایسته‌سالاری در منظومۀ رضوی
نکته‌ای دیگر که در سیرۀ امام رضا(ع) برجسته است، تقوای سیاسی می‌باشد. در منطق امام رضا(ع)، سیاست بدون تقوا به ظلم می‌انجامد. در سخنی خطاب به مأمون فرمودند: «اتَّقِ اللهَ فی أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم» سپس افزودند: «فإنَّکَ قد ضیَّعتَ أمورَ المسلمین، وفوّضتَ ذلک إلی غیرِک»، امور مسلمانان را تباه کردی و آن را به کسانی سپردی که «یحکمُ فیهم بغیرِ حکمِ الله». اساس حکمرانی اخلاقی، تقواست. اگر تقوا در حاکم از میان برود، عدالت و امانت‌داری نیز از میان خواهد رفت. از همین نکته، اصل شایسته‌سالاری به دست می‌آید. ادارۀ امور جامعه باید به دست افراد صالح، عادل و باتقوا سپرده شود.
امام رضا(ع) خطاب به مأمون می‌فرمایند: «با خدای خود عهد بسته‌ام که اگر رهبری مسلمانان را به دستم دهد بر اساس اطاعت خدا و رسولش رفتار کنم... و با نفس خود پیمان محکمی بستم که خداوند از من نسبت به آن سوال خواهد کرد که می‌فرماید: «أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولًا» شایسته‌سالاری در منظومۀ رضوی تجلی التزام اخلاقی است. نکتۀ اساسی دیگر، پرهیز از غرور قدرت است. امام(ع) می‌فرماید: «و یدعوا الی سبیل ربه بالحکمه و الموعظة الحسنه و الحجه البالغه». امام در تعامل با جامعه، حتی با کسانی که ایمان ندارند، با حکمت و پند نیکو سخن می‌گوید. گفت‌وگو و تعامل دوسویه، اساس برخورد با دیگران است. حکمرانی اخلاقی در قالب فرآیندی تعاملی میان حاکمان و شهروندان شکل می‌گیرد و جامعه را به سمت فضیلت‌های اخلاقی هدایت می‌کند.
نظر شما