به دنبال تأکید رهبر معظم انقلاب بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، وزارت نیرو اجرای طرح ملی «هر خانه، یک نیروگاه» را با هدف تجهیز ۶۰۰ هزار واحد مسکونی به پنل‌های خورشیدی در دستور کار قرار داده است. کارشناسان بر این باورند گذار از ساختار متمرکز تولید برق به شبکه‌ای از تولیدکنندگان پراکنده، ضمن کاهش آسیب‌پذیری شبکه، ضریب امنیت انرژی کشور را به طور چشمگیری افزایش می‌دهد.
صنعت برق ایران سال‌هاست با چالش وابستگی به نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ الگویی که در شرایط اوج مصرف یا بروز بحران‌ها، شبکه را آسیب‌پذیر می‌کند. در این میان، حرکت به سمت تولید پراکنده و نصب مولدهای خورشیدی پشت‌بامی راهکاری راهبردی است که افزون بر تقویت پدافند غیرعامل، فرصتی طلایی برای مشارکت مردمی و کسب درآمد خانوارها فراهم می‌کند. در همین زمینه با دو تن از کارشناسان حوزه انرژی مهدی هاشم‌زاده و فرشاد جامع درخصوص اهمیت تحقق این مسیر و تبدیل شدن هر خانه به یک نیروگاه تولیدی برق خورشیدی به گفت‌وگو پرداختیم.
وابستگی به نیروگاه‌های متمرکز؛ پاشنه آشیل صنعت برق
مهدی هاشم‌زاده، کارشناس ارشد حوزه انرژی در گفت‌وگو با قدس یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت برق ایران را وابستگی قابل توجه شبکه تأمین انرژی به نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز دانست و گفت: این نیروگاه‌ها بخش عمده برق موردنیاز کشور را تولید می‌کنند و از طریق شبکه‌های انتقال و توزیع به نقاط مختلف می‌رسانند. این الگوی تولید، اگرچه طی دهه‌های گذشته نقش مهمی در توسعه زیرساخت‌های انرژی کشور داشته است، اما در شرایط افزایش تقاضای برق، محدودیت منابع و بالا رفتن مخاطرات امنیتی، آسیب‌پذیری‌هایی را نیز به همراه دارد.
وی افزود: تمرکز ظرفیت تولید در تعداد معدودی از تأسیسات بزرگ، به این معناست که هرگونه اختلال جدی در عملکرد این مراکز یا زیرساخت‌های انتقال برق، می‌تواند بخش قابل توجهی از شبکه را با مشکل مواجه کند. از همین منظر، یکی از الزامات اساسی برای بازطراحی نظام تولید برق کشور، حرکت به سمت تنوع‌بخشی به سبد تولید انرژی و توسعه ظرفیت‌های تولید پراکنده در محل مصرف است. تبدیل خانه‌ها به نیروگاه‌های خورشیدی دقیقاً در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. مطالبه رهبر معظم انقلاب در نامه‌ای خطاب به وزیر نیرو برای پیگیری جدی این موضوع، باید به‌عنوان یک جهت‌گیری راهبردی در سیاست‌گذاری صنعت برق مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: خانه‌های ایرانی نباید صرفاً مصرف‌کننده برق باشند، بلکه می‌توانند به واحدهای کوچک تولید انرژی تبدیل شوند و بخشی از مسئولیت تأمین پایدار برق کشور را برعهده بگیرند. توسعه نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی به این خاطر اهمیت دارند که امکان تولید برق را در نزدیک‌ترین نقطه به محل مصرف فراهم می‌کند. صفحات خورشیدی نصب‌شده روی پشت‌بام منازل می‌توانند در ساعات روشنایی روز، بخش قابل‌توجهی از نیاز انرژی خانواده را تأمین و در صورت طراحی و ظرفیت‌گذاری مناسب، حتی امکان پوشش بخش عمده مصرف روزانه یک خانه را نیز فراهم کنند. برای نمونه، در خانه‌ای که حدود ۴۰ مترمربع فضای مناسب برای نصب پنل‌های خورشیدی در اختیار دارد، می‌توان با توجه به کیفیت تجهیزات، میزان تابش خورشید، جهت نصب و ظرفیت سامانه، یک نیروگاه کوچک خانگی ایجاد کرد که ظرفیت تولید قابل‌توجهی داشته باشد. چنین ظرفیتی می‌تواند وابستگی خانواده به برق دریافتی از شبکه سراسری را کاهش و در ساعات اوج تابش، بخش مهمی از نیاز مصرفی را پوشش دهد. در شرایطی که پایداری شبکه برق به یکی از دغدغه‌های مهم کشور تبدیل شده است، گسترش تولید برق در پشت‌بام منازل می‌تواند سطح امنیت انرژی خانواده‌ها را ارتقا دهد و از میزان آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر اختلالات احتمالی در تأمین برق بکاهد.
بالا رفتن ضریب امنیت شبکه با نیروگاه‌های خانگی
وی یکی از مهم‌ترین ابعاد راهبردی توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی را ارتباط مستقیم آن با تقویت پدافند غیرعامل و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی کشور دانست و افزود: تجربه نشان داده است زیرساخت‌های انرژی، به‌ویژه نیروگاه‌های بزرگ و شبکه‌های انتقال برق، می‌توانند در معرض تهدید و آسیب قرار گیرند. در چنین شرایطی، اتکای صرف به ساختار متمرکز تولید و توزیع برق، ریسک‌های قابل‌توجهی برای اقتصاد و زندگی روزمره مردم ایجاد می‌کند. در مقابل، زمانی که هزاران و حتی میلیون‌ها واحد مسکونی در سراسر کشور به سامانه‌های مستقل یا نیمه‌مستقل تولید برق خورشیدی مجهز باشند، ساختار تأمین انرژی از حالت متمرکز فاصله می‌گیرد و به شبکه‌ای گسترده از تولیدکنندگان کوچک تبدیل می‌شود.
کاهش اختلال فراگیر در تأمین برق با پراکندگی جغرافیایی
وی تأکید کرد: این پراکندگی جغرافیایی، امکان اختلال فراگیر در تأمین برق را کاهش و قدرت بازیابی شبکه پس از وقوع بحران را افزایش می‌دهد. البته باید میان نیروگاه خورشیدی متصل به شبکه و سامانه مستقل دارای باتری تمایز قائل شد؛ زیرا پنل‌های خورشیدی متصل به شبکه در زمان قطع برق، در اغلب طراحی‌های متعارف برای رعایت الزامات ایمنی به‌صورت خودکار از مدار خارج می‌شوند. بنابراین، برای دستیابی به قابلیت تأمین برق اضطراری خانواده‌ها، باید تجهیزات ذخیره‌ساز، اینورترهای مناسب و سامانه‌های ایزوله‌سازی نیز در طراحی لحاظ شوند. همچنین استفاده از سامانه‌های خورشیدی قابل حمل و جابه‌جایی، در مواردی که از نظر فنی و اقتصادی توجیه داشته باشد، می‌تواند انعطاف‌پذیری بیشتری برای تأمین برق در شرایط بحرانی ایجاد کند.
تبدیل خانه‌ها به صادرکنندگان خرد برق
وی گفت: مزیت دیگر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی، ایجاد یک فرصت اقتصادی برای خانواده‌های ایرانی است. در شرایط عادی و زمانی که شبکه سراسری برق با محدودیت جدی مواجه نیست، برق تولیدی مازاد بر مصرف خانواده می‌تواند از طریق سازوکارهای قانونی و قراردادی به شبکه تزریق و به فروش برسد. به این ترتیب، پشت‌بام خانه‌ها از یک فضای بلااستفاده به دارایی مولدی تبدیل می‌شود که علاوه بر تأمین بخشی از نیاز انرژی خانواده، امکان ایجاد درآمد نیز دارد. دولت نیز می‌تواند از طریق خرید تضمینی یا سایر سازوکارهای معتبر فروش برق تجدیدپذیر، زمینه بازگشت سرمایه و جذابیت اقتصادی این طرح را افزایش دهد. از سوی دیگر، برق تولیدشده از نیروگاه‌های خورشیدی خانگی می‌تواند در چارچوب ضوابط شبکه برای تأمین بخشی از نیاز صنایع و سایر مصرف‌کنندگان مورد استفاده قرار گیرد و حتی در صورت وجود ظرفیت و امکان فنی و قراردادی، به تقویت ظرفیت صادرات برق کشور کمک کند. تحقق این هدف البته نیازمند ثبات مقررات خرید برق، تسهیل صدور مجوزها، تضمین پرداخت مطالبات تولیدکنندگان و فراهم کردن دسترسی خانواده‌ها به تجهیزات باکیفیت و تسهیلات مالی مناسب است.
ضرورت تدوین نقشه راه ملی و هم‌افزایی دستگاه‌ها
فرشاد جامع، کارشناس انرژی نیز با اشاره به ضرورت تنوع بخشیدن به سبد تولید برق کشور خاطرنشان کرد: تبدیل هر خانه به یک نیروگاه خورشیدی باید از سطح یک برنامه محدود اجرایی فراتر برود و به یکی از سیاست‌های بلندمدت و ملی در حوزه امنیت انرژی کشور تبدیل شود. مطالبه رهبر فرزانه انقلاب از وزیر نیرو در این زمینه، فرصتی مهم برای بازنگری در الگوی سنتی تولید و توزیع برق و حرکت به سمت ساختاری متنوع، پراکنده، هوشمند و تاب‌آور است. وزارت نیرو باید با تدوین نقشه راه مشخص، اهداف کمی سالانه، سازوکارهای تأمین مالی و تقسیم مسئولیت میان دستگاه‌های اجرایی، زمینه تحقق این رویکرد را فراهم کند.
وی ادامه داد: در کنار آن، شهرداری‌ها، بانک‌ها، شرکت‌های توزیع برق، بخش خصوصی و رسانه‌ها نیز باید در مسیر فرهنگ‌سازی و تسهیل مشارکت مردم نقش‌آفرینی کنند. نکته مهم این است که توسعه نیروگاه‌های خورشیدی نباید فقط به افزایش تعداد پنل‌های نصب‌شده محدود باشد، بلکه به ایجاد یک شبکه گسترده و قابل اتکا از تولیدکنندگان پراکنده برق منجر شود که در شرایط عادی به افزایش عرضه انرژی و در شرایط بحرانی به حفظ پایداری زندگی خانواده‌ها کمک کند.
وضعیت فعلی و آمار طرح‌های خورشیدی وزارت نیرو
جامع با اشاره به برنامه وزارت نیرو برای تجهیز ۶۰۰ هزار خانه به نیروگاه‌های خورشیدی گفت: بر اساس آمار ارائه‌شده، تاکنون ۵۱ هزار خانه در سراسر کشور به مولدهای تجدیدپذیر پشت‌بامی مجهز شده‌اند و وزارت نیرو نیز تجهیز ۶۰۰ هزار خانه دیگر به این سامانه‌ها را در دستور کار قرار داده است. این برنامه می‌تواند نقطه شروعی برای گسترش گسترده تولید برق خورشیدی در بخش خانگی باشد، اما تحقق آن مستلزم عبور از رویکردهای صرفاً اداری و حرکت به سمت مشارکت واقعی مردم است. خانواده‌ها باید اطمینان داشته باشند که نصب تجهیزات خورشیدی، علاوه بر کاهش وابستگی آن‌ها به شبکه برق، از نظر اقتصادی نیز توجیه‌پذیر است و درآمد حاصل از فروش برق مازاد به‌موقع و مطابق قرارداد پرداخت خواهد شد.
وی افزود: برای این منظور، دولت باید مجموعه‌ای از سیاست‌های حمایتی را به اجرا بگذارد؛ ازجمله ارائه تسهیلات کم‌بهره برای خرید پنل و تجهیزات جانبی، توسعه امکان خرید اقساطی، استانداردسازی تجهیزات، تربیت نیروی متخصص برای نصب و نگهداری سامانه‌ها و تسهیل اتصال نیروگاه‌های خانگی به شبکه توزیع؛ از همین رو استفاده از ظرفیت بانک‌ها، شرکت‌های خدمات انرژی و سرمایه‌گذاران بخش خصوصی می‌تواند به تأمین مالی این طرح کمک کند. در این میان، اطلاع‌رسانی شفاف درباره میزان تولید، هزینه نصب، دوره بازگشت سرمایه و درآمد احتمالی نیز نقش مهمی در افزایش اعتماد عمومی و استقبال مردم خواهد داشت.
بسته جدید مالی در راه است
با وجود تأکیدات صورت‌گرفته، مسیر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی با موانعی همچون چالش تأمین تجهیزات و کندی در تزریق تسهیلات بانکی روبه‌رو است. اینک محسن طرزطلب، رئیس سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا)، از تدوین و ارائه بسته حمایتی جدیدی خبر داده که می‌تواند گره‌گشای این حوزه باشد. معاون وزیر نیرو با اشاره به اینکه منابع پیش‌بینی‌شده از محل کاهش مصرف برق و تسهیلات بانکی با نرخ سود پایین در نظر گرفته شده است، ابراز امیدواری کرد با رفع موانع اجرایی، ورود سرمایه‌گذاران جدید و ابلاغ این بسته مالی، فرایند تجهیز خانه‌های ایرانی به پنل‌های خورشیدی و تحقق فرمان رهبر معظم انقلاب با شتاب و سرعت بیشتری عملیاتی شود.
نظر شما