نخستین جلسه این کارگاه آموزشی، یکشنبه، ۱۷ آبان‌ماه ۱۴۰۵، با حضور حبیب‌الله عظیمی، نسخه‌شناس، نسخه‌پژوهی و مدرس دانشگاه شهید بهشتی و جمعی از مدیران و کارشناسان سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و سایر علاقه‌مندان، در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی حرم مطهر حضرت رضا (ع) برپا شد.
حبیب‌الله عظیمی در این کارگاه آموزشی، عنوان کرد: یکی از عناصر مهم نسخه‌شناسی، یادداشت‌ها و نوشته‌های پراکنده‌ای است که مؤلفان، کاتبان، خوانندگان، مالکان و یا افرادی که به نحوی نسخه را در اختیار داشته‌اند، بر برگ‌های آغاز یا انجام نسخ خطی نگاشته‌اند.
مدرس کارگاه ادامه داد: این یادداشت‌ها دربردارنده اطلاعات تکمیلی و تاریخی و فرهنگی متنوع و مفیدی است که برای محققان ارزشمند است. آنها بخشی از هویت و تاریخ نسخه محسوب می‌شود و مطالعه هر کدام از این یادداشت‌ها به‌عنوان یک موضوع تحقیقی، نه‌تنها از دیدگاه نسخه‌شناسی و حتی کتاب‌شناسی، بلکه از دیدگاه جامعه‌شناسی و تاریخی نیز حائز اهمیت است.
وی گفت: به طور معمول، کاتبان و مالکان و در ادامه، مطالعه‌کنندگان نسخه‌ها، اولین یادداشت‌ها را بر روی صفحه و یا صفحات ظهریه کتاب می‌نوشتند و مالکان بعدی نیز بر این یادداشت‌ها می‌افزودند. به‌طوری که این یادداشت‌ها خود نشان‌دهنده سیر تاریخی نسخه و اصالت آن است.
تنوع اطلاعاتی یادداشت‌های ظهریه
این نسخه‌شناس بیان کرد: اگرچه یادداشت‌های ظهریه متنوع و متفاوت است، اما بیشتر آنها مشتمل بر نام مؤلف یا عنوان و فهرست مطالب کتاب، اجازه‌نامه، مقابله، به عرض دید رساندن، به سماع رساندن، وقف‌نامه، نمونه دست‌خط مؤلف و یا دانشمندی معتبر و ممتاز است.
وی افزود: همچنین این یادداشت‌ها دربردارنده اطلاعاتی با محور امانت کتاب، تملک نامه و ثبت وقایع مبارک همچون ولادت فرزندان و یا ازدواج یکی از نزدیکان مالک، حوادث تلخ تاریخی نظیر سیل، زلزله، قحطی، جنگ و شورش و وفات، نکات ادبی، شعر، دعا و نسخه‌های طبی مجرب است. برخی از آنها نیز همراه با نام و ممهور به مُهر خاص بازداشت‌کننده است.
عظیمی در ادامه، مطالبی با محوریت یادداشت‌های میانه شمسه و ترنج، معرفی کتاب یا مؤلف آن، فهرست مطالب کتاب و اطلاعات نسخه‌شناسی که در اوراق ظهریه نگاشته شده، یادداشت تملک، یادداشت وقف و...، بیان کرد.
به طور مثال، وی درباره یادداشت وقف گفت: تعدادی از یادداشت ظهریه نسخه‌های خطی، یادداشت وقف کتاب بر طلاب علوم دینی یا اماکن مقدسه یا فرزندان مالک است. برخی از این نوع یادداشت‌ها، کوتاه هستند و در آنها فقط به عبارت وقف و نام واقف، اشاره شده است؛ اما نوع کامل آن شامل نام واقف، تاریخ وقف، نیت و هدف وقف به همراه مُهر واقف است.
مدرس کارگاه همچنین هم‌زمان با ارائه این مطالب، تصاویری از نمونه یادداشت‌های ظهریه در نسخه‌های خطی را به حاضران کارگاه، نشان داد.
گفتنی است، به همت سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، دومین جلسه کارگاه آموزشی اهمیت یادداشت‌های ظهریه در نسخه‌های خطی، دوشنبه، ۱۸ آبان سال جاری، از ساعت ۹ صبح، در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی این آستان مقدس، برگزار می‌شود.
نظر شما