آمده است پس از رحلت پیامبر(ص)، حضرت فاطمه(س) چهار خطبه ایراد کردند. طبق آنچه در نهج الحیاة، ص ۹۹ تا ۱۲۹ می‌خوانیم این چهار خطبه به شرح زیر هستند: یک. درباره نکوهش پیمان‌شکنی؛ دو. هنگام هجوم به خانه حضرت؛ سه. در مسجد پیامبر(ص) که با نام خطبه فدکیه شناخته می‌شود؛ چهار. عیادت زنان مدینه از حضرت.
از این میان می‌توان گفت خطبه فدکیه از سایر خطبه‌ها شناخته‌شده‌تر است. متن این خطبه در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده است. این خطبه به دلیل دربرداشتن مجموعه‌ای از معارف در زمینه‌های توحید، معاد، نبوت و بعثت پیامبر اکرم(ص)، عظمت قرآن، فلسفه احکام و ولایت، از نفیس‌ترین میراث‌های دینی حضرت فاطمه(س) معرفی شده است. در حقیقت خطبه فدکیه تنها درباره فدک نیست؛ این خطبه الگویی از پیوند ایمان و آگاهی، فهم حکمت احکام، مسئولیت اجتماعی و دفاع مستدل از حق ارائه می‌کند. مفاهیمی که برای زنان امروز دارای پیام‌های مهم و متعددی است. به کمک این آموزه‌ها می‌توانیم بیاموزیم، درست تشخیص دهیم، به‌موقع و سنجیده سخن بگوییم و باورهایمان را در رفتار فردی و اجتماعی نشان دهیم. به مناسبت ایام فاطمیه، در ادامه، بخش‌هایی از متن مشهور خطبه در کنار آموزه‌های آن آمده است.
ایمان آگاهانه و شناخت خدا
حضرت زهرا(س) در مسجد مدینه حضور یافته و خطبه‌ای مفصل ایراد می‌کنند. ایشان سخن خود را با حمد و ستایش خدا آغاز می‌کنند: «سپاس خدای را بر آنچه ارزانی داشت و شکر او را بر آنچه الهام فرمود و ستایش او را بر آنچه پیش فرستاد».
در ادامه، درباره یگانگی خداوند می‌فرمایند: «گواهی می‌دهم که خدایی جز الله نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد».
آغاز خطبه با حمد و توحید، یادآور می‌شود شناخت خدا و تکیه بر ایمان، پایه موضع‌گیری و رفتار انسان است.
برای زنان امروز: باورهای دینی را آگاهانه بشناسیم، پرسش‌هایمان را جدی بگیریم و در یادگیری معارف، به منابع معتبر رجوع کنیم.
فهم حکمت احکام و پیوند دین با زندگی
حضرت در بخشی از خطبه به حکمت برخی احکام اشاره می‌کنند: «خداوند ایمان را برای پاکی شما از شرک، و نماز را برای پاکی شما از تکبر، و زکات را برای پاکی جان و فزونی روزی قرار داد».
این بیان نشان می‌دهد احکام، افزون بر بُعد عبادی، در پرورش اخلاق و سامان زندگی فردی و اجتماعی نقش دارند.
برای زنان امروز: درباره آثار اخلاقی و اجتماعی عبادت‌ها و احکام بیندیشیم و بکوشیم معنای آن‌ها در رفتارمان—مانند فروتنی، بخشندگی و رعایت حق دیگران—نمایان شود.
مسئولیت‌پذیری در برابر جامعه
حضرت در ادامه می‌فرمایند: «پس، از خدا آن‌گونه که شایسته است پروا کنید و جز در حال مسلمانی نمیرید».
این فراخوان در متن خطبه، در کنار یادآوری مسئولیت‌های دینی و اجتماعی قرار دارد. دین‌داری در این نگاه، تنها به زندگی شخصی محدود نمی‌شود؛ رفتار انسان در سرنوشت جامعه نیز اثر دارد.
برای زنان امروز: دربرابر بی‌عدالتی و آسیب‌های اجتماعی بی‌تفاوت نباشیم؛ موضوع را درست بررسی کنیم و در حد توان، از راه‌های اخلاقی و مؤثر برای اصلاح آن قدم برداریم.
روشنگری با دانش و استدلال
ایشان در بخش‌هایی از خطبه با استناد به قرآن و یادآوری سخنان پیامبر(ص)، دیدگاه خود را درباره مسائل مهم جامعه بیان می‌کنند. از جمله با این آیه استدلال می‌کنند: «آیا در کتاب خداست که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم؟»
این بخش، نمونه‌ای از طرح پرسش و استدلال قرآنی در دفاع از حق است؛ حضور اجتماعی ایشان نیز نشان می‌دهد زن می‌تواند در مسائل عمومی، آگاهانه و مسئولانه سخن بگوید.
برای زنان امروز: پیش از موضع‌گیری، اطلاعات را بررسی کنیم؛ سپس در زمان و جای مناسب، روشن و مستند سخن بگوییم و از شایعه، توهین و واکنش شتاب‌زده بپرهیزیم.
دفاع شجاعانه و سنجیده از حق
حضرت در دفاع از دیدگاه خود، از استدلال و بیان صریح بهره می‌گیرند و مردم را به داوری بر پایه حق فرامی‌خوانند. در بخشی از خطبه آمده است: «آیا می‌گویید من از پدرم ارث نمی‌برم و میان من و او پیوندی نیست؟»
این پرسش‌ها لحن اعتراضی و استدلالی خطبه را نشان می‌دهد. دفاع از حق در سیره ایشان با آگاهی و استواری همراه است.
برای زنان امروز: در برابر نادیده‌گرفتن حق، نه بی‌تفاوت بمانیم و نه شتاب‌زده واکنش نشان دهیم؛ موضوع را بسنجیم و متناسب با موقعیت، قاطعانه و محترمانه از حق دفاع کنیم.
شناخت تاریخ و عبرت‌گرفتن از آن
حضرت در خطبه، مردم را به یادآوری دوران پیامبر(ص) و دگرگونی‌های پس از ایشان فرامی‌خوانند و از تجربه‌های گذشته برای روشن‌کردن مسئولیت امروز بهره می‌گیرند. این شیوه نشان می‌دهد شناخت تاریخ، بخشی از آگاهی اجتماعی است.
برای زنان امروز: تاریخ اسلام و زندگی اهل‌بیت(ع) را با مراجعه به منابع معتبر بخوانیم و از آن برای فهم پیامد انتخاب‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی بهره ببریم.
حضور اثرگذار زنان در عرصه عمومی
حضور حضرت زهرا(س) در مسجد مدینه و ایراد خطبه در برابر مردم، نمونه‌ای عینی از نقش‌آفرینی اجتماعی ایشان است. محتوای خطبه نیز نشان می‌دهد این حضور بر پایه شناخت دینی، استدلال و احساس مسئولیت شکل گرفته است.
برای زنان امروز: در خانواده و جامعه، از راه آموزش، گفت‌وگوی مسئولانه و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی اثرگذار باشیم؛ دانایی و اخلاق را پشتوانه حضور خود قرار دهیم.
در پایان خوب است بدانیم برخی از فقیهان و دانشمندان شیعه از جمله سید عزالدین حسینی زنجانی، حسینعلی منتظری، مجتبی تهرانی، ناصر مکارم شیرازی، خلیل کمره‌ای و محمدتقی مصباح یزدی بر این خطبه شرح نوشته‌اند. مطالعه این منابع به درک بهتر ما از این خطبه گرانسنگ کمک خواهد کرد. خطبه‌ای که به گفته آیت‌الله العظمی عبدالله جوادی آملی، از مراجع تقلید، باید به عنوان درس رسمی در حوزه‌های علمیه تدریس شود.
خبرنگار: حمیده خلیل‌زاده
نظر شما