تحولات پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین مقاطع تاریخ اسلام به شمار می‌رود؛ دوره‌ای که شناخت جریان‌های فعال در آن، نقش تعیین‌کننده‌ای در فهم ریشه‌های بسیاری از رخدادهای بعدی جهان اسلام دارد. حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای‌عالی انقلاب‌فرهنگی، در گفت‌وگویی تفصیلی با تبیین ابعاد شخصیتی حضرت فاطمه زهرا (س)، به بررسی جریان‌شناسی عصر فاطمی، جایگاه خطبه فدکیه، نقش حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت و مدیریت روشنگرانه ایشان در برابر جریان‌های انحرافی پرداخته است.
حضرت زهرا (س) الگویی برای همه انسان‌هاست
برای ورود به بحث جریان‌شناسی عصر فاطمی، ابتدا باید شخصیت و جایگاه حضرت زهرا (س) را شناخت. مهم‌ترین ابعاد شخصیتی ایشان چیست؟
حضرت فاطمه زهرا (س) شخصیتی بسیار ویژه در عالم خلقت دارند و نباید همانند سایر انسان‌ها و زنان به ایشان نگاه کرد؛ بلکه آن حضرت الگویی برای همه انسان‌ها، به‌خصوص زنان عالم از اولین تا آخرین هستند.
تمام علما، بزرگان و مراجع، از جمله حضرت امام خمینی (ره)، از عظمت وجودی حضرت زهرا (س) یاد کرده‌اند. این جایگاه ویژه را می‌توان در القاب متعدد آن حضرت نیز مشاهده کرد؛ القابی همچون صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیه، راضیه، مرضیه، محدثه، زاهده، بتول و مجاهده که هرکدام بیانگر بخشی از فضایل و ویژگی‌های شخصیتی ایشان است.
یکی از القاب مشهور حضرت،ام‌ابیهاست. پیامبر اکرم (ص) به دلیل محبت ویژه، وفاداری و دفاع حضرت فاطمه (س) از ایشان، چنین لقبی را برای دخترشان به کار بردند؛ چراکه رفتار حضرت زهرا (س) در حمایت از پیامبر (ص) به‌گونه‌ای بود که گویی مادری برای ایشان هستند.
جایگاه حضرت زهرا (س) در آیات قرآن
قرآن کریم چه تصویری از جایگاه و منزلت حضرت فاطمه زهرا (س) ارائه می‌دهد؟
در قرآن کریم آیات متعددی درباره فضایل حضرت زهرا (س) وجود دارد که می‌توان آنها را به دودسته آیات عام و خاص تقسیم کرد. برخی آیات درباره اهل‌بیت (ع) نازل شده‌اند و حضرت زهرا (س) نیز یکی از مصادیق اصلی آنها هستند و برخی دیگر به طور ویژه به منزلت و جایگاه ایشان اشاره دارند.
برای نمونه، آیه تطهیر از جمله آیاتی است که درباره اهل‌بیت (ع) نازل شده و بر طهارت و عصمت آنان دلالت دارد. خداوند در این آیه می‌فرماید: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»؛ یعنی خداوند اراده کرده است هرگونه پلیدی را از شما اهل‌بیت دور کند و شما را به طور کامل پاکیزه گرداند.
آیه نور نیز از دیگر آیاتی است که در روایات تفسیری به حضرت زهرا (س) ارتباط داده شده است. در روایتی از امام رضا (ع)، هنگامی که درباره عبارت «کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ» سؤال می‌شود، حضرت می‌فرمایند: منظور از مشکات، فاطمه (س) است و دو مصباح آن، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) هستند.
آیه اطعام نیز از دیگر نمونه‌هاست که در شأن حضرت زهرا (س) و امام حسن و امام حسین (ع) بیان شده است. این آیه به انفاق و اطعام سه‌شنبه این خاندان به مسکین، یتیم و اسیر اشاره دارد؛ آنجا که غذای خود را باوجود نیازمندی، در راه خدا به دیگران بخشیدند و فرمودند: «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا».
در آیه مباهله نیز تعبیر «نِسَاءَنَا» به حضرت فاطمه زهرا (س) اشاره دارد. در این واقعه، پیامبر اکرم (ص) عزیزترین افراد خاندان خود را برای مباهله همراه آوردند و حضرت زهرا (س) تنها بانویی بودند که در این جریان حضور داشتند.
در کنار این آیات، روایات متعددی نیز درباره مقام آن حضرت وجود دارد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: فاطمه پاره تن من است و قلب و روح من است و فرزندانش میوه دل من هستند. این روایات نشان‌دهنده جایگاه ویژه حضرت زهرا (س) در منظومه معرفتی اسلام است.
خطبه فدکیه؛ جلوه‌ای از دانش و معرفت حضرت زهرا (س)
یکی از مهم‌ترین اسناد به‌جامانده از شخصیت علمی حضرت زهرا (س)، خطبه فدکیه است. این خطبه چه ابعادی از شخصیت ایشان را آشکار می‌کند؟
برای شناخت عظمت علمی و معرفتی حضرت زهرا (س)، یکی از بهترین راه‌ها مطالعه آثار و سخنان ایشان، به‌ویژه خطبه فدکیه است.
این خطبه در پی ماجرای مطالبه فدک ایراد شد. هنگامی که حضرت فاطمه (س) مطالبه حق خود را بی‌نتیجه دیدند، به همراه جمعی از زنان خویشاوندشان به مسجد رفتند و در جمع مهاجران و انصار سخنرانی کردند.
خطبه فدکیه از نظر محتوا بسیار جامع است و تقریباً سی محور کلیدی را د ر بر می‌گیرد. در این خطبه، موضوعاتی همچون خداشناسی، توحید نظری و عملی، نبوت‌شناسی، فلسفه رسالت پیامبر (ص)، هدف هدایت مردم، قرآن‌شناسی، نقش قرآن در نجات‌بخشی انسان‌ها و فلسفه احکام اسلامی مطرح شده است.
حضرت زهرا (س) در بخش‌هایی از این خطبه، فداکاری‌های پیامبر اکرم (ص) در دوران جاهلیت و تلاش ایشان برای هدایت مردم را یادآوری می‌کنند و سپس به تبیین جایگاه امیرالمؤمنین علی (ع) در دفاع از پیامبر (ص) و اسلام می‌پردازند.
یکی از بخش‌های مهم خطبه، احتجاج حضرت درباره مسئله ارث پیامبران است. ایشان با استناد به آیات قرآن، استدلال مطرح‌شده درباره ارث نبردن پیامبران را نقد می‌کنند و به آیاتی همچون «وَوَرِثَ سُلَیْمَانُ دَاوُودَ» و دعای حضرت زکریا (ع) اشاره می‌کنند که در آن از خداوند درخواست وارثی می‌شود تا از او و خاندان یعقوب ارث ببرد.
حضرت زهرا (س) در این خطبه، علاوه بر مطالبه حق خود، به پیامدهای کنارگذاشتن امامت و فاصله‌گرفتن جامعه از قرآن و سیره پیامبر (ص) هشدار می‌دهند. همچنین مسلمانان را نسبت به عواقب سکوت در برابر ظلم و انحراف آگاه می‌کنند.
از این منظر، خطبه فدکیه تنها یک مطالبه اقتصادی نیست؛ بلکه متنی معرفتی و اجتماعی است که در آن، حضرت زهرا (س) با استدلال‌های قرآنی و تبیین مبانی اعتقادی، به روشنگری درباره تحولات جامعه اسلامی می‌پردازند.
سه جریان اصلی در عصر فاطمی
باتوجه‌به تحولات پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، چه جریان‌هایی در عصر فاطمی شکل گرفتند و چه ویژگی‌هایی داشتند؟
عصر فاطمی از رحلت پیامبر اکرم (ص) تا شهادت حضرت زهرا (س)، حدود سه ماه به طول انجامید. در این دوره، با سه جریان جدی مواجه هستیم: جریان مؤمنان واقعی، جریان «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» و جریان ساکتین.
البته نمی‌توان نقش‌آفرینی کفار، مشرکان و منافقان را در این تحولات نادیده گرفت؛ هرچند نقش مستقیم آنها در این مقطع کوتاه کمتر به چشم می‌آید. همچنین نقش یهودیان در تأثیرگذاری بر مسلمانان و سوق‌دادن برخی از آنان به سمت دنیاگرایی، موضوعی است که نیازمند بررسی مستقل است.
جریان نخست، مؤمنان واقعی بودند؛ کسانی که از ولایت امیرالمؤمنین (ع) دفاع کردند و در برابر جریان سقیفه ایستادند. شخصیت‌هایی همچون سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عمار بن یاسر، مقداد بن اسود، حذیفه بن یمان، عبدالله بن مسعود، بریده اسلمی، عقیل بن ابی‌طالب و شماری از زنان مؤمن مانند فضه،ام‌ایمن،ام‌سلمه و اسماء بنت عمیس در این جریان قرار می‌گیرند.
از مهم‌ترین ویژگی‌های این جریان، همراهی با حضرت زهرا (س)، دفاع از امیرالمؤمنین (ع)، نقل روایات فقهی، اخلاقی، اعتقادی و اجتماعی از حضرت فاطمه (س) و ترویج خطبه فدکیه بود. همچنین این افراد برای همراهی با امیرالمؤمنین (ع)، شبکه‌ای از فعالیت‌های امربه‌معروف را شکل دادند.
نکته مهم این است که حتی برخی از افرادی که در مقطعی در شمار مؤمنان واقعی بودند، ممکن است در ادامه مسیر دچار تغییر شوند. برای نمونه، زبیر بن عوام در مقطعی از مدافعان امیرالمؤمنین (ع) بود، اما بعدها در جنگ جمل در برابر ایشان قرار گرفت. این مسئله نشان می‌دهد انسان نباید به ایمان خود مغرور شود و همواره باید مراقب مسیر اعتقادی و عملی خویش باشد.
امتیازطلبی و تعصبات جاهلی در برابر جریان ولایت
جریان دوم که از آن با تعبیر «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» یاد می‌کنید، چه ویژگی‌هایی داشت و چگونه در برابر جریان ولایت قرار گرفت؟
جریان دوم، افرادی بودند که به واسطه امتیازطلبی‌ها و منافع خود در برابر جریان ولایت ایستادند. این جریان در تحولات پس از رحلت پیامبر (ص)، با تشکیل سقیفه، کنارگذاشتن امیرالمؤمنین (ع) از حاکمیت جامعه اسلامی و گرفتن فدک از حضرت زهرا (س) نقش‌آفرینی کرد.
بسیاری از افراد این جریان در زمان پیامبر (ص) از اصحاب ایشان بودند و حتی در جنگ‌ها حضور داشتند؛ اما رفتار آنها در مقاطع حساس، از جمله در جنگ احد و همچنین در روزهای پایانی عمر پیامبر (ص)، نشان‌دهنده اختلافات و تعارض‌هایی بود که در جامعه وجود داشت.
از مهم‌ترین ویژگی‌های این جریان، کنارگذاشتن جانشین پیامبر (ص) از حاکمیت جامعه اسلامی و بازگشت تعصبات جاهلی بود. این مسئله در موضوعاتی همچون غصب فدک، هجوم به خانه حضرت زهرا (س)، برخورد با امیرالمؤمنین (ع) و کنارگذاشتن بخشی از میراث و احادیث نبوی نمود پیدا کرد.
در واقع، مسئله فقط یک اختلاف سیاسی نبود؛ بلکه قدرت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خاندان اهل‌بیت (ع) نیز تحت‌تأثیر این تحولات قرار گرفت. گرفتن فدک از حضرت زهرا (س) را هم باید در همین چارچوب تحلیل کرد؛ چراکه فدک علاوه بر ارزش اقتصادی، از اهمیت اجتماعی و فرهنگی برخوردار بود.
جریان ساکتین؛ کسانی که در برابر فتنه سکوت کردند
سومین جریان عصر فاطمی، ساکتین هستند. چه کسانی در این جریان قرار می‌گرفتند و سکوت آنها چه پیامدهایی داشت؟
متأسفانه، بخش زیادی از مردم در زمان بروز فتنه سقیفه سکوت کردند و برای حمایت از جریان حق به میدان نیامدند. این افراد در حالی سکوت کردند که اصل ولایت امیرالمؤمنین (ع) را می‌شناختند و با رفتار جریان مقابل نیز موافق نبودند.
به تعبیر دیگر، این افراد نسبت به حقیقت بی‌اطلاع نبودند؛ اما در لحظه حساس، از موضع‌گیری و دفاع عملی از ولایت خودداری کردند.
یکی از شخصیت‌هایی که می‌توان در این زمینه به او اشاره کرد، بلال حبشی است. این پرسش مطرح است که چرا در جریان سقیفه، بلال و برخی چهره‌های دیگر حضور مؤثری نداشتند و چرا گروهی از مسلمانان باوجود شناخت جایگاه امیرالمؤمنین (ع)، در آن مقطع سکوت کردند؟
در بررسی این جریان باید به عوامل مختلفی توجه کرد. یکی از عوامل مهم، کینه‌ها و تعصبات قبیله‌ای بود که از دوران جاهلیت در میان برخی از افراد باقی‌مانده بود.
قریش به دلیل کشته‌شدن تعدادی از بزرگان و نزدیکان خود در جنگ‌های بدر و احد به دست امیرالمؤمنین (ع)، نسبت به ایشان کینه داشتند. این کینه‌ها در برخی مقاطع به تبلیغات منفی علیه حضرت علی (ع) تبدیل شد و بر رفتار بخشی از جامعه تأثیر گذاشت.
از امام سجاد (ع) درباره علت دشمنی قریش با امیرالمؤمنین (ع) پرسیده شد و ایشان فرمودند: «لِأَنَّهُ قَتَلَ أَقْرَانَهُمْ»؛ یعنی حضرت علی (ع) هم‌ترازان و بزرگان آنان را در جنگ‌ها از میان برده بود.
این کینه‌های انباشته‌شده به‌اندازه‌ای بود که پیامبر اکرم (ص) نیز درباره آنها ابراز نگرانی کرده بودند. از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده است که پیامبر (ص) فرمودند: کینه‌هایی در سینه‌های برخی افراد وجود دارد که پس از رحلت من آشکار خواهد شد.
بنابراین، تعصبات قبیله‌ای، امتیازطلبی و سکوت در برابر انحراف، از عواملی بودند که در تحولات عصر فاطمی نقش داشتند.
مدیریت روشنگرانه حضرت زهرا (س) در برابر انحراف
حضرت زهرا (س) در فرصت کوتاه پس از رحلت پیامبر (ص)، چه اقداماتی برای دفاع از ولایت و آگاهی‌بخشی به جامعه انجام دادند؟
باتوجه‌به شرایط دشواری که پس از رحلت پیامبر (ص) به وجود آمد، حضرت زهرا (س) در همان فرصت کوتاه، مدیریتی مدبرانه و همه‌جانبه برای دفاع از ولایت و روشنگری در جامعه داشتند.
نخستین اقدام ایشان، دعوت خانه‌به‌خانه بود. حضرت به خانه‌های مهاجران و انصار مراجعه می‌کردند و با یادآوری واقعه غدیر خم، از آنان می‌خواستند به عهد و پیمان خود با امیرالمؤمنین (ع) وفادار بمانند و فضایل و جایگاه ایشان را به یادآورند.
اقدام دیگر، استفاده از ظرفیت‌های اجتماعی برای آگاهی‌بخشی درباره حوادث پس از رحلت پیامبر (ص) بود. برگزاری مجالس عزاداری، گریه و نوحه و احداث بیت‌الاحزان را نیز باید در همین چارچوب تحلیل کرد.
حضرت زهرا (س) همچنین جلسات مستمری با زنان مدینه داشتند و به تبیین مسائل و احکام اسلامی می‌پرداختند. این جلسات علاوه بر انتقال معارف دینی، بستری برای روشنگری درباره تحولات جامعه اسلامی بود.
مواجهه مستقیم و علنی با سران جریان مقابل و بیان مواضع اعتراضی نیز از دیگر اقدامات حضرت به شمار می‌رود. خطبه فدکیه مهم‌ترین نمونه این روشنگری عمومی است که در آن، حضرت با استدلال‌های قرآنی و یادآوری مبانی اسلام، به‌نقد انحرافات جامعه پرداختند.
در نهایت، وصیت حضرت زهرا (س) درباره فرزندان و چگونگی غسل، کفن‌ودفن پنهانی ایشان نیز اقدامی معنادار بود که تأثیری عمیق بر حافظه تاریخی جامعه اسلامی گذاشت.
این مجموعه اقدامات نشان می‌دهد حضرت زهرا (س) در آن فرصت کوتاه، از ظرفیت‌های مختلف فردی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی و معرفتی برای دفاع از ولایت و آگاه‌سازی جامعه بهره گرفتند.
نظر شما