برگزیده رویداد ملی و نخبگانی جایزه البرز، با تأکید بر ضرورت مسئله‌محور شدن نظام آموزشی حوزه‌های علمیه، گفت: آموزش‌های حوزوی باید از نخستین مراحل طلبگی با نیازها و واقعیت‌های جامعه پیوند بخورد تا طلاب بتوانند دانش و آموخته‌های خود را در مسیر شناسایی، تحلیل و حل مسائل و چالش‌های روز جامعه به کار بگیرند.
«حوزه پیشرو و سرآمد» طلبه را با مسائل واقعی جامعه آشنا کرده و نسلی را تربیت می‌کند که علاوه بر توان علمی، از قدرت ارتباط مؤثر، مسئله‌شناسی و گره‌گشایی هم برخوردار است و این مهم از پیوند میان علم، مردم و میدان عمل می‌گذرد.
برای تبیین موضوع، به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدحسن حکیم، برگزیده رویداد ملی و نخبگانی جایزه البرز به عنوان یک نخبه حوزوی رفتیم که مشروح این گفتگو تقدیم حضورتان می گردد.
کسب این موفقیت علمی را به شما تبریک عرض می‌کنم. در ابتدا علاقه‌مندیم بیشتر با شخصیت علمی و فعالیت‌های شما آشنا شویم. همچنین درباره رویداد ملی و نخبگانی جایزه البرز توضیح دهید که چه آثاری ارائه کردید و چه معیارها و شاخص‌هایی موجب شد به‌عنوان یکی از برگزیدگان این رویداد شناخته شوید؟
بنده نیز سلام و ادب خود را محضر شما و همکاران محترمتان که توفیق حضور در جمع آنان را دارم، تقدیم می‌کنم. همچنین ایام شهادت صدیقه طاهره، حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) را تسلیت و تعزیت عرض می‌کنم و از خدای متعال خواستارم که عنایت و شفاعت آن حضرت را در دنیا و آخرت روزی همه ما قرار دهد.
در تعبیری که خودم به آن علاقه دارم و به آن دل‌بسته‌ام و معمولاً در محافل و نوشته‌هایم نیز بر آن تأکید کرده‌ام، خود را پیش از هر عنوان دیگری یک طلبه می‌دانم؛ دانش‌آموخته حوزه علمیه قم که تلاش می‌کند طلبه باقی بماند.
اینکه انسان گاهی مباحثه‌ای داشته باشد، درسی ارائه کند یا درباره موضوعی بحث و گفت‌وگو کند، به‌خودی‌خود به معنای خروج از طلبگی نیست. آنچه اهمیت دارد، حفظ اصل هویت طلبگی است. طلبگی نیز اساساً با همین مفهوم، یعنی طالب دانش و اندیشه بودن، معنا پیدا می‌کند.
بنده به‌طور جدی بر این باورم که حقیقت حیات طلبگی در دانش‌پژوهی و دانش‌اندوزی نهفته است. ازاین‌رو، تمام تلاشم این است که تا جایی که امکان دارد، به کسب دانش بپردازم و طلبه باقی بمانم. این مسئله برای من اهمیت و موضوعیت جدی دارد.
جایزه البرز؛ ارزیابی مجموعه تلاش‌های علمی و میزان اثرگذاری بر حرکت دانش
جایزه البرز به مجموعه تلاش‌های علمی و دانشی افراد تعلق می‌گیرد و به یک رساله، پایان‌نامه، مقاله یا کتاب مشخص محدود نیست.
آنچه در جایزه البرز رصد و ارزیابی می‌شود، میزان اثرگذاری افراد بر حرکت دانش است. مجموعه آثار و نوشته‌هایی که از سوی شخصیت‌های مختلف علمی به این رویداد ارسال می‌شود، از نظر فنی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و در این میان، میزان اثرگذاری علمی و دانشی، عاملی است که می‌تواند امتیازات را جابه‌جا کند.
البته همان‌طور که مسئولان جایزه البرز نیز تصریح کرده‌اند، آنچه در این رویداد مشاهده می‌شود، نمونه‌ای از ظرفیت گسترده علمی کشور است. بنده نیز که در مراسم تجلیل و تکریم برگزیدگان حضور داشتم، حقیقتاً لذت بردم و به وجد آمدم؛ زیرا جوانان فرهیخته و شخصیت‌های پرتلاشی را دیدم که با وجود فرصت‌های محدودی که در اختیار داشته‌اند، توانسته‌اند حرکت‌های جدی و ارزشمندی در عرصه دانش و اندیشه ایجاد کنند.
بسترسازی برای هم‌اندیشی فقهی؛ محور اصلی فعالیت‌های علمی
طبیعی است که بخشی از فعالیت‌های علمی و پژوهشی بنده نیز به حوزه‌هایی مانند دین‌پژوهی، اسلام‌پژوهی و به‌ویژه دانش فقه اختصاص پیدا کرده است.
متناسب با دغدغه‌ها و مسیری که دنبال می‌کردم و در برنامه جایزه البرز نیز برای مسئولان و دوستان تشریح کردم، محور اصلی تلاش بنده، بسترسازی برای هم‌اندیشی در عرصه فقه بوده است.
امیدوارم این تلاش‌ها برکات و آثار خوبی برای جامعه امروز ما، تمدن اسلامی معاصر و تحقق وحدت اسلامی به همراه داشته باشد.
البته مقصود بنده از وحدت اسلامی، همگرایی برای حل مسائل و مشکلات امروز است، نه اینکه افراد از مبانی اعتقادی و فکری خود دست بردارند یا صرفاً به تعارف و ملاحظه‌کاری روی بیاورند. منظور این نیست که من از مبانی خود دست بکشم یا شما از مبانی خود فاصله بگیرید؛ بلکه سخن بر سر آن است که هر فرد با حفظ مبانی، ظرفیت‌های اندیشه‌ای و دیدگاه‌های مذهبی خود بتواند از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های موجود در مذاهب دیگر نیز بهره‌برداری کند.
دلیل این مسئله روشن است؛ معضلات، مشکلات و مسائل امروز، مسائل عمومی و مشترکی هستند که به یک مذهب خاص اختصاص ندارند.
برای نمونه، اگر امروز مسئله حجاب به‌عنوان یک دغدغه مطرح است، این مسئله تنها به دختران شیعه اختصاص ندارد، بلکه دختران پیرو مذاهب دیگر نیز با همین دغدغه و چالش مواجه‌اند و همگی تلاش می‌کنند برای درمان و سامان‌دهی این مسئله راهکاری پیدا کنند.
همچنین اگر شبهات الحادی مطرح می‌شود، این شبهات تنها متوجه مذاهب اهل سنت نیست، بلکه جامعه امامیه و پیروان مکتب اهل‌بیت(علیهم‌السلام) نیز با آن مواجه هستند.
بنابراین، این هم‌اندیشی‌ها، همگرایی‌ها و هم‌افزایی‌هاست که می‌تواند ظرفیت عظیم اسلام عزیز را در مواجهه با شبهات، اشکالات و مسائل فکری و اعتقادی به نمایش بگذارد.
شما به تلاش برای حل مشکلات جامعه اشاره کردید. در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب نیز درباره نخبگی تأکید شده است که نباید این مفهوم را به مجموعه‌ای از شاخص‌های محدود منحصر کرد. در واقع، نخبگی موهبتی الهی است که فرد در کنار برخورداری از استعداد و توانمندی‌های علمی و پژوهشی، مسئولیت سنگینی برای به‌کارگیری این ظرفیت‌ها در مسیر حل مسائل و مشکلات جامعه بر عهده دارد. با توجه به این نگاه، تعریف حضرت‌عالی از نخبگی، به‌ویژه در بستر حوزه‌های علمیه و جامعه طلبگی، چیست و چه شاخص‌هایی را برای آن در نظر می‌گیرید؟
نخبگی در بستر حوزوی و طلبگی ما، در تلاش علمی، دانش‌مداری و کوشش برای تحقق واقعیت و حقیقت معنا پیدا می‌کند.
در طول هزاره گذشته، علمای امامیه، استادان برجسته و شخصیت‌های تراز اول ما، به‌عنوان نخبگان حقیقی جامعه شیعی، تلاش کرده‌اند با بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های موجود، زمینه اعتلای کلمة‌الله و تحقق جامعه ایمانی و آرمانی را فراهم کنند. این مسئله در هویت طلبگی ما جایگاهی بسیار مهم دارد و نخبگی نیز در همین چارچوب تعریف می‌شود.
ما از نخستین پایه‌های نظام معرفت دینی تا تمامی جزئیات حیات و شئون زندگی، در مسیر سیر الی‌الله حرکت می‌کنیم؛ مسیری که بر تحقق حقایق و باورهای اصیل و بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت‌های موجود استوار است.
تمام مؤلفه‌های کمال و سعادت، حتی آن دسته از مؤلفه‌هایی که درباره حیات اخروی انسان مطرح می‌شوند، اموری جدا و بی‌ارتباط با حقیقت زندگی دنیوی ما نیستند. فقه ما نیز با توجه به آموزه‌هایی همچون «یوم‌القیامه»، بر این حقیقت تأکید دارد که آنچه امروز انجام می‌دهیم، در حیات اخروی ما موضوعیت و تأثیر دارد.
ازاین‌رو، انسان مؤمن، متقی و عالم در حوزه اندیشه دینی، تمام تلاش خود را به کار می‌گیرد تا جامعه‌ای پاکیزه، سالم و مترقی را در زندگی امروز محقق کند.
این حقیقت را می‌توان در حرکت پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، سیره ائمه اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و تلاش شاگردان مکتب اهل‌بیت مشاهده کرد؛ شخصیت‌هایی همچون امام راحل، امام شهید ما و همچنین در بیاناتی که از رهبر عزیزمان، امام سیدمجتبی خامنه‌ای(حفظه‌الله‌تعالی)، قرائت کردید، این حقیقت به‌خوبی نمود پیدا کرده است.
در واقع، حقیقت نخبگی همین است که فرد بتواند بسترها و زمینه‌های مساعد علمی و دانشی را به‌درستی شناسایی کند، نیازسنجی صحیحی داشته باشد و برای پاسخ‌گویی به نیازهای حقیقی جامعه، از ظرفیت‌های موجود، معرفت ایمانی و دانش خود بهره بگیرد تا بتواند معضلات، مشکلات و گرفتاری‌های معاصر را درمان و برطرف کند.
برگزاری چنین رویدادهایی، چه در درون حوزه‌های علمیه و چه در مقیاس ملی و درخشش طلاب و روحانیون، تا چه اندازه می‌تواند برای سایر طلاب انگیزه‌بخش و تقویت‌کننده باشد؟ البته منظور این نیست که معیارهای مادی و جوایز، هدف اصلی فعالیت‌های علمی قرار بگیرند؛ چراکه بدون تردید، نیت الهی و اهداف معنوی باید در اولویت باشند. بااین‌حال، چنین رویدادهایی می‌توانند انگیزه‌هایی برای فعالیت بیشتر ایجاد کنند. اساساً نفس برگزاری این رویدادها چه اهمیتی دارد؟
عامل محرک و نیروی فعال در هویت طلبگی، جایزه، برگزیدگی و برگزاری جلسات نخبگانی از این دست نیست. این نکته بسیار مهمی است و حتی تصور می‌کنم درباره افراد غیرطلبه و سایر دانشمندان نیز همین مسئله صدق می‌کند.
باید میان عناصری که موجب حرکت و انگیزه یک طلبه یا دانشمند می‌شوند، با اقداماتی که برای تبیین، معرفی، انتشار و انتقال توانمندی‌های او به دیگران صورت می‌گیرد، تفاوت قائل شویم.
آنچه طلبه را به حرکت وامی‌دارد، حقیقت ایمانی و باور دینی اوست؛ همان اعتقادی که اساساً به واسطه آن وارد مسیر طلبگی شده است.
مراجع عظام و علمای بزرگ ما که خداوند رحمتشان کند، همواره این نکته را به ما تذکر داده‌اند که کسی که وارد مسیر طلبگی می‌شود، نوع تعاملش با دنیا از شکل متعارف و معمول آن فاصله می‌گیرد.
در زندگی معمولی، افراد ممکن است یک روز درس بخوانند، روز دیگر وارد بازار کار شوند، یک روز درآمدی مشخص داشته باشند و روز بعد درآمدشان چند برابر شود؛ یک روز خودرو بخرند و روز دیگر خانه تهیه کنند. اما در فضای طلبگی، ممکن است طلبه حتی همان عبایی را که روز نخست با آن وارد حوزه شده است، در روزهای بعد در اختیار نداشته باشد.
سیره علمای بزرگ؛ تقدم دانش‌طلبی و ایمان بر برخورداری‌های مادی
خداوند آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره) را رحمت کند . ایشان چقدر نماز و روزه استیجاری گرفتند تا بتوانند کتاب و نسخه‌های خطی خریداری کنند و آن کتابخانه عظیم را در جهان اسلام پدید آورند؛ کتابخانه‌ای که امروز مایه فخر و مباهات ماست و می‌تواند دستمایه پژوهش‌ها، تلاش‌های علمی و فعالیت‌های توسعه‌ای قرار گیرد.
طلبه از همان روز نخست این حقیقت را می‌آموزد که باید قائم به ذات باشد، تکیه‌گاه اصلی‌اش باور و ایمان خود او باشد و مسیر زندگی‌اش را بر پایه دانش‌جویی، دانش‌طلبی و حق‌مداری طی کند. این همان نظام معرفتی است که ما بر اساس آن تربیت شده‌ایم.
بنابراین، طلبه برای حرکت و ادامه مسیر، نیازی به تجلیل، تکریم و برگزاری جلسات نخبگانی ندارد، زیرا انگیزه اصلی حرکت او از جای دیگری سرچشمه می‌گیرد؛ اما این توانمندی‌ها و حرکت‌های علمی باید به‌گونه‌ای به جامعه منتقل شوند و برای مردم تبیین و شفاف‌سازی شوند.
رسالت رویدادهای نخبگانی؛ انتقال توانمندی‌های علمی به جامعه
در واقع، رسالت اصلی جلسات و رویدادهای نخبگانی، معرفی و انتقال توانمندی‌ها به فضای اجتماعی است. این مسئله اختصاص به طلاب ندارد؛ بلکه همه دانشمندان و شخصیت‌های علمی نیز چنین وضعیتی دارند. عنصر محرک فعالیت آنان، دانش، باور و ایمانشان است، اما در عین حال، مسئولیتی اجتماعی نیز در زمینه معرفی دستاوردها و ظرفیت‌های علمی خود بر عهده دارند.
ازاین‌رو، برگزاری جلسات نخبگانی از این دست قطعاً ضروری است تا شخصیت‌ها، افراد توانمند و ظرفیت‌های علمی آنان به عرصه عمومی معرفی شوند و امکان استفاده و بهره‌گیری از این توانمندی‌ها فراهم شود.
همچنین باید حوزه‌های فعالیت این افراد آشکار شود. ممکن است شخصی به‌تنهایی در یک حوزه علمی فعالیت کرده و حرکتی در مسیر پیشرفت دانش ایجاد کرده باشد؛ اما اگر این فعالیت معرفی نشود و درباره آن اطلاع‌رسانی صورت نگیرد، دیگران از فرصت‌ها و ایده‌های او آگاه نخواهند شد.
بنابراین، لازم است چنین تلاش‌هایی اعلام، گزارش و اطلاع‌رسانی شوند تا سایر افراد نیز بتوانند از این فرصت‌ها، تجربه‌ها و ایده‌ها استفاده کنند. این مسئله، رسالت اصلی رویدادهای نخبگانی است.
بازنگری و تکمیل نظام آموزشی
طبیعتاً برنامه‌ریزی آموزشی و نظام آموزشی ما به ترمیم و تکمیل نیاز دارد. از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون تلاش‌های بسیار خوبی صورت گرفته و به برکت نظام اسلامی، رشد و توسعه قابل‌توجهی ایجاد شده است؛ اما نمی‌توانیم ادعا کنیم که اکنون در نقطه مطلوب قرار داریم.
در بیاناتی که از امام عزیزمان، امام شهید و امام راحل منتشر شده است نیز همواره بر ضرورت تلاش مستمر برای تکامل فرایند دانش‌اندوزی تأکید شده است. با وجود همه تلاش‌هایی که صورت گرفته و البته قابل‌تقدیر است، همچنان باید برای ارتقای نظام آموزشی اهتمام داشته باشیم.
یکی از مسائلی که باید به آن توجه ویژه‌ای شود، مسئله مسئله‌محور شدن آموزش‌ها است. گاهی در برخی مراحل آموزشی، این تلقی برای طلبه ایجاد می‌شود که علم صرفاً برای علم‌آموزی، کسب ثواب یا دستیابی به فضیلت است. البته هیچ‌یک از این اهداف اشکالی ندارد و علم‌آموزی برای کسب فضیلت و ثواب نیز ارزشمند است، اما نکته اساسی این است که علم برای گره‌گشایی از مسائل و مشکلات نیز هست. این حقیقت باید برای طلبه به‌درستی تفهیم شود و در برنامه‌ریزی آموزشی حوزه نمود جدی پیدا کند.
از همان روز نخست ورود طلبه به حوزه و حتی از نخستین جلسه‌ای که او را در کلاس درس حاضر می‌کنیم، باید توجه داشته باشیم که چگونه مسئله‌ای را برای او طرح کنیم و در وجودش دغدغه علمی ایجاد کنیم. طلبه باید بداند آنچه می‌آموزد، صرفاً مجموعه‌ای از محفوظات و اطلاعات نیست و ذهن او نیز نباید به صندوقچه‌ای از معلومات تبدیل شود، بلکه این دانش‌ها ابزارهایی هستند که باید بتواند از طریق آن‌ها با مسائل ارتباط برقرار کند و برای حل آن‌ها به کارشان بگیرد. طلبه باید این ابزارها را بشناسد و شیوه بهره‌برداری از آن‌ها را بیاموزد.
مسئله‌محوری بر پایه واقعیت‌ها و نیازهای حقیقی جامعه باشد
نکته دوم این که طرح مسئله‌ها و حرکت مسئله‌محور در نظام آموزشی بر اساس واقعیت‌ها و نیازهای حقیقی جامعه شکل بگیرد. این مسئله بسیار مهمی است. گاهی طلبه توانایی شناسایی مسئله یا حتی حل آن را دارد، اما به دلیل فاصله میان فضای آموزشی و واقعیت‌های اجتماعی و نیازهای معاصر، نمی‌تواند ارتباط درستی میان دانش خود و مسائل واقعی برقرار کند. به‌ویژه اینکه این مسئله با اولویت‌های جامعه نیز همراه باشد. به طور مثال برخی از این مسائل کاملاً آشکار هستند. امروز طلبه ما حتی از طریق ارتباط مستقیم با واقعیت اجتماعی و تعامل با جامعه نیز درک می‌کند که مسئله حجاب، یک مسئله مهم و جدی است و به‌تبع آن، مسائل فرهنگی نیز در سطحی کلان‌تر مطرح هستند.
پیوند آموزش‌ها با مسائل واقعی جامعه
امام شهید بارها این نکته را تذکر داده‌اند. در همین پیام ارزشمند و متعالی که امام شهید برای «حوزه پیشرو و سرآمد» صادر کردند، مسئله‌محوری و توجه به نیازهای جامعه و پاسخ‌گویی به آن‌ها به‌روشنی مشهود بود.
این مسئله تنها به حوزه‌های علمیه اختصاص ندارد و در دانشگاه‌ها نیز مطرح است. اگر فاصله میان دانش‌اندوزی و نیازهای جامعه کاهش پیدا کند و دانشجو در میدان عمل نیز آموخته‌های خود را تجربه و تطبیق کند، می‌تواند به شخصیت‌هایی همچون شهید حسن طهرانی‌مقدم، شهید فخری‌زاده و شهید احمدی‌روشن تبدیل شود. همچنین می‌توان به آن بانوی دانشمند بزرگواری اشاره کرد که در صنعت موشکی کشور فعالیت داشت و به شهادت رسید؛ شهیده مهسا طاهری. اینها نمونه‌هایی هستند از اینکه وقتی فاصله میان دانش و عمل و همچنین فاصله میان دانش و نیاز جامعه کاهش پیدا می‌کند، دانش از مرحله تولید به عرصه مصرف و کاربرد می‌رسد.
در مقابل، در بخش‌هایی مانند اقتصاد، صنعت خودرو و بسیاری از حوزه‌های دیگر، همچنان با مشکلاتی مواجه هستیم. یکی از دلایل این وضعیت، فاصله زیادی است که میان دانش‌اندوزی و پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی وجود دارد؛ فاصله‌ای که موجب شده نتوانیم برخی مشکلات را به‌درستی حل کنیم. در حوزه فرهنگ نیز معتقدم همین معضل وجود دارد.
تبلیغ تنها به حضور مردم در مسجد محدود نمی‌شود
تعبیر معروف «طبیب دوّار»؛ یعنی روحانی نباید صرفاً در مسجد بنشیند تا به سراغ او بیایند، بلکه باید در میان مردم حضور پیدا کند و به نیازهای آنان پاسخ دهد. البته ما مبلغان بسیار خوب و ارزشمندی داریم که همین شیوه را دنبال می‌کنند.
در ایام فاطمیه و سوگواری شهادت مظلومانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) قرار داریم. امام و رهبر شهید نیز همواره بر اهمیت تبلیغ تأکید می‌کردند و حتی در مقطعی با لحنی گلایه‌آمیز یادآور شدند که مهم‌ترین شأن حوزه، تبلیغ و ترویج معارف دین است. چگونه می‌توان از سیره و کلام نورانی بی‌بی‌دو عالم، حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، در عرصه جهاد تبیین و تبلیغ حوزویان استفاده کرد؟ به هر حال، پس از ماه محرم و صفر، یکی از بهترین بسترهای تبلیغی، همین ایام فاطمیه است.
فاطمیه اساساً نمود و نماد بسیار مهمی از حقیقت رسالت پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) است و این نکته اهمیت فراوانی دارد.
یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین دستاوردهای رسالت نبوی، تغییر مناسبات اجتماعی بود؛ تغییر مناسباتی که پیش از آن بر اساس تقسیم‌بندی‌های زنانه و مردانه و تمایزهای جنسیتی شکل گرفته بود و جای خود را به کرامت انسانی و برتری بر پایه تقوا داد.
آیه شریفه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»؛ یعنی خداوند فرزندان آدم را گرامی داشته است، یکی از همان آموزه‌هایی است که پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) برای بشریت به ارمغان آورد.
این کرامت انسانی، هر دو سویه زنانه و مردانه را در بر می‌گیرد. همچنین آیه شریفه «إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا» نیز بر همین حقیقت تأکید دارد که زن و مرد هر دو در اصل خلقت انسانی مشترک‌اند و در ادامه، معیار برتری آنان تقواست؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ».
بنابراین، مرد بودن یا زن بودن، برخورداری از قدرت جسمانی، عاطفه‌محور بودن یا هر ویژگی دیگری که ممکن است در جای خود ارزشمند باشد، به‌تنهایی معیار برتری انسان‌ها نیست.
پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) مناسبات اجتماعی جهان آن روز را با این منطق تغییر دادند و امروز نیز می‌توان مناسبات اجتماعی جهان معاصر را بر اساس همین منطق کرامت انسانی و شاخصه تقوا دگرگون کرد؛ البته به شرط آنکه به هسته اصلی و بنیادین رسالت نبوی ملتزم باشیم.
حضرت زهرا(س)؛ تجلی حقیقت رسالت پیامبر و الگوی مسئولیت اجتماعی
بر اساس تصریح روایات ما درباره صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها)، آن حضرت منشأ و حقیقتی پیوندخورده با حقیقت وجودی رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) دارند. این تعبیر به این معنا نیست که حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) صرفاً از نظر ظاهری یا در سبک زندگی، شبیه پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) بودند؛ بلکه سبک زندگی و سیره ایشان همان حقیقتی بود که پیامبر برای بشریت به ارمغان آورده بودند.
اگر چنین نگاهی داشته باشیم، حضرت صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها) را باید فارغ از زن یا مرد بودن، به‌عنوان الگویی برای پیروی و تأسی در نظر بگیریم.
امام صادق(علیه‌السلام) نیز بر ضرورت تأسی به صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها) تأکید می‌کنند. آن حضرت یک اسوه هستند؛ همان‌گونه که پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و اباعبدالله الحسین(علیه‌السلام) اسوه و الگوی ما هستند.
برای درک جایگاه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها)، باید جامعه محدود عربی عصر رسالت را در نظر بگیریم و سپس ببینیم در چنین جامعه‌ای، بانویی با کرامت و شخصیتی کم‌نظیر همچون صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها)، چگونه به‌تنهایی در مسیر دفاع از ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(علیه‌السلام) و روشنگری درباره آن ایستادگی کردند.
زنی که تا پیش از آن، در مناسبات اجتماعی آن جامعه، همچون کالا خریدوفروش می‌شد، اکنون در جایگاهی قرار گرفته است که ارکان حاکمیت و دستگاه خلافت را به چالش جدی می‌کشد؛ در مسجد رسول‌الله(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) خطابه می‌خواند و حاکم جامعه اسلامی را که مدعی پیروی از پیامبر است، مورد مؤاخذه قرار می‌دهد. این همان منطق رسول خداست؛ منطقی که اساس آن کرامت انسانی و شاخصه‌اش تقواست.
مسئولیت اجتماعی در سیره فاطمی؛ بی‌تفاوت نبودن در برابر مسائل جامعه
یکی از نکات مهم در سیره حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها)، فراگیر بودن مسئولیت اجتماعی است. این مسئولیت، مختص مردان یا زنان نیست؛ بلکه اساس آن را دغدغه‌مندی اجتماعی تشکیل می‌دهد.
انسان نمی‌تواند نسبت به جامعه خود بی‌تفاوت باشد، در برابر مسائل و معضلات اجتماعی اهمال کند یا از کنار مشکلات به‌سادگی عبور کند.
زن بودن حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) هیچ مانعی در مسیر حرکت و مسئولیت اجتماعی ایشان ایجاد نکرد. آن حضرت با همان منطق و منش نبوی، در عرصه اجتماع حضور یافتند و برای دفاع از حقیقت و روشنگری در مسیر ولایت ایستادگی کردند. ازاین‌رو، آنچه باید از فاطمیه دریافت کنیم، در حقیقت بخش مهمی از رسالت پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) است.
اگر قرار باشد رسالت پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) را در کتاب، حجره و خانه محصور کنیم، هیچ اتفاقی در جامعه نخواهد افتاد و چنین رویکردی نیز نسبتی با حقیقت پیروی از پیامبر نخواهد داشت.
اگر می‌خواهیم از رسول اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) تبعیت کنیم و به رسالت آن حضرت ملتزم باشیم، راه آن، تأسی به سیره صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها) است؛ شخصیتی که جلوه‌ای روشن و کامل از انسان دغدغه‌مند اجتماعی را برای ما به تصویر کشیده‌اند.
فعالیت‌های فرهنگی بانوان؛ امتداد عملی سیره فاطمی در جامعه امروز
امروز وقتی به فعالیت گروه‌های فرهنگی، به‌ویژه گروه‌هایی از بانوان که در عرصه‌های مختلف فرهنگی مشغول فعالیت هستند، نگاه می‌کنم، می‌بینم کارهای بسیار خوب و ارزشمندی در حال انجام است. البته ما تا امروز در این زمینه کم‌کاری‌هایی داشته‌ایم، اما اکنون فعالیت‌های بسیار زیبا و قابل‌توجهی در حال شکل‌گیری است.
این فعالیت‌ها با همان منهج و سیره فاطمی دنبال می‌شوند؛ فعالیت‌هایی که می‌توانند در درمان و سامان‌دهی معضلات اجتماعی نقش‌آفرینی کنند و زمینه حرکت مشاغل و عرصه‌های مختلف جامعه را به سمت صلاح و اصلاح فراهم آورند.
جهاد تبیین و حجاب؛ از مطالبه‌گری تا اعلام موضع و التزام عملی
امروز اگر علما و شخصیت‌های دینی به مسئولان تذکر می‌دهند و از آنان می‌خواهند موضع خود را درباره حجاب مشخص کنند، این تذکرها در حقیقت یادآوری ضرورت التزام من و شما به سنت و سیره پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و سیره فاطمی است.
البته این التزام و مطالبه‌گری به معنای آن نیست که همه مسائل را صرفاً در قالب برخوردهای سلبی، گرفتن و بستن خلاصه کنیم. قرار نیست همیشه سخن از گرفتن باشد؛ بلکه می‌توان موضع روشن و صریح خود را اعلام کرد.
می‌توان اعلام کرد که به حجاب ملتزم هستم، به شریعت پایبندم و به سنت و سیره رسول اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) تمسک دارم.
این اعلام موضع و التزام عملی به سنت و سیره نبوی، علوی و فاطمی، همان حقیقتی است که می‌تواند در گره‌گشایی از مسائل امروز جامعه ما نقش‌آفرین باشد.
نظر شما