حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی با تأکید بر اینکه شخصیت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) را باید در پرتو کلام پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و روایات اهل‌بیت(علیهم‌السلام) شناخت، گفت: احادیث نبوی درباره حضرت زهرا(س) صرفاً بیانگر محبت پدرانه به یک دختر نیست، بلکه نشان‌دهنده جایگاه ممتاز معنوی، منزلت الهی و نقش الگویی آن حضرت در تاریخ اسلام است.
بررسی روایات معتبر شیعه و اهل‌سنت نشان می‌دهد که شخصیت حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) در ابعاد گوناگون از جمله طهارت معنوی، معرفت الهی، عبودیت، صبر، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و دفاع از ارزش‌های دینی و ولایت مورد توجه ویژه قرار گرفته است.
به همین مناسبت، در گفت‌وگویی حجت‌الاسلام والمسلمین سید علی موسوی استاد حوزه علمیه قم به بررسی مهم‌ترین احادیث مربوط به حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، جایگاه ایشان در منظومه اعتقادی اسلام و پیام‌های تربیتی این روایات برای جامعه امروز پرداختیم.
برای آغاز بحث، جایگاه حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) را در احادیث پیامبر اکرم(ص) چگونه می‌توان شناخت؟
برای شناخت جایگاه حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، یکی از مهم‌ترین منابع، سخنان صریح پیامبراکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) درباره آن حضرت است. پیامبر اسلام(صلوات‌الله‌علیه‌وآله) در روایتی بسیار مشهور که در منابع معتبر اهل‌سنت نیز نقل شده است، فرمودند: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِی» «فاطمه پاره تن من است؛ هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است.» این روایت در کتاب صحیح بخاری، حدیث ۳۷۶۷ و صحیح مسلم، حدیث ۲۴۴۹ نقل شده است.
نکته مهم در این روایت آن است که پیامبر اکرم(صل‌الله‌علیه‌وآله) صرفاً از علاقه پدرانه خود به حضرت فاطمه‌زهرا(صلوات‌الله‌علیها) سخن نمی‌گویند، بلکه میان رضایت و خشم آن حضرت و رضایت و خشم خود پیوند برقرار می‌کنند. این بیان، نشان‌دهنده جایگاه ویژه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) در منظومه ارزش‌های دینی است.
هنگامی که پیامبر(صل‌الله‌علیه‌وآله) آزار و خشمگین کردن ایشان را در کنار آزار و خشمگین کردن خود قرار می‌دهند، روشن می‌شود که رفتار با این بانوی بزرگوار، موضوعی عادی و صرفاً خانوادگی نیست، بلکه با حرمت پیامبر اکرم(صلوات الله‌علیه‌وآله) ارتباط پیدا می‌کند. از این روایت می‌توان یک اصل مهم اخلاقی و اعتقادی استخراج کرد و آن اینکه محبت به اهل‌بیت(علیهم‌السلام) باید در رفتار، گفتار و مناسبات اجتماعی انسان نمود پیدا کند.
یکی دیگر از تعابیر مشهور پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه) درباره حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها)، معرفی ایشان به‌عنوان برترین بانوی بهشتی است. این فضیلت چه اهمیتی دارد؟
یکی از تعابیر مهم درباره منزلت حضرت فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها)، عنوان «سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ» است؛ یعنی سرور زنان اهل بهشت. این تعبیر در صحیح بخاری، در باب مناقب حضرت فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها)، نقل شده است و از جمله شواهد روشن بر مقام والای آن حضرت به شمار می‌رود. وقتی پیامبر اکرم(صلوات الله‌علیه) چنین منزلتی را برای حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) بیان می‌کنند، در حقیقت جامعه اسلامی را به شناخت معیارهای واقعی فضیلت دعوت می‌کنند.
در نگاه اسلام، برتری انسان‌ها به ثروت، شهرت، موقعیت اجتماعی یا جایگاه خانوادگی صرف نیست؛ بلکه ایمان، تقوا، بندگی خداوند، معرفت و عمل صالح، معیارهای اصلی کرامت هستند. حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) نمونه کامل این فضائل است. ایشان در عین برخورداری از بالاترین نسبت خانوادگی با پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه‌وآله)، شخصیتی مستقل در ایمان، معرفت، عبادت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی دارند. بنابراین، عنوان سرور زنان اهل بهشت را باید در کنار سیره عملی آن حضرت بررسی کرد تا مشخص شود که این منزلت، چه پیام‌هایی برای زنان و مردان جامعه اسلامی دارد.
در حدیث کساء، نام حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) در کنار پیامبراعظم، امیرالمؤمنین، امام حسن و امام حسین(علیهم‌السلام) قرار گرفته است. این روایت چه نکته اعتقادی مهمی دارد؟
حدیث کساء از روایات بسیار مهم در تبیین جایگاه اهل‌بیت(علیهم‌السلام) است. در صحیح مسلم، حدیث ۲۴۲۴، از خانم عایشه نقل شده است که پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) عبایی بر دوش داشتند و امام حسن، امام حسین، حضرت فاطمه و امیرالمؤمنین علی(علیهم‌السلام) را در زیر آن قرار دادند و سپس آیه ۳۳ سوره احزاب را تلاوت فرمودند: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا»
اهمیت این روایت در آن است که حضرت فاطمه زهرا(علیهاالسلام) به‌صراحت در جمع اهل‌بیتی قرار دارند که پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) آنان را زیر کساء گرد آوردند و آیه تطهیر را درباره آنان تلاوت کردند.
این روایت از مستندات مهم قرآنی و حدیثی در بحث فضائل اهل‌بیت(علیهم‌السلام) است و در منابع معتبر حدیثی اهل‌سنت نیز ثبت شده است. البته باید توجه داشت که بحث دلالت آیه تطهیر بر عصمت اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و دامنه شمول آن، از مباحث تفسیری و کلامی است و در بررسی علمی باید میان متن روایت، دلالت آن و دیدگاه‌های تفسیری تفکیک قائل شد.
در منابع حدیثی، درباره شباهت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) به پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه‌وآله) نیز مطالبی نقل شده است. این موضوع چه مفهومی دارد؟
یکی از نکات قابل توجه در روایات مربوط به حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها)، شباهت ایشان به پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه) در رفتار و منش است. در صحیح مسلم، حدیث ۲۴۵۰، از عایشه نقل شده است که حضرت فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها) هنگام ورود به محضر پیامبر اکرم(صل‌الله‌علیه‌وآله) به شیوه‌ای راه می‌رفتند که راه رفتن ایشان بسیار شبیه به راه رفتن رسول خدا بود.
در متن روایت آمده است: «مَا تُخْطِئُ مِشْیَتُهَا مِنْ مِشْیَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ شَیْئًا» «راه رفتن او هیچ تفاوتی با راه رفتن رسول خدا(ص) نداشت.» این روایت علاوه بر بیان شباهت ظاهری و رفتاری، از پیوند عمیق عاطفی و تربیتی میان پیامبر و دختر بزرگوارشان حکایت دارد.
البته آنچه در سیره حضرت فاطمه‌زهرا(صلوات‌الله‌علیها) اهمیت بیشتری دارد، شباهت در منش و روش زندگی است؛ یعنی همان بندگی خداوند، صداقت، مهربانی، حق‌طلبی، ساده‌زیستی و مسئولیت‌پذیری که در سیره پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه) به‌روشنی مشاهده می‌شود.
یکی از روایات مشهور درباره حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها)، ماجرای گفت‌وگوی پنهانی پیامبراعظم(صلوات‌الله‌علیه) با ایشان در روزهای پایانی عمر شریفشان است. این روایت چه نکته‌ای را آشکار می‌کند؟
این روایت از احادیث تأمل‌برانگیز درباره حضرت فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها) است. در صحیح مسلم، حدیث ۲۴۵۰، عایشه نقل می‌کند که پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه) در روزهای پایانی عمر شریفشان، حضرت فاطمه‌زهرت(سلام‌الله‌علیها) را نزد خود فراخواندند و مطلبی را در گوش ایشان بیان کردند. حضرت صدیقه‌کبری(سلام‌الله‌علیها) پس از شنیدن سخن پیامبر گریستند. سپس پیامبر بار دیگر مطلبی را به‌صورت خصوصی به ایشان فرمودند و این بار حضرت زهرا(صلوات‌الله‌علیها) خندیدند.
وقتی عایشه علت این رفتار را جویا شد، حضرت فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها) توضیح دادند که پیامبر در مرتبه نخست از نزدیک بودن رحلت خود خبر داده بودند و به همین دلیل گریستم؛ اما در مرتبه دوم به من خبر دادند که نخستین فرد از خاندانشان هستم که پس از ایشان به آن حضرت ملحق می‌شوم و به همین دلیل خوشحال شدم.
این روایت چند نکته مهم دارد؛ نخست اینکه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) از جایگاه ویژه‌ای نزد پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه) برخوردار بودند و دوم اینکه ایشان از نزدیک‌ترین افراد به رسول خدا در روزهای پایانی عمر شریفشان به شمار می‌رفتند. همچنین این حدیث، تصویری روشن از رابطه عاطفی و معنوی پدر و دختری ارائه می‌دهد که پیوندشان تنها یک رابطه خانوادگی نبود، بلکه بر پایه ایمان، معرفت و محبت الهی شکل گرفته بود.
با توجه به این احادیث، چه ابعادی از شخصیت حضرت فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها) برای جامعه امروز به‌ویژه نسل جوان قابل الگوگیری است؟
اگر بخواهیم سیره حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) را به‌درستی معرفی کنیم، نباید شخصیت ایشان را صرفاً در یک بُعد خلاصه کنیم. حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) در عین برخورداری از مقام بلند معنوی، شخصیتی فعال، آگاه، مسئولیت‌پذیر و اثرگذار در جامعه اسلامی بودند. نخستین ویژگی برجسته ایشان، عبودیت و ارتباط عمیق با خداوند متعال است. زندگی آن حضرت نشان می‌دهد که انسان مؤمن باید در تمام شرایط، ارتباط خود را با پروردگار حفظ کند.
دومین ویژگی، معرفت و بصیرت دینی است. حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) نسبت به مسائل اعتقادی و اجتماعی جامعه اسلامی آگاهی داشتند و در مواقع ضروری، با تبیین مواضع خود، از حق و حقیقت دفاع می‌کردند. ویژگی دیگر، جایگاه خانواده در سیره آن حضرت است. ایشان در محیط خانواده، همسری همراه و مادری تربیت‌کننده بودند و در عین حال، مسئولیت اجتماعی خود را نیز فراموش نمی‌کردند.
نکته مهم این است که سیره حضرت زهرا(سلام‌الله علیها) نشان می‌دهد حضور اجتماعی و ایفای مسئولیت خانوادگی، دو موضوع متعارض نیستند؛ بلکه می‌توان با شناخت اولویت‌ها و رعایت ارزش‌های دینی، در هر دو عرصه نقش‌آفرین بود.
برخی افراد تصور می‌کنند فضائل حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) تنها در احادیث مربوط به محبت پیامبر(صلوات‌الله‌علیه) به ایشان خلاصه می‌شود. آیا این نگاه کامل است؟
خیر؛ چنین برداشتی کامل نیست. احادیث مربوط به حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) مجموعه‌ای از ابعاد شخصیتی و اعتقادی ایشان را معرفی می‌کنند. محبت پیامبراعظم(ص) به حضرت محدثه‌کبری(سلام‌الله‌علیها) یک حقیقت مهم است، اما این محبت باید در کنار جایگاه علمی، معنوی، اخلاقی و اجتماعی آن حضرت مورد بررسی قرار گیرد.
برای نمونه، حدیث «فاطمة بضعة منی» یک پیام روشن درباره حرمت و منزلت حضرت زهرای‌اطهر(سلام‌الله‌علیها) دارد؛ حدیث کساء، جایگاه ایشان را در جمع اهل‌بیت(علیهم‌السلام) نشان می‌دهد؛ روایت سرور زنان اهل بهشت، از منزلت معنوی ایشان حکایت می‌کند و روایت روزهای پایانی عمر پیامبر(صلوات‌الله‌علیه) نیز از ارتباط عمیق و جایگاه ویژه ایشان نزد رسول خدا پرده برمی‌دارد.
بنابراین، مجموعه این روایات یک منظومه معرفتی درباره حضرت زهرای مرضیه(سلام‌الله‌علیها) شکل می‌دهد که برای شناخت شخصیت آن حضرت باید به تمام ابعاد آن توجه کرد.
برای ترویج معارف فاطمی در جامعه، چه اقداماتی باید انجام شود؟
نخستین گام، بازگشت به منابع معتبر و معرفی مستند فضائل حضرت فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها) است. نباید اجازه دهیم مطالب غیرمستند یا نقل‌های بدون مأخذ، جایگزین احادیث معتبر شوند. طلاب، استادان حوزه، پژوهشگران و فعالان فرهنگی باید در معرفی شخصیت حضرت زهرای‌اطهر(سلام‌الله‌علیها)، به منابع اصیل حدیثی و تاریخی مراجعه کنند و در نقل روایات، متن، مأخذ و اعتبار سند را مورد توجه قرار دهند.
گام دوم، تبدیل معارف فاطمی به الگوهای عملی زندگی است. اگر از عبادت حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) سخن می‌گوییم، باید به تقویت ارتباط جوانان با خداوند کمک کنیم؛ اگر از عفاف و حیا سخن می‌گوییم، باید ابعاد معرفتی و کرامت انسانی آن را تبیین کنیم و اگر از دفاع ایشان از حق سخن می‌گوییم، باید روحیه مسئولیت‌پذیری و حق‌طلبی را در جامعه گسترش دهیم.
همچنین رسانه‌ها نقش بسیار مهمی در این زمینه دارند. رسانه‌ها می‌توانند با تولید برنامه‌های مستند، گفت‌وگوهای تخصصی، معرفی کتاب‌های معتبر و انتشار گزیده احادیث مستند، نسل جوان را با شخصیت حقیقی حضرت فاطمه‌زهرا(صلوات‌الله‌علیها) آشنا کنند.
سخن پایانی شما درباره ضرورت شناخت حضرت فاطمه فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها)؟
حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) تنها یک شخصیت متعلق به تاریخ نیستند؛ بلکه الگویی زنده برای تمام انسان‌هایی هستند که می‌خواهند مسیر بندگی، حقیقت‌طلبی و زندگی الهی را دنبال کنند.
احادیث پیامبر اکرم(صلوات‌الله‌علیه) درباره آن حضرت، گنجینه‌ای ارزشمند برای شناخت منزلت ایشان است. وقتی پیامبراکرم حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) را پاره تن خود معرفی می‌کنند، وقتی ایشان را سرور زنان اهل بهشت می‌خوانند و هنگامی که نام آن حضرت را در کنار دیگر اهل‌بیت(علیهم‌السلام) در حدیث کساء قرار می‌دهند، در واقع راه شناخت یک الگوی ممتاز انسانی و الهی را پیش روی امت اسلامی قرار می‌دهند.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که از مرحله بیان فضائل حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) عبور کنیم و به مرحله شناخت عمیق و عمل به سیره ایشان برسیم؛ چراکه محبت حقیقی به اهل‌بیت(علیهم‌السلام) زمانی در زندگی ما معنا پیدا می‌کند که در رفتار فردی، خانوادگی و اجتماعی ما نمود داشته باشد.
نظر شما