هر زائری که گذرش به صحن مسجد گوهرشاد افتاده باشد، بی‌تردید چشمش به منبری چوبی در ضلع راست محراب ایوان مقصوره خورده است؛ منبری بلند و باشکوه که در میان کاشی‌های لاجوردی و فیروزه‌ای این بنای تاریخی، جلوه‌ای متفاوت دارد. این اثر که در میان زائران و علاقه‌مندان به تاریخ و هنر حرم مطهر رضوی به «منبر صاحب‌الزمان(عج)» شهرت یافته، یادگاری ارزشمند از هنر نجاری و معماری ایرانی ـ اسلامی است که گذر زمان نیز نتوانسته از اهمیت و ظرافت آن بکاهد.
منبر صاحب‌الزمان(عج) با ساختاری تمام‌چوبی و شیوه‌ای خاص در اتصال اجزا، از جمله آثار تاریخی شاخص مسجد گوهرشاد به شمار می‌رود؛ اثری که جزئیات ساخت آن، از پله‌ها و کتیبه‌ها گرفته تا نوع چوب و شیوه پرداخت، روایتگر مهارت هنرمندان و نجاران ایرانی در دوره‌های گذشته است. همین ارزش تاریخی و هنری، ضرورت مراقبت مستمر از این اثر را دوچندان می‌کند؛ موضوعی که در سال‌های اخیر با توجه به شرایط نگهداری منبر و نیازهای حفاظتی آن، مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.
منبر تاریخی مسجد گوهرشاد یکی از نفیس‌ترین جلوه‌های هنر چوب در حرم مطهر رضوی، این روزها به همت سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی با اجرای طرحی جدید برای حفاظت و نمایش بهتر، وارد مرحله تازه‌ای از صیانت و نگهداری شده است؛ طرحی که تلاش می‌کند ضمن حفظ امنیت این اثر ارزشمند، امکان تنفس طبیعی چوب و مشاهده بهتر ظرافت‌های هنری آن را نیز فراهم کند.
منبری قاجاری با ۱۴ پله و کتیبه‌های نفیس
منبر تاریخی مسجد گوهرشاد که در ضلع راست محراب ایوان مقصوره قرار دارد، از آثار کم‌نظیر معماری و هنر نجاری ایرانی ـ اسلامی به شمار می‌رود. این منبر که به «منبر صاحب‌الزمان(عج)» شهرت دارد، در دوره قاجار ساخته شده و در ساخت اولیه آن هیچ میخی به کار نرفته است. این منبر چوبی که از چوب گردو و گلابی ساخته شده، حدود ۵/۷متر ارتفاع دارد و با ۱۴ پله به سطحی مطبق و مزین به کتیبه‌های نفیس قرآنی و خطی می‌رسد. از جمله کتیبه‌های آن می‌توان به عبارت «عمل سلطان حسن بن نجار کرمانی» اشاره کرد که نام سازنده این اثر تاریخی را در خود جای داده است. چنین ویژگی‌هایی سبب شده منبر گوهرشاد، فراتر از یک عنصر کاربردی در فضای مسجد، به بخشی از هویت تاریخی و هنری این بنای مذهبی تبدیل شود. حفظ ساختار چوبی، کتیبه‌ها و ظرافت‌های به‌کار رفته در ساخت آن، نیازمند توجه به شرایط محیطی و انتخاب شیوه‌ای متناسب با ویژگی‌های مواد به‌کاررفته در این اثر است؛ چراکه چوب در برابر تغییرات محیطی و برخی عوامل آسیب‌رسان، حساسیت‌های خاص خود را دارد.
در حدود دو دهه گذشته، برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی ناشی از تماس مستقیم زائران، این منبر درون محفظه‌ای شیشه‌ای و کاملاً بسته قرار گرفته بود؛ محفظه‌ای که هرچند نقش حفاظتی داشت، اما به مرور مشکلاتی را برای ساختار چوبی منبر ایجاد کرد. کارشناسان سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی پس از بررسی‌های تخصصی به این نتیجه رسیدند که بسته بودن کامل فضای اطراف منبر، امکان تنفس طبیعی چوب را محدود کرده و همین موضوع در برخی بخش‌ها، به‌ویژه قسمت‌های مجاور سطوح رطوبت‌پذیر موجب بروز فرسایش و آسیب‌های تدریجی شده بود. همچنین وجود حفاظ شیشه‌ای بزرگ و چندوجهی، امکان پایش مستمر وضعیت چوب و اجرای اقدام‌های حفاظتی را دشوار کرده بود.
از محفظه بسته تا حفاظی متناسب با نیازهای منبر
حفاظت از آثار تاریخی همواره نیازمند ایجاد تعادلی میان جلوگیری از آسیب‌های بیرونی و فراهم کردن شرایط مناسب برای دوام مواد و مصالح به‌کار رفته در آن‌هاست. در مورد منبر صاحب‌الزمان(عج) نیز تجربه استفاده از محفظه شیشه‌ای قبلی نشان داد صرف ایجاد یک پوشش فیزیکی نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخگوی تمام نیازهای حفاظتی یک اثر چوبی باشد. از همین رو، بازنگری در شیوه حفاظت از این منبر و طراحی سازوکاری که هم امنیت آن را تأمین کند و هم مانعی برای شرایط طبیعی نگهداری چوب نباشد، در دستور کار قرار گرفت. بر همین اساس، طرح جدیدی برای حفاظت از این اثر تاریخی تدوین شد؛ طرحی که در آن به جای محفظه شیشه‌ای بسته، حفاظی شیشه‌ای با ارتفاع حدود ۲متر پیرامون منبر اجرا می‌شود تا ضمن جلوگیری از تماس مستقیم زائران، شرایط طبیعی محیطی برای چوب حفظ شود.
در این طرح، از شیشه‌های دوجداره با ضخامت مجموع ۲سانتیمتر و شیشه‌های ضدبازتاب استفاده شده تا بازتاب نور محیط به حداقل برسد و جلوه بصری منبر در کنار کاشی‌های لاجوردی و فیروزه‌ای ایوان مقصوره بهتر دیده شود. همچنین برای این حفاظ، سازه‌ای ظریف و هماهنگ با فضای تاریخی مسجد طراحی شده تا کمترین دخالت بصری را در منظر منبر داشته باشد.
اجرای این پروژه به‌صورت تدریجی و مرحله‌بندی‌شده انجام شد تا تغییر ناگهانی دما و رطوبت، به چوب تاریخی منبر شوک وارد نکند. به همین دلیل، بخش‌هایی از حفاظ قبلی طی چند ماه و به مرور جمع‌آوری شد تا منبر به آرامی با شرایط محیطی جدید سازگار شود.
نگهداری آسان‌تر و مرمت بخش‌های آسیب‌دیده
علاوه بر بهبود شرایط محیطی و جلوه بصری پس از تغییر در ساختار حفاظ منبر، دسترسی بهتر کارشناسان و نیروهای خدماتی به بخش‌های مختلف اثر از دیگر اهداف این طرح به شمار می‌رود. در واقع، یکی از ضرورت‌های حفاظت از آثار تاریخی، امکان بررسی مستمر وضعیت آن‌ها و انجام اقدامات نگهداری پیش از گسترش آسیب‌های احتمالی است؛ موضوعی که در ساختار پیشین محفظه شیشه‌ای با محدودیت‌هایی همراه بود.
همزمان با اجرای حفاظ جدید، برنامه‌هایی برای مرمت موضعی بخش‌های آسیب‌دیده منبر نیز در دستور کار قرار گرفت. کارشناسان مرمت با بررسی پوسیدگی‌های جزئی، رنگ‌رفتگی‌ها و برخی ریختگی‌ها، اقدام‌های حفاظتی لازم روی بدنه چوبی این اثر تاریخی را انجام دادند.
یکی دیگر از مزایای اجرای این طرح، فراهم شدن امکان دسترسی بهتر برای خدمات نگهداری دوره‌ای است؛ به‌گونه‌ای که خدام و نیروهای تخصصی می‌توانند به راحتی عملیات پاک‌سازی و گردگیری منبر را انجام دهند؛ امکانی که در ساختار قبلی تقریباً وجود نداشت. این دسترسی علاوه بر تسهیل نظافت و مراقبت‌های معمول، زمینه را برای توجه دقیق‌تر به وضعیت بخش‌های مختلف منبر فراهم می‌کند. به این ترتیب، نگهداری از چنین اثری صرفاً به اقدام‌های مقطعی و مرمت پس از بروز آسیب محدود نمی‌ماند و امکان مراقبت مستمر و بررسی تغییرات احتمالی در طول زمان نیز بیشتر می‌شود. طرح جدید حفاظت از منبر مسجد گوهرشاد، تلاشی برای ایجاد تعادل میان حفاظت فیزیکی، حفظ اصالت تاریخی و ارتقای کیفیت بصری این اثر فاخر است؛ اقدامی که سبب می‌شود زائران حرم مطهر رضوی، این شاهکار ارزشمند هنر چوب ایرانی را با جلوه‌ای طبیعی‌تر و نزدیک‌تر به ساختار اصیل آن مشاهده کنند.
نظر شما