در روزگاری که هجوم مکاتب گوناگون فکری و مادی، انسان سرگشته معاصر را از سرچشمه‌های اصیل معنا دور کرده است، بازگشت به میراث گرانبهای دین و تعمق در جان‌مایه وحی، یگانه راه نجات به سوی کمال و حیات طیبه است. در این میان، نام و کارنامه علمی آیت‌الله علامه سید محمدحسین طباطبایی(ره) تجسم راستین اتصال عقلانیت استدلالی، برهانی، فلسفه عمیق و عرفان اصیل با زلال معارف قرآن کریم است. فیلسوف، فقیه و مفسر مخلص و بی‌آلایشی که با تألیف شاهکار تفسیر المیزان، نه‌تنها شیوه‌ای نو در مواجهه با متن مقدس وحی بنا نهاد، بلکه جریانی زنده و پویا در حوزه‌های علمیه و فضای فکری جهان تشیع ایجاد کرد که پس از دهه‌ها همچنان الهام‌بخش، جاری و گره‌گشاست. کما اینکه این مجموعه، تنها اثر ایشان نیست، بلکه تأثیر بی‌سابقه‌ای بر علم مسلمانان و همگان در دنیای عقل و فلسفه گذاشته است.
اهمیت رجوع به متن و فهم ژرفای قرآن کریم
قرآن کریم به عنوان آخرین کتاب هدایت الهی، فراتر از سطوح ظاهری معنایی الفاظ و لایه‌های مکتوب خود، دارای اعماق و بطونی است که درک مفاهیم حقیقی آن جز در پرتو تلاش مستمر علمی، تعقل روشمند و اتصال به سرچشمه‌های علمی و مدد بزرگان دینی میسر نمی‌شود. از منظر معارف اسلامی، تبیین مقصود و مراد شارع مقدس و رمزگشایی از حقایق پنهان شده در این کتاب آسمانی در عصر نزول برعهده پیامبر اعظم(ص) و در ادوار بعدی در گرو رجوع به اوصیای معصوم(ع) بوده است.
با گذر زمان و سپری شدن بیش از ۱۴ قرن از نزول آیات وحی، فاصله زمانی و مکانی جوامع بشری با آن دوران، نیاز به فهم روزآمد متون دینی را به یک ضرورت حتمی تبدیل کرده است. شتاب دگرگونی‌ها و پیدایش مسائل نوپدید در حوزه‌های گوناگون حیات فردی و اجتماعی روز ایجاب می‌کند عالمان و اندیشمندان مسلمان با بهره‌گیری از ابزارهای عقلی و نقلی، معارف قرآن را به زبان روز بازخوانی کرده و پاسخ‌های کارآمدی برای دغدغه‌های انسان معاصر استخراج کنند. اینجاست که پویایی فقه شیعی و علم دانشمندان مسلمان بازتاب پیدا می‌کند.
در همین راستاست که تفاسیر متعددی در طول تاریخ اسلام نوشته شده که هر یک به تناسب رویکرد خود، بخشی از انوار این کتاب هدایت را بر تاریکی‌های اندیشه بشر تابانده‌اند. امروز بزرگداشت یکی از بزرگان علم و تعقل شیعه، آیت‌الله علامه طباطبایی است. در ادامه مروری بر اهم فعالیت‌های روشنگر ایشان داریم.
«المیزان»؛ الگویی نوین در مهندسی تفسیری جهان اسلام
در میان گنجینه‌های گرانبهای تفسیری در جهان اسلام، تفسیر شریف المیزان به واسطه برخورداری از روش‌شناسی منحصربه‌فرد، جایگاهی کاملاً متمایز در میان آثار دیگر دارد. ابتکار کلیدی و ساختارشکنانه علامه طباطبایی در این اثر، بهره‌گیری از قاعده متقن «تفسیر قرآن به قرآن» بود؛ به این معنا که آیات الهی به منزله اجزای به‌هم‌پیوسته یک کل منسجم و هماهنگ، یکدیگر را تفسیر و تبیین می‌کنند و می‌توان برای فهم یک موضوع خاص در پرتو آیات مرتبط، به فهم و بینشی جامع‌تر و عمیق‌تر دست یافت.
نویسنده این اثر با تسلط کم‌نظیر بر حکمت متعالیه، فلسفه شرق و غرب، فقه، اصول، تاریخ و مسائل اجتماعی، مباحث عمیقی را در زمینه‌های گوناگون نظیر حکومت، خانواده و اخلاق مطرح کرد. ویژگی برجسته دیگر المیزان، ارائه دیدگاه‌های نو و تازه در مواجهه با آیات است؛ چندان‌که بزرگانی چون شهید مطهری و دیگر پژوهشگران عرصه دین بر این نکته تأکید ورزیده‌اند که ابعاد شگرف و ارزش واقعی این اثر ارزشمند نه تنها در عصر مؤلف، بلکه در قرون آینده و به مرور زمان آشکارتر خواهد شد. این اثر، نه‌تنها یک متن آموزشی مدون، بلکه دعوتی است به تفکر نظام‌مند، استدلالی، برهانی و عمیق در ساختار معارف دین.
ضرورت استمرار پرسشگری، پویایی و همگانی‌سازی تفاسیر
یکی از دغدغه‌های همیشگی و راهبردی آیت‌الله علامه طباطبایی، ضرورت بازخوانی متناوب و دوره‌ای آیات الهی متناسب با تحولات بنیادین جامعه انسانی بود. به باور ایشان، فرایند فهم قرآن نباید به یک نقطه ایستا محدود شود، بلکه ضرورت دارد با طرح پرسش‌های نو در هر عصر، پاسخ‌ها و راهکارهای کارآمد برای چالش‌های نوبه‌نو از درون متن دین احصا و جمع‌آوری شود. همین رویکرد پویای روشمند بود که جامعه علمی و حوزویان را به راه‌اندازی و نگارش تفاسیر ترتیبی و موضوعی تازه ترغیب کرد.
با تشویق‌های علامه، شاگردان برجسته‌ای همچون علامه مصباح یزدی، آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی، شهید مطهری و دیگر اندیشمندان حوزوی به عرصه تفسیر قرآن وارد شدند تا این میراث عظیم از حاشیه پژوهش‌های انحصاری خارج شده و به متن حیات روزمره جوامع انسانی وارد شود. این ورود میدانی، انسان سرگشته در مکاتب مادی و ساختگی را از انزوا و بحران معنا رهانیده و به سمت قله‌های هدایت و حیات طیبه سوق می‌دهد.
تبیین مقام علمی و معنوی علامه از منظر رهبر شهید انقلاب
رهبر شهید انقلاب در توصیف ابعاد جامع علمی، شخصیتی و سلوک معنوی این فرزانه دوران چنین فرموده‌اند: «او مجموعه‌ای از معارف و فرهنگ اسلام بود، فقیه بود، حکیم بود، آگاه از اندوخته‌های فلسفی شرق و غرب بود، مفسر قرآن بود، از علوم اسلامی، یعنی علومی که از اسلام نشأت گرفته یا از آن تغذیه کرده است، مطلع بود.
از اصول، از کلام، از ادبیات، از نجوم و هیئت و ریاضیات و از برخی علوم بی‌نام‌ونشان دیگر. شخصیت او در لابه‌لای این دانستنی‌های بسیار به کمک ریاضتی مداوم و درازمدت، پرورده، صیقل‌یافته و پرداخته شده بود. از کسانی بود که تنها مکتب جامعی چون اسلام می‌تواند امثال او را در دامان پربرکت خویش پرورش دهد.
چهره معنوی او، سیمای پرصلابت مردی بود که ایمانی استوار و عرفانی راستین را با دانشی گسترده و عمیق توأم ساخته و با آمیزه شگفت وجود خویش ثابت کرده بود که اسلام می‌تواند سوز درون دلسوختگان شیفته را با عقل راسخ فرزانگان فرهیخته یک‌جا گرد آورد».
(برگرفته از کتاب «نظری به زندگی و برخی آرای علامه طباطبایی»)
نظر شما