تحولات صدر اسلام تنها به عوامل اعتقادی محدود نبود و مناسبات قبیله‌ای، انگیزه‌های قدرت‌طلبانه، تأثیرپذیری از فرهنگ‌های همسایه و شرایط اجتماعی نیز در شکل‌گیری جریان‌های فکری، سیاسی و مذهبی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، در جامعه آن روزگار نقش داشتند.
بسم الله الرحمن الرحیم؛ در اواخر عمر رسول خدا(ص)، چهار نفر، شامل سه مرد و یک زن، به‌صورت دروغین ادعای نبوت کردند. برخی از این جریان‌ها حتی تا چند ماه پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) نیز ادامه داشتند. از مشهورترین این افراد، مسیلمه بن حبیب، معروف به مسیلمه کذاب، بود که اهل یمامه به شمار می‌رفت.
انگیزه‌های سیاسی و اقتصادی در شکل‌گیری جریان مدعیان دروغین نبوت
در سال نهم هجری، هیئت‌های نمایندگی قبایل مختلف از نقاط گوناگون جزیره‌العرب به مدینه می‌آمدند و قبیله مسیلمه نیز در شمار این هیئت‌ها بود. مسیلمه نیز همراه با آنان به مدینه آمد و به‌ظاهر اظهار اسلام کرد. او حتی در مواجهه با پیامبر اکرم(ص) درخواست کرد که پس از ایشان به‌عنوان پیامبر و جانشین آن حضرت معرفی شود.
در آن دیدار، شاخه خرمایی در دست پیامبر(ص) بود. حضرت در پاسخ به درخواست او فرمودند که حتی این مقدار را نیز به او نخواهند داد و او را امین نمی‌دانند؛ چه رسد به مسئله نبوت که امری الهی است. بنابراین، آغاز ادعای نبوت مسیلمه به اواخر عمر پیامبر(ص) بازمی‌گردد و این جریان پس از رحلت آن حضرت نیز ادامه پیدا کرد.
یکی از اقداماتی که حکومت پس از پیامبر، یعنی خلافتی که به‌ناحق شکل گرفته بود، ناگزیر از انجام آن شد، مقابله با فتنه پیامبران دروغین بود. سرانجام، مسلمانان برای فروخواباندن این فتنه وارد میدان شدند و با کشته شدن مسیلمه بن حبیب، این جریان نیز پایان یافت.
در جریان کشته شدن مسیلمه، ابودجانه که از اصحاب خوب پیامبر(ص) بود و در جنگ احد نیز دلاوری‌های فراوانی از خود نشان داده بود، نقش داشت. او زخم‌هایی بر مسیلمه وارد کرد، اما خود نیز به دست او به شهادت رسید. ضربه نهایی را وحشی، قاتل حمزه سیدالشهدا(ع)، وارد کرد. وحشی خود درباره این ماجرا گفته است که در جنگ احد بهترین مردم، یعنی حمزه، را کشته و در این واقعه نیز بدترین مردم، یعنی مسیلمه، را به قتل رسانده است. به این ترتیب، چند ماه پس از رحلت رسول خدا(ص)، فتنه مسیلمه در یمامه فرو نشست.
فرد دیگری که در این جریان‌ها نقش داشت، زنی به نام سجاح از قبیله بنی‌تمیم بود. او نیز ادعای نبوت کرد و توانست پیروان زیادی برای خود گرد آورد. سجاح پس از آنکه متوجه شد مسیلمه نیز ادعای نبوت دارد، به‌سوی او رفت. در دیداری که میان آن دو صورت گرفت، سجاح و مسیلمه با یکدیگر ازدواج کردند. از آنچه در خیمه میان آن دو گذشت، خداوند آگاه است؛ اما نقل شده که مهریه این ازدواج، بخشیده شدن نماز صبح و نماز عشا از امت بود.
پس از کشته شدن مسیلمه، سجاح به بصره گریخت. درباره سرنوشت او اختلاف‌نظر وجود دارد؛ برخی گفته‌اند در بصره از دنیا رفت و برخی نیز درباره سرنوشت بعدی او و اینکه آیا مسلمان شد یا خیر، گزارش‌های متفاوتی نقل کرده‌اند. آنچه روشن است، این است که او در جریان فروپاشی فتنه مسیلمه کشته نشد.
شخص سوم، طلیحه بن خویلد اسدی از قبیله بنی‌اسد بود که او نیز ادعای نبوت کرد و این ادعا را پس از رحلت پیامبر(ص) ادامه داد. با فروکش کردن فتنه او، طلیحه گریخت و بعدها مسلمان شد. حتی در زمان خلیفه دوم در فتوحات شرکت کرد.
فرد چهارم، اسود عنسی از اهالی یمن بود که در اواخر عمر پیامبر اکرم(ص) ادعای نبوت کرد. پیامبر(ص) شخصی را برای به قتل رساندن او فرستاد. در این ماجرا، شهر بن باذان، از حاکمان یمن در دوره دولت ساسانی که در سال هفتم مسلمان شده بود، نقش داشت. فرزند او، شهر بن باذان، به دست اسود کشته شد و همسرش نیز به‌زور تصاحب شد. این زن، به همراه برخی افراد دیگر، موفق شد زمینه کشته شدن اسود را فراهم کند. بنابراین، پس از رحلت پیامبر(ص)، این زن نیز در کشته شدن اسود نقش داشت و فتنه او پایان یافت.
در مجموع، این چهار نفر در اواخر عمر پیامبر اکرم(ص) و اوایل دوره ابوبکر به‌دروغ ادعای نبوت کردند و هرکدام سرنوشت متفاوتی یافتند.
تأثیر فتوحات اسلامی بر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه مسلمانان
یکی دیگر از مباحث مهم تاریخ صدر اسلام، تأثیر آشنایی مسلمانان با فرهنگ‌ها و تمدن‌های دیگر بر ساختارهای جامعه اسلامی است. هنگامی که مسلمانان سرزمین‌ها و شهرهای مختلف را فتح می‌کردند، با فرهنگ، آداب‌ورسوم و شیوه‌های حکمرانی مردم آن مناطق آشنا می‌شدند. این آشنایی به‌تدریج بر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی نیز اثر گذاشت.
برای بررسی این مسئله باید به شرایط جامعه عربستان در زمان ظهور اسلام توجه کرد. پیامبر اکرم(ص) در جامعه‌ای نسبتاً ساده، در مکه و مدینه، ظهور کردند؛ جامعه‌ای که جاهلیت در ابعاد مختلف آن رواج داشت. به‌ویژه در مکه و یثرب، به تعبیر امیرالمؤمنین(ع)، جاهلیت در اوج خود قرار داشت و این وضعیت حتی ابعاد و ظواهر تمدنی را نیز دربرمی‌گرفت.
در همسایگی جزیره‌العرب، دو دولت بزرگ ایران و روم وجود داشتند. البته جاهلیت در ابعادی از این جوامع نیز جریان داشت و شواهد آن موجود است، اما از نظر ظواهر تمدنی، وضعیت پیشرفته‌تری نسبت به جامعه جزیره‌العرب داشتند. این مسئله هم درباره ایران آن روزگار و هم درباره روم، به‌ویژه روم شرقی که مناطق شام را نیز شامل می‌شد، صدق می‌کرد.
فتوحات مسلمانان در مناطق شام و سرزمین‌های ایران، از عراق گرفته تا بخش‌های مختلف ایران، در دوره خلفا آغاز شد. این روند در زمان خلیفه دوم گسترش بیشتری پیدا کرد؛ هرچند آغاز آن به دوره ابوبکر بازمی‌گشت، اما دوره خلافت او کوتاه بود. در زمان عمر، فتوحات در شام و ایران پیشرفت کرد و در دوره عثمان نیز به‌ویژه در ایران گسترش بیشتری یافت.
این فتوحات زمینه آشنایی مسلمانان با برخی از مظاهر تمدنی جوامع دیگر را فراهم کرد. برای نمونه، مسئله دیوان‌ها و نظام دیوانی که در زمان عمر تا اندازه‌ای تأسیس و رایج شد، از جمله مواردی بود که در نتیجه آشنایی با شیوه حکومت‌داری در ایران و دیگر سرزمین‌ها شکل گرفت.
البته این روند به دوره خلفا محدود نماند و در دوره بنی‌امیه نیز ادامه پیدا کرد. با توجه به حکومت آنان و آشنایی بیشتر با مظاهر تمدنی موجود در شام، این ظواهر در ساختار حکومت اموی نیز تأثیر گذاشت و زمینه گسترش بیشتر آن‌ها فراهم شد.
بنابراین، به‌طور کلی می‌توان گفت ظواهر تمدنی در دو دولت ایران و رومِ هم‌عصر با ظهور اسلام، نسبت به جزیره‌العرب پیشرفته‌تر بود و همین مسئله در آشنایی مسلمانان با شیوه‌های جدید حکمرانی و مظاهر تمدنی تأثیر گذاشت.
جهان در آستانه بعثت؛ شناخت وضعیت تمدنی سرزمین‌های همسایه
در ادامه این بحث، کتابی با عنوان «جهان در آستانه بعثت» معرفی می‌شود که حاصل چند سال کار مشترک و در دو جلد از سوی نشر هاجر منتشر شده است.جلد نخست این کتاب با عنوان «جزیره‌العرب»، حاصل همکاری اینجانب با آقای علی حسین‌زاده، از محققان معاصر، است. جلد دوم با عنوان «غیر جزیره‌العرب» نیز با همکاری اینجانب و آقای سید حامد نیازی، از دیگر محققان معاصر، تدوین شده است.
در جلد نخست، وضعیت جزیره‌العرب و شواهد جاهلیت در این منطقه بررسی شده است. جلد دوم نیز به سرزمین‌های خارج از جزیره‌العرب اختصاص دارد و در آن وضعیت ایران، روم، هند، چین، شمال آفریقا و ژاپن مورد توجه قرار گرفته است.
در این دو جلد، وضعیت جاهلیت در این مناطق بر اساس گزارش‌های موجود بررسی شده است. مطالعه این آثار می‌تواند به شناخت بهتر شرایط تمدنی و فرهنگی جهان در آستانه بعثت کمک کند و زمینه‌ای برای درک این مسئله فراهم آورد که مسلمانان در جریان فتوحات، با چه جوامع و مظاهری آشنا شدند و پیشرفت‌های بعدی آنان تا چه اندازه می‌توانست تحت تأثیر این آشنایی‌ها قرار بگیرد.
خدمات متقابل اسلام و ایران؛ ایرانیان چگونه به مروجان اسلام تبدیل شدند؟
در بررسی تأثیر فرهنگ عربی بر دیگر سرزمین‌ها و همچنین آموخته‌های مسلمانان از جوامع دیگر، معرفی کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» اثر ارزشمند شهید مطهری نیز اهمیت دارد.
همان‌طور که از عنوان این کتاب مشخص است، سخن از خدمات متقابل اسلام و ایران است؛ یعنی این‌گونه نیست که تنها یک طرف از دیگری تأثیر پذیرفته باشد، بلکه هر دو در این تعامل نقش داشته‌اند.
ایرانیان از نظر ظواهر تمدنی در مقایسه با جامعه جزیره‌العرب وضعیت پیشرفته‌تری داشتند، اما خود به آیین مجوس و آموزه‌ها و رسوم مختلف آن مبتلا بودند. در این میان، برخی از آیین‌ها و رسوم رایج در ایران، به‌ویژه در دوره ساسانی، بسیار سخت و خرافی بود.
یکی از دلایل مهمی که ایرانیان پس از آشنایی با اسلام، خود به مبلغ و مروج این دین تبدیل شدند، همین مواجهه آنان با حقیقت اسلام بود.اما مسئله مهم‌تر، بررسی علت موفقیت نسبی این افراد و چرایی جذب گروهی از مردم به‌سوی آنان است.
نخست باید انگیزه خود مدعیان را بررسی کرد. هنگامی که این افراد مشاهده کردند پیامبر اکرم(ص)، با نگاه ظاهربینانه آنان، فردی از قریش بود که ادعای نبوت کرده و در نهایت توانسته بود حاکمیت خود را در سراسر جزیره‌العرب گسترش دهد، به طمع افتادند. آنان تصور می‌کردند اگر به‌دروغ ادعای نبوت کنند، می‌توانند همانند پیامبر(ص) به حاکمیت و امکانات دست پیدا کنند.
این عامل، یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های آنان بود؛ زیرا نگاهشان به نبوت، نگاهی ظاهری و دنیوی بود. همین نگاه را متأسفانه در بنی‌امیه، ابوسفیان و معاویه نیز می‌توان مشاهده کرد. ابوسفیان تصریح می‌کرد که آنان در رقابت با بنی‌هاشم بودند و شخصی از میان بنی‌هاشم برخاست، ادعای نبوت کرد و کارش پیش رفت. او هیچ‌گاه به پیامبر(ص) با نگاه آسمانی و اعتقادی نمی‌نگریست و ایمان واقعی نیاورده بود. همین نگاه در میان مدعیان دروغین نبوت نیز وجود داشت.
بنابراین، انگیزه‌های ظاهری، سیاسی و اقتصادی از عوامل مهم شکل‌گیری این جریان‌ها بود. آنان نبوت را وسیله‌ای برای دستیابی به قدرت، امکانات و موقعیت اجتماعی می‌دیدند.
اما درباره علت اقبال مردم به این افراد، باید به چند عامل دیگر نیز توجه کرد. یکی از این عوامل، تأثیر سحر و کهانت و همچنین ظاهربینی برخی از مردم بود. این مدعیان با استفاده از ابزارهایی همچون سحر و کهانت تلاش می‌کردند خود را دارای قدرت‌هایی مشابه پیامبر(ص) نشان دهند و افراد ساده‌لوح را به‌سوی خود جذب کنند.
برای نمونه، درباره مسیلمه کذاب نقل شده است که گاهی از ابزارهای سحر استفاده می‌کرد. در روایتی آمده است که به پیامبر اکرم(ص) خبر دادند آب چاهی گوارا نیست و شور است. پیامبر(ص) با دعای خود موجب شدند آب آن چاه گوارا و خنک شود. در مقابل، مسیلمه نیز هنگامی که به چاهی رسید، در آن آب دهان انداخت، اما نتیجه برعکس شد و آب چاه گرم، شور و تلخ شد.
نمونه دیگر، تلاش او برای معارضه با قرآن بود. مسیلمه آیاتی را به خود نسبت می‌داد، اما در واقع از آیات قرآن استفاده می‌کرد و کلمات دیگری را جایگزین آن‌ها می‌ساخت. برای مثال، در برابر سوره فیل، عباراتی مضحک و بی‌معنا مطرح می‌کرد. چنین اقداماتی نیز با هدف فریب مردم و ایجاد این تصور انجام می‌شد که این افراد همانند پیامبر(ص) دارای قدرت اعجاز هستند.
بنابراین، برای خود مدعیان، انگیزه‌های سیاسی و اقتصادی و دستیابی به قدرت مطرح بود و برای پیروانشان نیز فریب‌خوردن در برابر ادعاهای ظاهری، سحر، کهانت و رفتارهای فریبنده این افراد نقش داشت.
با این حال، فتنه این جریان‌ها مدت زیادی ادامه پیدا نکرد و چند ماه پس از رحلت رسول خدا(ص)، با جان‌فشانی مسلمانانی که خود را موظف به مقابله با این جریان‌ها می‌دانستند، فرو نشست.
ارتباط فتنه مرتدان و مدعیان نبوت با مسئله بیعت امیرالمؤمنین(ع)
در کنار جریان مدعیان دروغین نبوت، فتنه دیگری نیز با عنوان فتنه مرتدان شکل گرفت. گروهی از کسانی که در اواخر عمر پیامبر(ص) به‌ظاهر مسلمان شده بودند، پس از رحلت آن حضرت اظهار ارتداد کردند. این جریان نیز در کنار مسئله متنبیان، یعنی مدعیان دروغین نبوت، از مسائل مهم آن دوره بود.
در این زمینه، باید به مسئله دو بیعت امیرالمؤمنین(ع) نیز توجه کرد. برای آن حضرت دو بیعت ذکر شده است؛ نخست، بیعت اجباری که پیش‌تر نیز درباره آن توضیح داده شد. حدود پنجاه روز پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، هجوم به خانه امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه(س) صورت گرفت و علی(ع) را به‌زور به مسجد بردند و از ایشان بیعت گرفتند. در این ماجرا، دست حضرت بسته بود و ایشان را به اجبار برای بیعت بردند.
اما مدتی بعد، بیعت دیگری از آن حضرت گرفته شد که از آن با عنوان بیعت اکراهی یاد می‌شود. میان اجبار و اکراه تفاوت وجود دارد؛ در اجبار، فرد را به‌زور به انجام کاری وادار می‌کنند و آن کار با اراده خودش انجام نمی‌شود، اما در اکراه، فرد با اراده خود کاری را انجام می‌دهد، هرچند قلباً به آن تمایل ندارد.
یکی از عواملی که سبب شد امیرالمؤمنین(ع) مدتی پس از شهادت حضرت فاطمه(س)، نزد ابوبکر بروند و بیعت کنند، همین شرایط بود. در آن مقطع، مردم برای حضور در جبهه‌ها و مقابله با مرتدان استقبال لازم را نشان نمی‌دادند. ازاین‌رو، حضرت برای آنکه به حکومت ابوبکر نوعی رسمیت ببخشند و مردم او را به‌عنوان خلیفه رسمی پیامبر بشناسند و در جبهه‌ها حضور پیدا کنند، این اقدام را انجام دادند تا فتنه مرتدان و مدعیان دروغین نبوت فرو بنشیند.از شواهد مهم این مسئله می‌توان به نقش ایرانیان در تدوین کتاب‌های اصلی حدیثی شیعه و اهل‌سنت اشاره کرد. شاید بارها به این نکته اشاره شده باشد که ایرانیان، هرچند در سده نخست و دوم هجری به‌تدریج و در مناطق مختلف با اسلام آشنا شدند، اما پس از این آشنایی، در مقام مروجان و گسترش‌دهندگان این دین قرار گرفتند.
چهار کتاب اصلی حدیثی شیعه را ایرانیان تألیف کرده‌اند:
کتاب شریف «الکافی» اثر مرحوم کلینی، از اهالی ری
کتاب «من لا یحضره الفقیه» اثر مرحوم شیخ صدوق، از اهالی قم؛
کتاب «الاستبصار» اثر مرحوم شیخ طوسی
کتاب «تهذیب الأحکام» اثر مرحوم شیخ طوسی
همچنین شش کتاب اصلی حدیثی اهل‌سنت نیز به دست ایرانیان نوشته شده است:
«صحیح بخاری»؛
«صحیح مسلم»؛
«سنن ابن ماجه»؛
«سنن نسائی»؛
«جامع ترمذی»؛
«سنن ابی‌داود».
در این میان، بخاری از بخارا، مسلم از نیشابور، ابن ماجه از قزوین، نسائی از نسا در خراسان، ترمذی از ترمذ در خراسان و ابوداود از سجستان یا سیستان امروزی بود.
این آثار حدیثی، شاهد مهمی بر نقش ایرانیان در ترویج اسلام به شمار می‌روند؛ زیرا نشان می‌دهند ایرانیان پس از آشنایی با اسلام، با این دین همچون گوهری ارزشمند و بی‌نظیر مواجه شدند و خود در مسیر ترویج و گسترش آن قرار گرفتند.
در واقع، اگرچه مسلمانان برخی از ظواهر تمدنی را از دیگر جوامع گرفتند، اما ایرانیان اصل اسلام را پذیرفتند و در ترویج و گسترش آن نقش مهمی ایفا کردند. کتاب شهید مطهری نیز ناظر به همین خدمات متقابل و تأثیرگذاری دوطرفه اسلام و ایران است.
نظر شما