احتمال دیدار ترامپ، پوتین و شی در شنژن، خاطره یالتای ۱۹۴۵ را زنده کرده است؛ جایی که قدرت‌های پیروز درباره سرنوشت جهان تصمیم گرفتند. این‌بار نیز غایبان نگران‌اند که منافعشان قربانی معامله سه قدرت بزرگ شود.
میراث یالتا؛ وقتی قدرت‌های بزرگ برای دیگران تصمیم گرفتند
کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵، صرفاً یک نشست دیپلماتیک میان رهبران سه کشور نبود؛ نقطه عطفی در شکل‌گیری نظم پس از جنگ جهانی دوم بود. «فرانکلین روزولت»، «وینستون چرچیل» و «ژوزف استالین» در شرایطی درباره آینده اروپا مذاکره کردند که ارتش سرخ بخش بزرگی از اروپای شرقی را در اختیار داشت و موازنه نظامی، دست برتر را به مسکو داده بود. پذیرش نفوذ شوروی در لهستان، در برابر تعهدات سیاسی استالین درباره استقلال و خودگردانی کشورهای آزادشده از سلطه نازی‌ها، یکی از مهم‌ترین وجوه این توافق بود؛ تعهداتی که خیلی زود زیر سایه گسترش سلطه شوروی قرار گرفتند. از همین رو، یالتا در حافظه تاریخی بسیاری از کشورهای اروپایی نه نماد همکاری قدرت‌ها، بلکه یادآور معامله بر سر سرنوشت ملت‌های غایب است.
اکنون احتمال گردهمایی ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ در شنژن، بار دیگر همان پرسش تاریخی را مطرح کرده است؛ اینکه آیا قدرت‌های بزرگ می‌توانند بدون حضور کشورهای ذی‌نفع درباره آینده آن‌ها تصمیم بگیرند؟
پوتین و رؤیای بازگشت به میز تقسیم قدرت
برای کرملین، اهمیت نشست شنژن صرفاً به نتایج احتمالی آن محدود نمی‌شود. پوتین با حضور در کنار رؤسای جمهور آمریکا و چین، به دنبال تثبیت جایگاه روسیه به‌عنوان یکی از سه قطب اصلی قدرت جهانی است؛ جایگاهی که جنگ اوکراین، تحریم‌های گسترده غرب و محدودیت‌های اقتصادی روسیه آن را با چالش مواجه کرده است.
مسکو امیدوار است مذاکرات سه‌جانبه به چارچوبی برای بازتعریف نظم امنیتی اروپا تبدیل شود. «ولادیمیر مدینسکی»، مذاکره‌کننده ارشد روسیه، صراحتاً از ضرورت ایجاد «یالتا یا پوتسدامی جدید» سخن گفته و مدعی شده است چنین ساختاری می‌تواند امنیت اروپا را برای دهه‌ها تضمین کند. این نگاه در واقع بازتاب تلاش روسیه برای تبدیل دستاوردهای نظامی و نفوذ منطقه‌ای به امتیازهای سیاسی و امنیتی است.
با این حال، تفاوت مهمی میان یالتای ۱۹۴۵ و شنژن امروز وجود دارد؛ اوکراین برخلاف بسیاری از کشورهای اروپای شرقی آن دوران، صرفاً موضوع یک معامله احتمالی نیست؛ بازیگری است که با مقاومت نظامی و حمایت خارجی، توانایی تأثیرگذاری بر معادلات جنگ را نشان داده است.
ترامپ؛ دیپلماسی معامله و بازگشت به حوزه‌های نفوذ
ترامپ نیز انگیزه‌های خاص خود را دارد. شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان و کاهش قدرت مانور داخلی، اهمیت نمایش موفقیت در سیاست خارجی را برای او افزایش داده است. طرح توافق سه‌جانبه کنترل تسلیحات هسته‌ای و تلاش برای یافتن راهی برای پایان دادن به جنگ ایران، می‌تواند فرصتی برای بازسازی تصویر رهبری جهانی او باشد.
اما مسئله مهم‌تر، نگاه ترامپ به نظم بین‌المللی است. او برخلاف سنت سیاسی دولت‌های پیشین آمریکا که دست‌کم در سطح گفتمانی بر نظم مبتنی بر قواعد و استقلال کشورها تأکید داشتند، به الگوی حوزه‌های نفوذ قدرت‌های بزرگ نزدیک‌تر شده است. چنین رویکردی عملاً این خطر را ایجاد می‌کند که امنیت و حاکمیت کشورهای کوچک‌تر، به متغیری در محاسبات قدرت‌های بزرگ تبدیل شود.
با این حال، نشست پیش رو دقیقاً تکرار یالتا نیست. بر اساس موضع اعلام‌شده واشنگتن، جنگ اوکراین در دستور کار مذاکرات سه‌جانبه قرار ندارد و تمرکز اصلی بر ایران و تسلیحات هسته‌ای خواهد بود.
احتیاط پکن؛ تفاوت تعیین‌کننده با یالتای تاریخی
چین برخلاف شوروی استالین در سال ۱۹۴۵، نه در موقعیت یک قدرت پیروز جنگ جهانی، بلکه در جایگاه قدرتی اقتصادی و نظامی قرار دارد که برای حفظ روابط تجاری و دیپلماتیک خود با طیف گسترده‌ای از کشورها به ثبات بین‌المللی نیازمند است. زرادخانه هسته‌ای چین نیز با بیش از ۶۰۰ کلاهک، فاصله قابل‌توجهی با بیش از پنج‌هزار کلاهک آمریکا و روسیه دارد؛ بنابراین پکن تمایلی ندارد در چارچوبی برابر، مسئولیت کاهش تسلیحات هسته‌ای را بپذیرد.
از سوی دیگر، همراهی با طرح روسیه برای بازتعریف امنیت اروپا می‌تواند روابط چین با آلمان و اتحادیه اروپا را بیش از پیش تضعیف کند. پکن همچنین حاضر نیست به‌آسانی از شراکت راهبردی خود با مسکو دست بکشد یا توافقی را تأیید کند که بدون مشارکت اروپا شکل گرفته باشد.
در نهایت، شباهت اصلی شنژن و یالتا در بازگشت منطق سیاست قدرت و تلاش برای تنظیم مناسبات جهانی در حلقه‌ای محدود از قدرت‌های بزرگ است؛ اما تفاوت اساسی آن‌ها در شرایط متفاوت نظام بین‌الملل و حضور بازیگرانی است که دیگر به‌آسانی سرنوشت خود را به تصمیم دیگران واگذار نمی‌کنند. یالتای جدید، حتی اگر به توافقی بزرگ منجر نشود، می‌تواند نشانه‌ای از فرسایش نظم چندجانبه و بازگشت رقابت بر سر حوزه‌های نفوذ باشد؛ نظمی که در آن، نگرانی اصلی کشورهای کوچک‌تر نه فقط آن چیزی است که پشت میز مذاکره گفته می‌شود، بلکه آن چیزی است که ممکن است بدون حضورشان درباره آن‌ها تصمیم‌گیری شود.
نظر شما