پاسخ این پرسش را باید در تفاوت میان هدف اصلی خلقت و نتیجه انتخاب انسان جستوجو کرد؛ چراکه خداوند راه بندگی و کمال را پیش روی انسان نهاده، اما این خود اوست که با اختیار خویش میتواند به سوی سعادت گام بردارد و یا با پشتکردن به عقل و فطرت، سرانجامی چون آتشِ دوزخ برای خود رقم بزند.
خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید:
«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا یَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لَا یُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا یَسْمَعُونَ بِهَا أُولَٰئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَٰئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ.» (اعراف/179)
به یقین، گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم؛ آنها دلها [= عقلها] یی دارند که با آن (اندیشه نمیکنند، و) نمیفهمند؛ و چشمانی که با آن نمیبینند؛ و گوشهایی که با آن نمیشنوند؛ آنها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراهتر! اینان همان غافلانند (چرا که با داشتن همهگونه امکاناتِ هدایت، باز هم گمراهند)!
شرح:
قرآن، در این آیه، آفرینش بسیاری از جنّ و انس را برای دوزخ میداند و در آیهای دیگر، خلقت جنّ و انس را برای عبادت میشمارد، «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ؛ من جنّ و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند (و از این راه، تکامل یابند و به من نزدیک شوند.)؛ ذاریات/56»؛ کدام یک صحیح است؟
پاسخ: هدف اصلی آفرینش، خداپرستی و عبودیّت است، ولی نتیجه کار بسیاری از انسانها در اثر عصیان، طغیان و پایداری در کفر و لجاجت، دوزخ است، گویا که در اصل برای جهنم خلق شدهاند.
این تعبیر، درست مثل این است که شخصِ نجار بگوید که قسمت زیادی از این چوبهایی را که فراهم ساختهام برای تهیه دربهای زیبا است و قسمت زیاد دیگری نیز برای سوزاندن و افروختن آتش؛ چوبهایی که صاف و محکم و سالمند در قسمت اول مصرف میکنم، و چوبهای ناصاف و بدقَواره و سُست و تکهپاره را در قسمت دوم؛ در حقیقت، نجار دوگونه هدف دارد: یکی هدف اصلی و دیگری هدف تبعی؛ هدف اصلی او ساختن در و پیکر و ابزار خوب است و تمام کوشش و تلاش او در همین راه مصرف میشود، ولی هنگامی که ببیند چوبی به درد این کار نمیخورد، ناچار آن را برای سوزاندن کنار میگذارد. این هدف، تبعی است و نه اصلی. تنها تفاوتی که این مثال با مورد بحث ما دارد این است که تفاوتِ چوبها با یکدیگر اختیاری نیست، ولی تفاوتِ انسانها بستگی به اعمال خودشان دارد و در اختیار خود آنها است.
آری، انسانهایی که هویّت انسانی خود را از دست دادهاند، جایگاهی جز آتش ندارند، «أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا؛ آیا گمان میبری بیشتر آنان میشنوند یا میفهمند؟! آنان فقط همچون چهارپایانند، بلکه گمراهترند!؛ فرقان/44»؛ چنانکه خود آنان نیز اعتراف میکنند که اگر دستورات الهی را شنیده بودند و تعقّل میکردند، در جهنّم جای نداشتند. «قالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنَّا فِی أَصْحابِ السَّعِیرِ؛ و میگویند: «اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقّل میکردیم، در میان دوزخیان نبودیم؛ ملک/10»
انسان در داشتن چشم، گوش و زبان، شبیه حیوان است، ولی کیفیّت و هدف بهرهبرداری انسان از نعمتها باید بهتر و بیشتر باشد، وگرنه همچون حیوان بلکه پستتر از اوست.
انسان باید علاوه بر ظاهر، ملکوت را ببیند و علاوه بر سر و صداهای ظاهری، زمزمههای باطنی و معنوی را بشنود.
آدمیزاده طُرفه معجونی است
کز فرشته سرشته و ز حیوان
گر کند میل این، بُوَد کم از این
ور کند میل آن، شود به از آن (کشکول شیخ بهایی)
از امام صادق علیهالسلام پرسیدند: چرا خداوند تمام بندگانش را مطیع و موحّد نیافرید؟ حضرت فرمودند: اگر چنین میشد، دیگر ثواب و عقاب معنا نداشت؛ زیرا آنان مجبور بودند و اختیاری نداشتند، اما خداوند انسان را مختار آفرید و علاوه بر عقل و فطرت، با تعالیم پیامبران و کتب آسمانی مسیر هدایت او را روشن کرد و او را به اطاعت فرمان داد و از نافرمانی نهی کرد تا فرمانبرداران از عاصیان مشخص شوند؛ گرچه تمام اسباب طاعت و عصیان را خداوند آفریده، اما به چیزی امر یا نهی نکرده، مگر آنکه انسان میتواند ضد آن را نیز انجام دهد و مجبور نیست.
آری، تکلیفپذیری، تنها ارزش و وجه امتیاز انسان از دیگر موجودات است.
برگرفته از تفاسیر نور، نمونه و اثنیعشری




نظر شما