به گزارش قدس آنلاین، آیدا پناهنده در کارنامه سینماییاش نشان داده که بیش از آنکه شیفته قصهگویی به معنای متعارف آن باشد، به کشف مناسبات پنهان انسانی علاقه دارد؛ به آدمهایی که در موقعیتهای ناخواسته گرفتار میشوند، میان میل و مصلحت سرگردان میمانند و در مواجهه با مناسبات اجتماعی، اقتصادی و عاطفی، ناگزیر از انتخابهایی میشوند که گاه بهای سنگینی برایشان دارد. از این منظر، «سرخ و سیاه» را نمیتوان صرفا تجربهای تازه در ژانر تاریخی یا یک عاشقانه متعلق به دوران قاجار دانست، این سریال را باید امتداد همان دغدغههای انسانی و دراماتیکی تلقی کرد که در فیلمهای پیشین پناهنده، از «ناهید» و «اسرافیل» تا «تیتی» و «در انتهای شب»، به شکلهای مختلف حضور داشتهاند.
البته «سرخ و سیاه» نخستین تجربه پناهنده در قالب سریال نیست، او پیشتر با «در انتهای شب» ورود موفقی به این قالب داشته است. اهمیت تجربه تازه او بیشتر در تغییر مقیاس جهان داستانی و ورود به فضای تاریخی است. جایی که مناسبات قدرت، طبقه و جنسیت، در بستری متعلق به قرن نوزدهم، امکان بازخوانی پیدا میکنند.
در «ناهید»، مسئله اصلی زنی است که در تنگنای مناسبات خانوادگی و اجتماعی، برای داشتن حق انتخاب و ساختن زندگی مستقل تلاش میکند. در «اسرافیل»، گذشته و زخمهای عاطفی، همچون نیرویی مداخلهگر، زندگی شخصیتها را تحت تأثیر قرار میدهند. «تیتی» نیز با عبور از واقعگرایی متعارف، به سراغ مواجهه آدمهایی از جهانهای متفاوت میرود که هرکدام به شکلی با تنهایی، فقدان و نیاز به دوست داشته شدن دستوپنجه نرم میکنند. در «در انتهای شب» نیز فروپاشی یک رابطه زناشویی بهانهای برای واکاوی بحران هویت، فرسودگی عاطفی و دشواری زیستن در مناسبات روزمره است. وجه مشترک این آثار، توجه به انسان در موقعیت بحران است. انسانی که نه کاملاً قربانی است و نه الزاماً قهرمان. پناهنده معمولاً از داوری شتابزده درباره شخصیتهایش پرهیز میکند و میکوشد رفتار آنان را در متن شرایطی که در آن قرار گرفتهاند، قابل فهم کند. همین ویژگی است که در «سرخ و سیاه» نیز اهمیت پیدا میکند.
تاریخ به مثابه صورت دیگری از اکنون
داستان «سرخ و سیاه» در ایران دوره قاجار میگذرد؛ نوروز، نقاش جوانی که با هنر و رنگ سروکار دارد، دلبسته فانوس، دختری کولی، میشود و این دلبستگی او را به مواجهه با قدرت حاکم شهر میکشاند. در این میان، حاکم با بازی پارسا پیروزفر، صرفاً یک شخصیت منفی یا مانعی بر سر راه یک عشق ممنوع نیست؛ او نماینده نظمی است که در آن قدرت سیاسی، مالکیت بر بدن و سرنوشت دیگران را نیز حق طبیعی خود میپندارد. به این ترتیب، عشق در این سریال از یک تجربه خصوصی فراتر میرود و به مسئلهای اجتماعی و حتی سیاسی تبدیل میشود.

انتخاب دوره قاجار برای روایت چنین داستانی را میتوان انتخابی هوشمندانه دانست؛ نه لزوماً به دلیل جذابیت بصری و نوستالژیک این دوره، بلکه از آن جهت که تاریخ امکان عینیتر کردن مناسبات نابرابر را فراهم میکند. پناهنده در واقع از فاصله تاریخی استفاده میکند تا درباره مسائلی سخن بگوید که همچنان در جهان معاصر قابل شناساییاند؛ شکاف طبقاتی، اقتدار مردانه، فقدان امنیت فردی و محدودیت حق انتخاب.
در این معنا، تاریخ برای او مقصد نیست بلکه بستری برای بازنمایی اکنون است. همانطور که در «در انتهای شب» بحران یک زوج به مسئلهای فراتر از اختلافات خانوادگی تبدیل میشود، در «سرخ و سیاه» نیز بحران یک رابطه عاشقانه به دریچهای برای مشاهده ساختار اجتماعی بدل میشود. تفاوت در این است که در اثر جدید، نیروهای محدودکننده نه فقط در قالب قراردادهای نانوشته خانوادگی و اجتماعی بلکه در هیئت قدرت عریان و خشونت سازمانیافته ظاهر میشوند.
عشق، هنر و مناسبات سلطه
یکی از ظرفیتهای دراماتیک «سرخ و سیاه»، پیوند میان هنر و عشق است. نوروز نقاش است و با رنگها زندگی میکند اما در جهانی که قدرت میخواهد همهچیز را تحت مالکیت و اراده خود درآورد، هنر نیز نمیتواند از مناسبات سلطه مستقل بماند. نقاشی در اینجا صرفاً حرفه یا ویژگی شخصیتی قهرمان نیست؛ میتواند استعارهای از میل به آفرینش، آزادی و دیدن جهانی متفاوت باشد.
در سوی دیگر، فانوس نیز صرفاً معشوقی نیست که قرار است انگیزه حرکت قهرمان مرد باشد. اهمیت حضور او در این است که بدن و سرنوشت زن در تقاطع سنت، فقر، تبعیض و میل مردانه به تملک قرار میگیرد. این همان قلمرو آشنای سینمای پناهنده است؛ قلمرویی که در آن زنان اغلب در موقعیتهایی قرار دارند که باید برای ابتداییترین حقوق انسانی خود بجنگند.
با این حال، تفاوت مهم «سرخ و سیاه» با آثار قبلی پناهنده در شدت و شکل مواجهه با قدرت است. در «ناهید» و «اسرافیل»، فشار اجتماعی بیشتر از خلال روابط خانوادگی، عاطفی و عرفهای اجتماعی احساس میشود اما اینجا قدرت چهرهای مشخص، صاحب منصب و برخوردار از ابزار اعمال خشونت دارد. بنابراین درام از سطح کشمکش روانشناختی به قلمرو تراژدی اجتماعی نزدیک میشود.

عبور از جغرافیای آشنای پناهنده
یکی از جذابیتهای تجربه تازه پناهنده، تغییر جغرافیای بصری و دراماتیک اوست. فیلمهای پیشینش عمدتاً در جهان معاصر و در فضاهایی شکل میگرفتند که با زندگی روزمره مخاطب پیوند داشتند اما «سرخ و سیاه» او را به سمت بازسازی یک جهان تاریخی سوق داده است؛ جهانی که طراحی صحنه، لباس، معماری و مناسبات اجتماعی در آن اهمیت ویژهای دارند.
با این همه، آنچه باید در ارزیابی این تغییر مورد توجه قرار گیرد، نسبت میان زیباییشناسی بصری و عمق دراماتیک است. خطر درام تاریخی آن است که شکوه ظاهری جهان داستان، جایگزین پیچیدگی روابط انسانی شود. پناهنده در آثار قبلی نشان داده که توانایی قابل توجهی در خلق جزئیات رفتاری و موقعیتهای عاطفی دارد. حالا پرسش این است که آیا میتواند این ظرافت را در مقیاسی بزرگتر و در بستری تاریخی نیز حفظ کند؟
در قسمتهای ابتدایی، فضاسازی و طراحی بصری از عناصر قابل توجه مجموعهاند اما در برخی موقعیتها، صراحت دیالوگها و تأکید مستقیم بر معنای تقابل شخصیتها ممکن است از ظرفیت کشف تدریجی روابط بکاهد. یکی از امتیازهای سینمای پناهنده این بوده که به مخاطب فرصت میدهد از خلال سکوتها، نگاهها و رفتارهای کوچک به لایههای پنهان شخصیتها راه پیدا کند. هرجا این ویژگی جای خود را به توضیح مستقیم بدهد، بخشی از ظرافت جهان دراماتیک او نیز از دست میرود.
از سوی دیگر، تجربه سریالسازی اقتضائات متفاوتی دارد. در سینما، فیلمساز میتواند با حذف و ایجاز، جهان شخصیتها را در زمانی محدود شکل دهد اما سریال به معماری روایی گستردهتر، حفظ تعلیق و تحول تدریجی شخصیتها نیاز دارد. «سرخ و سیاه» از این منظر آزمونی مهم برای پناهنده است؛ آزمونی که موفقیتش نه فقط به کیفیت شروع داستان، بلکه به چگونگی گسترش تعارضها و حفظ پیچیدگی شخصیتها در ادامه وابسته است.
از رنج فردی تا تراژدی جمعی
شاید مهمترین تفاوت «سرخ و سیاه» با فیلمهای قبلی پناهنده را باید در مقیاس رنج جستوجو کرد. در آثار پیشین، رنج اغلب در محدوده زندگی فردی و خانوادگی باقی میماند، هرچند ریشههای اجتماعی آن نیز آشکار است اما اینجا رنج فردی به یک وضعیت تاریخی و جمعی پیوند میخورد. سرنوشت نوروز و فانوس دیگر فقط به انتخابهای شخصی آنان وابسته نیست بلکه در شبکهای از مناسبات قدرت، تبعیض و خشونت تعیین میشود.از این منظر، عنوان «سرخ و سیاه» نیز واجد ظرفیت استعاری است؛ سرخی میتواند یادآور شور زندگی، عشق، خون و خشونت باشد و سیاهی، سایه سنگین قدرت، سرکوب و سرنوشت محتوم را تداعی کند. البته ارزش چنین استعارهای زمانی آشکار میشود که در متن روایت و سرنوشت شخصیتها به تجربهای ملموس تبدیل شود.

«سرخ و سیاه» را باید تلاشی برای گسترش جهان مؤلفانه آیدا پناهنده دانست؛ فیلمسازی که همچنان به انسانهای گرفتار در مناسبات نابرابر، عشقهای دشوار و انتخابهای پرهزینه علاقهمند است اما این بار به جای خانه، خیابان و جغرافیای آشنای زندگی معاصر، به سراغ تاریخ رفته است .اهمیت این تجربه در آن نیست که پناهنده صرفاً یک سریال تاریخی ساخته یا از محدوده سینمای اجتماعی فاصله گرفته است؛ اهمیتش در این است که میکوشد نشان دهد تاریخ نیز چیزی جز انباشت سرنوشت انسانها نیست. انسانهایی که در هر دورهای، به شکلی متفاوت، با مسئله آزادی، عشق، عدالت و حق انتخاب مواجهاند.
اگر «ناهید» روایت زنی بود که برای داشتن زندگی خود میجنگید و «در انتهای شب» قصه آدمهایی بود که در میان فرسایش رابطه، به دنبال معنای دوباره زندگی میگشتند، «سرخ و سیاه» را میتوان روایت انسانهایی دانست که حتی حق عاشق شدن و انتخاب کردنشان نیز از سوی قدرت به رسمیت شناخته نمیشود. این همان پیوندی است که اثر تازه پناهنده را به جهان سینمایی او متصل میکند؛ جهانی که در آن، تراژدی نه از سرنوشت محتوم بلکه از برخورد میل انسانی با دیوارهای بلند جامعه متولد میشود.
نویسنده: رضا صائمی، منتقد سینما




نظر شما