وقتی مصرف کشور چند برابر شاخصهای اروپایی است و بیش از نیمی از آنتیبیوتیکهای مصرفی در گروه پرخطرتر قرار میگیرند، مسئله دیگر فقط یک عادت دارویی نیست؛ سلامت بیماران و اثربخشی درمانهای آینده در معرض تهدید است.
از ۳۳ به ۶۷ دوز؛ روندی که متوقف نشد
برای سنجش مصرف آنتیبیوتیک در کشورها، معیار رایج سازمان جهانی بهداشت «دوز تعریف شده روزانه به ازای هر هزار نفر» یا DDD است؛این شاخص امکان مقایسه مصرف را با درنظر گرفتن جمعیت فراهم میکند و از مقایسه صرف وزن داروها دقیقتر است.
براساس دادههای عمده فروشی دارویی ایران،مصرف آنتیبیوتیکهای سیستمیک از ۳۳.۶ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر درسال ۲۰۰۰ به حدود ۶۰ دوز درسال ۲۰۱۶ رسید؛دادههای سازمان غذا و دارو که در یک پژوهش علمی درسال ۲۰۲۶ منتشر شده نیز نشان میدهد این شاخص از ۵۱.۶ در سال ۲۰۲۰ به ۶۷.۴ در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است. در همین فاصله، سهم آنتیبیوتیکهای گروه «واچ» از ۴۹.۴ به ۵۳.۱ درصد رسیده است؛ گروهی که سازمان جهانی بهداشت به دلیل خطر بیشتر ایجاد مقاومت میکروبی، بر محدود کردن مصرف غیرضروری آن تأکید دارد.
این ارقام فقط یک افزایش کمی را نشان نمیدهند؛ ترکیب داروهای مصرفی نیز اهمیت دارد؛ درطبقه بندی سازمان جهانی بهداشت، آنتیبیوتیکها به سه گروه «دسترسی»، «تحت مراقبت» و «ذخیره» تقسیم میشوند. داروهای گروه دسترسی باید برای درمان بسیاری از عفونتهای شایع باکتریایی در اولویت باشند، درحالی که گروه واچ به مراقبت و نظارت بیشتری نیاز دارد و گروه رزرو برای مقابله با عفونتهای ناشی از میکروبهای بسیار مقاوم نگهداری میشود. افزایش سهم گروه واچ درایران، به ویژه وقتی بیش از نیمی از مصرف را تشکیل میدهد، نشانهای از ضرورت بازنگری در الگوی تجویز است.
نگرانی تنها به مصرف در جامعه محدود نیست؛ مطالعهای که در سال ۲۰۲۶ با همکاری سازمان جهانی بهداشت و براساس اطلاعات ۲۴۸ بیمارستان آموزشی ایران انجام شد، نشان داد ۶۱ درصد مصرف آنتیبیوتیک در این بیمارستانها به گروه واچ تعلق داشته است؛ سهم گروه دسترسی ۳۷ درصد و گروه رزرو دو درصد بود. سفتریاکسون و سفازولین هرکدام ۱۱ درصد از کل مصرف را به خود اختصاص دادهاند و پس از آنها مروپنم با ۸.۸ درصد و وانکومایسین با هفت درصد قرار داشته اند؛ پژوهشگران برضرورت بررسی تناسب تجویزها و تقویت برنامههای مدیریت مصرف آنتیبیوتیک در بیمارستانها تأکید کردهاند.
فاصله با اروپا؛ اختلافی فراتر از چند عدد
گزارش سامانه جهانی پایش مقاومت میکروبی و مصرف آنتیبیوتیک سازمان جهانی بهداشت (GLASS) که در آوریل ۲۰۲۵ منتشر شد، مصرف ایران در سال ۲۰۲۲ را ۶۷.۷ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر ثبت کرده است. میانه مصرف در میان ۶۰ کشور و منطقه گزارشدهنده ۱۸.۳ بود؛ بنابراین شاخص ایران بیش از سه برابر این میانه است؛ البته این دادهها فقط کشورهای گزارش دهنده را پوشش میدهد و نباید آن را رتبه بندی قطعی همه کشورهای جهان دانست.
مقایسه با اروپا نیز تصویر روشنی ارائه میکند؛میانگین وزنی مصرف آنتیبیوتیک در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴، ۲۰.۳ دوز به ازای هر هزار نفر در روز بود. آلمان در همین سال ۱۳.۸ دوز ثبت کرد؛ یعنی شاخص ایران در سال ۲۰۲۲ حدود سه برابر میانگین اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ و نزدیک به پنج برابر رقم آلمان است. هرچند سالهای داده یکسان نیستند، فاصله آن قدر زیاد است که اصل تفاوت در الگوی مصرف را نمیتوان نادیده گرفت.
قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت،اعلام کرده است شاخص مصرف آنتی بیوتیک درکشور بالاتر از ۵۰ است، درحالی که میانگین جهانی حدود ۲۰ تا ۲۲ برآورد میشود. او همچنین ایران را در سال گذشته میلادی در میان دو تا سه کشور دارای بالاترین مصرف این داروها قرار داده است. این اظهارنظر با دادههای ثبت شده در سامانه GLASS همراستاست، اما باید توجه داشت که رقم ۶۷.۷ مربوط به سال ۲۰۲۲ و کشورهای گزارش دهنده به این سامانه است؛بنابراین برای اعلام رتبه قطعی جهانی باید دامنه و سال دادهها مشخص باشد.
چرا آنتیبیوتیک به نسخه همیشگی تبدیل شده است؟
بخشی از مسئله به فرهنگ عمومی مصرف دارو بازمیگردد؛بسیاری از افراد با مشاهده علائمی مانند گلودرد، تب، آبریزش بینی یا سرفه، انتظار دارند آنتیبیوتیک دریافت کنند؛ درحالی که بخش قابل توجهی از این علائم منشأ ویروسی دارد و آنتیبیوتیک نه تنها کمکی به درمان آنها نمیکند، بلکه مصرف بیموردش احتمال مقاومت میکروبی را افزایش میدهد.
سیدرضا رئیس کرمی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران، یکی از عوامل تجویز غیرضروری را درخواست بیماران دانسته و هشدار داده است که گاهی به جای داروهای ساده و متناسب با بیماری، آنتیبیوتیکهای قوی تجویز میشود. به گفته او، حتی دارویی مانند آموکسیسیلین ممکن است در اثر مصرف نابجا اثربخشی لازم را از دست بدهد. این اظهارنظر به یک چرخه معیوب اشاره دارد؛بیمار دارو میخواهد، پزشک برای جلب رضایت او یا جلوگیری از مراجعه مجدد دارو تجویز میکند و در نهایت مصرفی شکل میگیرد که ضرورت درمانی ندارد.
خوددرمانی و دسترسی آسان به داروهای باقی مانده درخانه نیز این چرخه را تقویت میکند؛بسیاری از خانوادهها پس از پایان درمان، بخشی از آنتیبیوتیک را نگه میدارند و در مواجهه با علائم مشابه، بدون تشخیص پزشک از آن استفاده میکنند. محمدرضا پورمند، متخصص میکروبیولوژی، با اشاره به همین مسئله خواستار جمعآوری آنتیبیوتیکهای باقیمانده در منازل شده و بر ضرورت تشکیل کمیتههای نظارت بر مصرف این داروها در بیمارستانها تأکید کرده است.
از سوی دیگر، مشکل فقط به رفتار بیماران محدود نیست؛تجویز بدون انجام آزمایشهای لازم، انتخاب داروی وسیعالطیف در مواردی که داروی محدودتر کفایت میکند، مصرف نامناسب آنتیبیوتیک در مراکز درمانی و ضعف نظارت بر نسخه نویسی، از عواملی هستند که میتوانند مصرف غیرضروری را افزایش دهند. در کنار این موارد، مصرف آنتیبیوتیک در دامداری و مرغداری و ورود باقیمانده داروها به محیط زیست نیز در چارچوب مسئله مقاومت میکروبی اهمیت دارد؛ موضوعی که نیازمند سیاست گذاری مشترک در حوزه سلامت انسان، دام و محیط زیست است.
پژوهشی که در اوت ۲۰۲۶ در نشریه «Scientific Reports» منتشر شد، با بررسی بیش از سه میلیون و ۲۴۳ هزار نسخه تجویزشده از سوی متخصصان بیماریهای عفونی در فاصله سپتامبر ۲۰۲۰ تا سپتامبر ۲۰۲۴، تغییرات نسخهنویسی آنتیبیوتیک را بررسی کرده است. این مطالعه نشان میدهد تجویز آنتیبیوتیکهای گروه واچ در ماههای سرد سال افزایش معناداری داشته است. یافتهای که اهمیت آموزش پزشکان و بیماران درباره تفاوت عفونتهای ویروسی و باکتریایی را برجسته میکند.
مقاومت میکروبی؛ وقتی دارو دیگر جواب نمیدهد
پیامد اصلی مصرف بیرویه آنتیبیوتیک، افزایش مقاومت میکروبی است؛دراین وضعیت، باکتریها در برابر داروهایی که پیشتر آنها را از بین میبردند، مقاوم میشوند. در نتیجه درمان عفونت طولانیتر و پیچیدهتر میشود و پزشک ناچار است به داروهای قویتر، ترکیب چند دارو یا درمانهای پرهزینه تر متوسل شود.
محمدرضا صالحی، رئیس مرکز تحقیقات مقاومتهای دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران، درباره ابعاد بالینی این بحران هشدار داده و گفته است بیمارانی را میبینند که نه به دلیل بیماری زمینه ای، بلکه براثر عفونتهای مقاوم ریوی و ادراری جان خود را از دست میدهند. او سالمندان را از گروههای آسیبپذیرتر در برابر این عفونتها دانسته و تأکید کرده است که هزینه مقاومت میکروبی فقط به قیمت دارو محدود نمیشود؛ طولانی شدن بستری، عوارض عفونت و جراحیهای مجدد نیز بار سنگینی بر دوش بیماران و نظام سلامت میگذارد.
گزارش جهانی مقاومت میکروبی سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵ نیز با تحلیل بیش از ۲۳ میلیون مورد عفونت تأیید شده آزمایشگاهی از ۱۰۴ کشور در سال ۲۰۲۳، نشان میدهد مقاومت آنتیبیوتیکی همچنان تهدیدی جدی برای درمان عفونتهای شایع است. این مسئله فقط بیماران بستری را تهدید نمیکند؛ حتی درمان عفونتهای ادراری، عفونتهای خونی و برخی بیماریهای رایج نیز در صورت گسترش مقاومت دشوارتر خواهد شد.
مینو محرز، متخصص بیماریهای عفونی، نیز نسبت به افزایش مقاومت آنتیبیوتیکی درکشور هشدار داده و مصرف بیرویه را محدود به خوددرمانی ندانسته است. او با اشاره به احتمال مواجهه افراد با باقیمانده آنتیبیوتیکها از طریق مواد غذایی، برضرورت نظارت برمصرف این داروها در مراکز درمانی و دامداریها تأکید کرده است. محرز همچنین خواستار آموزش اصول صحیح آنتی بیوتیک درمانی به پزشکان و محدود شدن دسترسی آسان به برخی داروهای بیمارستانی شده است.
نسخه مقابله؛ از آموزش تا نظارت واقعی
راه مهار این روند، صرفاً توصیه به مردم برای کمتر مصرف کردن آنتیبیوتیک نیست؛اصلاح الگوی تجویز باید همزمان درمطبها، داروخانهها و بیمارستانها دنبال شود. پزشک باید براساس تشخیص بالینی و در صورت نیاز آزمایش و کشت میکروبی، داروی مناسب را انتخاب کند؛ نه اینکه صرفاً برای پاسخ به انتظار بیمار، آنتی بیوتیک تجویز شود. داروخانهها نیز باید از عرضه غیرقانونی و بدون نسخه این داروها جلوگیری کنند و نظارت بر نسخه نویسی و مصرف داروهای پرخطر جدیتر شود.
در بیمارستانها، اجرای برنامه های مدیریت مصرف آنتیبیوتیک، تشکیل کمیتههای تخصصی، بررسی منظم نسخهها و بازنگری درمان پس از دریافت نتایج آزمایشها ضروری است. یافتههای مطالعه ۲۴۸ بیمارستان آموزشی کشور که سهم ۶۱ درصدی گروه واچ را نشان میدهد، ضرورت چنین نظارتی را برجسته میکند. همچنین باید مراقبت از مصرف آنتیبیوتیک در دام و طیور، پایش باقیمانده داروها در مواد غذایی و کنترل ورود ترکیبات دارویی به فاضلاب و محیط زیست در دستور کار قرار گیرد.
در کنار این اقدامات، افزایش آگاهی عمومی اهمیت زیادی دارد؛مردم باید بدانند آنتیبیوتیک داروی درمان سرماخوردگی و آنفلوانزا نیست و مصرف آن بدون تشخیص پزشک نهتنها روند بهبود را سریعتر نمیکند، بلکه ممکن است درمان عفونتهای باکتریایی آینده را دشوار کند. همچنین مصرف دارو باید دقیقاً مطابق دستور پزشک باشد و تغییر مقدار یا مدت درمان نباید خودسرانه انجام شود.
آمارهای موجود نشان میدهد ایران درمصرف آنتی بیوتیک فاصله قابل توجهی با بسیاری از کشورها دارد. درحالی که شاخص مصرف کشور در سال ۲۰۲۲ به حدود ۶۷.۷ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر رسیده، میانگین اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰.۳ بوده است. از سوی دیگر، سهم بالای آنتیبیوتیکهای گروه واچ و یافتههای بیمارستانی، نشان میدهد مسئله فقط تعداد داروهای مصرفشده نیست، بلکه نوع دارو و نحوه تجویز آن نیز اهمیت دارد.
نکته نگران کننده این است که مقاومت میکروبی برخلاف بسیاری از بحرانهای سلامت، با یک تصمیم کوتاه مدت یا ورود داروی تازه به بازار حل نمیشود. اگر باکتریها در برابر داروهای موجود مقاوم شوند، تولید داروهای جدید نیز به تنهایی پاسخگوی سرعت گسترش مقاومت نخواهد بود. آنتیبیوتیکها سرمایه ای مشترک برای نسل امروز و آیندهاند؛سرمایهای که با هرنسخه غیرضروری، هرخود درمانی و هر تجویز نامتناسب، بخشی از اثربخشی آن در معرض خطر قرار میگیرد. مسئله امروز کشور فقط زیاد مصرف کردن آنتیبیوتیک نیست؛ مسئله این است که اگر این روند اصلاح نشود، فردا ممکن است برای درمان عفونتهایی که امروز ساده به نظر میرسند، داروی مؤثری در دسترس نباشد.





نظر شما