آمریکا پس از ماهها تلاش برای قطع دسترسی ایران به بازارهای جهانی از طریق محاصره دریایی، اکنون به دنبال گسترش فشار اقتصادی به مرزهای زمینی است. راهاندازی کارگروه «دروازه آهنین» (Iron Gate) در هفتم نوامبر، بخشی از این راهبرد است؛ طرحی که هدف آن محدود کردن جابهجایی کالا، فناوریهای دومنظوره، تسلیحات و درآمدهای تجاری ایران از مسیر مرزهای زمینی و دریای خزر عنوان شده است.
با این حال، ساختار این کارگروه بیش از آنکه نشانه توان عملیاتی مستقیم آمریکا باشد، بیانگر تلاش واشنگتن برای بهکارگیری دولتهای منطقه در اجرای سیاست محاصره است. سنتکام از استقرار حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی در تامپای فلوریدا خبر داده، اما هیچ حضور میدانی مشخصی در گذرگاههای مرزی ایران اعلام نشده است. این واقعیت نشان میدهد آمریکا ترجیح میدهد هزینه اجرایی و امنیتی محدود کردن تجارت ایران را به کشورهای همسایه منتقل کند؛ کشورهایی که خود از پیامدهای چنین تصمیمی متضرر خواهند شد.
عراق؛ وابستگی اقتصادی در برابر فشار واشنگتن
عراق یکی از مهمترین حلقههای این راهبرد است، اما وابستگی ساختاری اقتصاد این کشور به ایران، اجرای خواستههای آمریکا را دشوار میکند. تجارت دوجانبه دو کشور در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت و بغداد سالانه حدود ۴ تا ۵ میلیارد دلار برای واردات گاز ایران هزینه میکند. این گاز در مقاطع گذشته بیش از ۳۰ درصد برق عراق را تأمین کرده است.
تعطیلی گذرگاه الشیب در ۲۱ اکتبر، در شرایطی که فشار آمریکا برای تشدید کنترل مرزی افزایش یافته بود، اعتراض بازرگانان و فعالان حملونقل استان «میسان» را به دنبال داشت. بازگشایی مجدد این گذرگاه برای تردد مسافران در دهم نوامبر، پس از نزدیک به سه هفته، نشان داد که محدودیتهای مرزی صرفاً یک تصمیم امنیتی نیست و مستقیماً با معیشت و ثبات اقتصادی عراق گره خورده است.
بغداد از یک سو به نظام مالی تحت نفوذ آمریکا وابسته است و از سوی دیگر نمیتواند نیازهای انرژی و تجاری خود به ایران را نادیده بگیرد. همین تضاد، ظرفیت همراهی عراق با محاصره اقتصادی واشنگتن را محدود میکند.
ترکیه و پاکستان؛ محاسبه هزینههای محاصره
ترکیه نیز با وجود همراهی در برخی محدودیتهای تحریمی آمریکا، حاضر نیست تمام منافع اقتصادی خود را قربانی کند. حجم تجارت سالانه آنکارا با تهران حدود ۵ تا ۶ میلیارد دلار است و ایران حدود ۱۳ درصد گاز وارداتی ترکیه را تأمین کرده است. توافق سوم نوامبر وزیران اقتصاد ایران و تجارت ترکیه برای تشکیل کارگروه مشترک و کاهش زمان انتظار کامیونها در مرز، نشانهای از تمایل آنکارا به حفظ جریان مبادلات تجاری است.
پاکستان نیز با محدودیتهای مشابهی روبهروست. تجارت رسمی دو کشور حدود ۳ میلیارد دلار در سال است، اما مبادلات غیررسمی و تجارت سوخت برای اقتصاد مناطق مرزی اهمیت حیاتی دارد. توقف تجارت در گذرگاههای گبد ـ ریمدان و تفتان در ۱۷ اکتبر، کامیونهای حامل سوخت و مواد غذایی را متوقف کرد و پس از یک هفته، بازگشایی گذرگاه گبد ـ ریمدان نشان داد که تداوم انسداد مرزی هزینههایی فراتر از روابط سیاسی دو کشور دارد.
در واقع، نه ترکیه و نه پاکستان نمیتوانند بدون توجه به پیامدهای اقتصادی، به بازوی اجرایی محاصره آمریکا تبدیل شوند.
دریای خزر؛ حلقهای که آمریکا به آن دسترسی ندارد
محدودیت جغرافیایی واشنگتن در دریای خزر، چالش دیگری برای پروژه دروازه آهنین است. این دریا محصور در خشکی است و پنج کشور ساحلی بر آن تسلط دارند. «محجوب زویری»، استاد دانشگاه قطر، در گفتوگو با الجزیره تأکید کرده است: «آمریکا هیچ دسترسیای به این دریا ندارد.»
هرگونه تلاش برای محدود کردن تجارت ایران در این منطقه مستلزم اعمال فشار بر قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان است؛ کشورهایی که خود از مسیرهای تجاری و انرژی مرتبط با ایران بهره میبرند. همکاری تهران و مسکو در زمینه انتقال گاز روسیه به ایران و توسعه راهآهن رشت ـ آستارا نیز نشان میدهد که محدود کردن تجارت ایران در خزر میتواند منافع اقتصادی روسیه را مستقیماً تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، تنوع مسیرهای تجاری برای ایران اهمیت راهبردی پیدا میکند. پیشنهاد انتقال دستکم نیمی از واردات کالاهای اساسی به بنادر خزر نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
محاصرهای که هزینه آن به غرب بازمیگردد
راهبرد آمریکا بر این فرض استوار است که افزایش فشار اقتصادی میتواند ایران را به انزوای تجاری و در نهایت عقبنشینی سیاسی وادار کند. اما تجربه تنگه هرمز نشان داده است که ابزارهای اقتصادی ایران نیز میتوانند هزینههای این سیاست را به خارج از مرزهای کشور منتقل کنند. افزایش قیمت جهانی سوخت در جریان جنگ، نمونهای از همین واقعیت بود؛ جنگی که به گفته جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، به شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای کمک کرد. او صراحتاً اعلام کرد: «دلیل شکست ما، جنگ بود.»
از این منظر، تهران لزوماً برای مقابله با محاصره به دنبال قطع روابط اقتصادی با همسایگان نیست؛ بلکه میتواند با کند کردن ترانزیت، تغییر مسیر تجارت و تقویت شرکای جایگزین، هزینه همراهی با واشنگتن را افزایش دهد. البته چنین اقداماتی برای اقتصاد ایران نیز بدون هزینه نخواهد بود.
در نهایت، ضعف اصلی پروژه دروازه آهنین نه کمبود ابزار تحریمی، بلکه تناقض میان اهداف واشنگتن و منافع اقتصادی کشورهای منطقه است. آمریکا میتواند تجارت ایران را دشوارتر و پرهزینهتر کند، اما نمیتواند بهآسانی عراق، ترکیه، پاکستان و کشورهای ساحلی خزر را متقاعد سازد که اقتصاد خود را در خدمت محاصره ایران قرار دهند. محاصرهای که اجرای آن به قربانی شدن منافع همسایگان وابسته باشد، پیش از آنکه ایران را منزوی کند، با محدودیتهای سیاسی و اقتصادی طراحانش برخورد خواهد کرد.





نظر شما