روی صفحه تلفن همراه، پیام صرفهجویی برق میآید. در آشپزخانه، قبض گاز کنار بقیه قبضهاست و رانندهای در پمپبنزین چشم به عددهای روی نمایشگر دوخته است.
این تصویرها بخشی از مواجهه روزمره مردم با هزینه مصرف انرژی است؛ هزینهای که کارشناسان معتقدند هم به عادتهای مصرفی خانوادهها گره خورده و هم به کیفیت خودروها، ساختمانها و زیرساختهای تولید و توزیع انرژی.
امیر میثم نیکفر، رئیس اندیشکده راهبردی انقلابی و کارشناس حوزه اقتصاد انرژی در گفتوگو با ما به این موضوع اشاره کرده است.
آیا ایرانیها واقعاً بیشتر از مردم کشورهای دیگر مصرف میکنند؟
در ایران تقریباً نصف آلمان خودرو داریم، اما مصرف بنزینمان حدود دو برابر مجموع مصرف بنزین آلمان و فرانسه است. مقایسه مصرف انرژی ایران و ترکیه نیز نکته مهمی را نشان میدهد. ترکیه در حوزه تولید برق، بهویژه با اتکا به گاز، تقریباً دو تا سه برابر ما تولید برق دارد، اما مصرف برق کل آن نسبت به ایران کمتر است. این موضوع نشان میدهد نمیتوان تمام مشکل مصرف انرژی را به مردم و رفتار مصرفی آنها نسبت داد.
در مورد بنزین نیز باید به یک نکته توجه کرد؛ بنزین کالایی نیست که مردم بتوانند کاربردهای متنوعی برای آن داشته باشند. عملاً مصرف اصلی آن در خودروهاست و برخلاف گاز و نفت، نمیتوان آن را برای گرمایش، پختوپز یا مصارف خانگی به کار برد. بنابراین، بخش مهمی از مسئله مصرف بالای بنزین به ساختار خودروهای موجود برمیگردد.
وقتی خودروهایی به مردم میدهیم که بهطور میانگین در هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۱۲ لیتر بنزین مصرف میکنند، نمیتوان انتظار داشت مصرف سوخت پایین باشد. در حالی که با فناوریهای روز دنیا، مصرف خودروها به حدود ۲ تا ۴ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر رسیده است. حتی اگر میانگین مصرف را ۴ لیتر در نظر بگیریم، باز هم خودروهای ما حدود سه برابر بیشتر سوخت مصرف میکنند.
تا وقتی فناوری خودروهای داخلی را بهروز نکرده، خودروهای مجهز به فناوری روز را وارد و جایگزین خودروهای ضعیف داخلی نکنیم و به ترغیب تولیدکنندگان داخلی به ساخت خودرو با فناوری روز نپردازیم، همین مشکل پابرجا میماند و مدام بهسراغ گران کردن بنزین میرویم. بنزین موتور محرک حملونقل است و حملونقل هم حدود ۲۰ درصد قیمت تمامشده کالا را تشکیل میدهد. وقتی بنزین گران میشود، هزینه حملونقل بالا میرود. با افزایش هزینه حملونقل، قیمت تمامشده کالاها و خدمات هم افزایش پیدا میکند و همین به تورم دامن میزند. با افزایش تورم، ارزش پول ملی کاهش پیدا میکند و نرخ دلار بالا میرود. بعد دوباره میگوییم بنزین را گران کردیم و دلار هم گران شد. چون قیمت بنزین را به دلار تبدیل میکنیم و با قیمت جهانی میسنجیم، عملاً بنزین را دلاریزه کردهایم. به همین دلیل، هر بار دوباره فکر میکنیم بنزین را ارزان دست مردم میدهیم. ممکن است قیمت ریالی بنزین همان باشد، اما ارزش پول ملی پایین آمده و همین موجب میشود قیمت بنزین در ایران، وقتی آن را به دلار حساب میکنیم، در مقایسه با قیمت جهانی دوباره ارزان به نظر برسد.
بخش قابلتوجهی از اتلاف انرژی ناشی از اسراف مردم نیست، بلکه به سیاستگذاری دولت، کیفیت خودروهای تولید و عرضهشده و نبود دسترسی به خودروهای کممصرف برمیگردد.
به نظر شما این سیاست که هم خودرو گران شود و هم بنزین و بعد از مردم خواسته شود خودرویی را که با هزینه بالا خریدهاند، از خانه بیرون نیاورند، درست است؟
به هیچ وجه؛ برای منِ سیاستگذار شاید ساده باشد که بگویم با افزایش قیمت بنزین، مصرف را کنترل میکنم، اما خانوادهای که امکان تغییر خودرو پرمصرفش را ندارد، عملاً با کمتر رانندگی کردن میتواند مصرفش را پایین بیاورد. مردم در چنین شرایطی ابتدا از سفرهای تفریحی و گردشهایشان میزنند تا بتوانند هزینه بنزین رفتوآمدهای ضروری، مثل رفتن به محل کار و برگشتن به خانه را تأمین کنند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، کاهش سفرهای تفریحی ضربه سنگینی به صنعت گردشگری ایران میزند و حتی بقای آن را به خطر میاندازد.
وقتی دسترسی به بنزین را محدود میکنیم، سرپرست خانواده ناچار میشود سوخت را برای رفتوآمدهای ضروری نگه دارد و از سفر تفریحی بگذرد. اثر این تصمیم، زنجیرهای است. با کم شدن سفرها، درآمد هتلها و اقامتگاهها پایین میآید و کسبوکارهایی که به گردشگری وابستهاند هم آسیب میبینند. اگر این روند ادامه پیدا کند، میتواند در سال آینده به کاهش تولید ناخالص داخلی و افت نرخ رشد اقتصادی منجر شود.
در حوزه گاز نیز، بخشی از مصرف بالا به عادتهای مصرفی برمیگردد. به عنوان نمونه، مصرف گاز یک خانوار در روستایی محروم به ۲۵ برابر مصرف یک خانوار شهری میرسد. در بعضی روستاها و شهرهای کوچک، از گاز لولهکشی برای گرم کردن ایوان خانه استفاده میشود تا اعضای خانواده بتوانند عصرها در فضای باز بنشینند. در آپارتمانهای شهری مثل تهران، گاز عمدتاً برای پختوپز، گرم کردن خانه و تأمین آب گرم مصرف میشود و استفاده از شومینه هم کمتر شده است.
در مورد برق هم بدمصرفی به این شکل در شهرهای بزرگ کمتر دیده میشود و بیشتر در روستاها و شهرهای کوچک اتفاق میافتد. پیشتر گفته میشد بدمصرفی بیشتر در خانههای لوکس دیده میشود. با اجرای تعرفه پلکانی گاز، مبلغ قبض برخی خانوارهای روستایی هم به ۱۵ تا ۱۶ میلیون تومان رسیده است.
پیش از اینکه دولت قیمت بنزین را به قیمتهای جهانی نزدیک کند، چه شرایطی باید فراهم شود؟
در حال حاضر خودرو هیبریدی را که در بازار جهانی معادل ۲ تا ۳ میلیارد تومان قیمت دارد و امروز در ایران به ۱۰میلیارد تومان فروخته میشود، باید با همان قیمت ۲ تا ۳ میلیارد تومان به مردم عرضه کنیم. وقتی مردم بتوانند خودرویی بخرند که در هر
۱۰۰ کیلومتر ۳ تا ۴ لیتر بنزین مصرف میکند و حدود ۷میلیارد تومان هم در هزینه خرید خودرو صرفهجویی کنند، به باور من حاضرند بنزین لیتری ۱۰۰هزار تومانی هم بخرند.
مسئولیت مصرف بالای بنزین را نمیتوان به گردن مردم انداخت. برآورد من این است تعداد خودروهای ایران حدود یکدهم چین است، اما به اندازه چین بنزین مصرف میکنیم. علت این اختلاف را در کیفیت پایین و مصرف بالای خودروهایی میبینم که در بازار عرضه میشوند.
هرقدر هم کلیپ صرفهجویی بسازیم، راننده نمیتواند مصرف خودرویی را که برای طی ۱۰۰ کیلومتر ۱۲ لیتر بنزین میسوزاند، به ۴ لیتر برساند. صرفهجویی باید از خود خودرو شروع شود. باید مصرف این خودروها را از ۱۲ لیتر به حدود ۴ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر برسانیم، رقمی که من آن را معیار جهانی میدانم. در حوزه برق و گاز باید برای اصلاح عادتهای مصرفی مردم فرهنگسازی کنیم. در بخش برق، حدود ۲۰درصد برق تولیدی کشور، از نیروگاه تا مصرفکننده، در شبکه توزیع تلف میشود. این برق اصلاً به دست مردم نمیرسد که بتوانند در مصرفش صرفهجویی کنند. با این حال، وقتی از مصرف برق حرف میزنیم، تلفات شبکه و حتی برقی را که برای استخراج رمزارز مصرف میشود هم به حساب مردم میگذاریم.
طبق ارقامی که من مبنا قرار میدهم، بخش خانگی حدود ۳۵درصد کل برق تولیدی کشور را مصرف میکند و بخشهای تجاری و صنعتی هم از دیگر مصرفکنندگان برقاند. مصرف ویلاها و خانههای پرمصرف هم در همان سهم ۳۵درصدی بخش خانگی حساب میشود. اگر کل بخش خانگی مصرفش را ۱۰درصد کاهش دهد، صرفهجویی حاصل معادل ۳.۵ درصد کل برق تولیدی کشور خواهد بود. در مقابل، تلفات شبکه توزیع بهتنهایی معادل ۲۰درصد کل تولید است. با همین ارقام، حجم برق تلفشده در شبکه معادل حدود ۵۷ درصد مصرف برق خانوارهاست.
به همین دلیل میگویم دولت باید صرفهجویی را از خودش آغاز کند. قطع برق ادارات اقدامی مقطعی است. اصلاح ریشهای یعنی تلفات شبکه را کم کنیم و بازده نیروگاهها را بالا ببریم.
در حوزه گاز چطور؟
در این حوزه تقریباً نیمی از گاز تولیدی کشور در نیروگاهها برای تولید برق سوزانده میشود. بعضی از نیروگاههای ما با بازده حدود ۱۹ درصد کار میکنند و برای تولید برق، گاز یا مازوت میسوزانند. فناوری قدیمی و فرسودگی این نیروگاهها سبب شده سوخت زیادی مصرف کنند و در ازای آن برق کمی به شبکه تحویل دهند.
دولت باید صرفهجویی را از خودش آغاز کند. ابتدا باید تلفات برق در شبکه توزیع و هدررفت سوخت در نیروگاههای کمبازده را کاهش دهیم. اینها همان جاهایی هستند که بخش بزرگی از برق و گاز کشور هدر میرود و اصلاحشان در اختیار دولت است. خاموش کردن یکی از پنج لامپ خانه و قطع برق ویلاها هم اقدامات درستیاند، اما در مرحله بعد قرار میگیرند. ابتدا باید جلو هدررفت عمده برق و گاز را بگیریم و بعد از مردم بخواهیم در مصرفشان صرفهجویی کنند.





نظر شما