در اهمیت منابع آب کارست (سازندهای سخت) همین بس که آگاه باشیم شاید این منابع آخرین منابع آبی قابل دسترس برای مردم کشوری باشد که به شدت گرفتار خشکسالی و کم آبی هستند.این در حالی است که اظهاراتی از سوی بعضی از کارشناسان مبنی بر هدر رفت حجم زیادی از این منابع با ارزش که حتی بهره برداری بی رویه از آن باید خط قرمز شمرده شود، شنیده می شود.
گفتگوی ما با دکتر سیاوش بهروز، مدیرکل مرکز مطالعات و تحقیقات سازندهای سخت شما را بیشتر با اهمیت این منابع و مسایل مربوط به آن آشنا می کند. لطفاً بخوانید:

*آقای دکتر! لطفاً با ارائه تعریفی از آبهای کارستی (سازندهای سخت) این منابع چه اهمیتی دارند؟
**در کل منابع آب زیرزمینی در دو نوع محیط یافت می شوند. یکی در محیط های آبرفتی- همان محیط هایی که کشاورزان چاه های خودشان را در آنجا حفر می کنند- که از نظر هیدرولیکی و اکتشاف یک محیط شناخته شده ای است. دومی در محیط سازندهای سخت است. محیطی که به شکل سنگ و شن می باشد و از نظر هیدرولیکی و مسایل فنی با آبهای آبرفتی کاملاً تفاوت دارد. در مجموع و در اصطلاح فنی، به پدیده خوردگی و انحلال توده سنگهای کربناته (آهک و دولومیت) کارست گفته می شود. البته این پدیده در سایر سنگهای انحلال پذیر مانند سولفاته و کلروره نیز اتفاق می افتد.
به عبارت دیگر وقتی می گوییم «کارست» منظورمان سنگهای کربناتی یا آهکی است که انحلال در داخل آنها ایجاد شده و می توان آب زیرزمینی در آنجا پیدا کرد. معمول ترین شکل پدیده یا حفره های کارستی که تقریباً همه با آن آشنا هستند، غار است. در واقع غار خود زمانی محل عبور آب بوده و انحلال آن را ایجاد کرده است.اما در پاسخ به بخش دوم پرسشتان عرض کنم که دومین و شاید آخرین منابع آب زیرزمینی که در اختیار داریم، منابع آب کارستی است؛ چون آبرفتها به شدت مورد بهره برداری قرار گرفتند و اصلاً وضعیت خوبی ندارند. بنابراین در حال حاضر ما فقط می توانیم به منابع آب کارستی تکیه کنیم. منابعی که هم اکنون داریم برای تأمین آب شرب خیلی از شهرهای بزرگ کشور از آنها بهره برداری می کنیم. اهمیت منابع آب کارستی به این است که اگر این منابع را به مصرف برسانیم، جایگزینی برای آنها نداریم.
*در حال حاضر چه حجمی از منابع آب کارستی در ایران مورد بهره برداری قرار می گیرد؟
**من منبع رسمی ارائه این آمار نیستم. ضمن اینکه ما تخمین دقیقی از حجم آبهای زیرزمینی نداریم؛ چون ابعاد سفره های آبی کشور برای ما شناخته شده نیست. با این حال می توان گفت، سازندهای سخت حدود 10 درصد سطح ایران را می پوشانند و حجم بهره برداری از آنها نیز کمتر از یک چهارم از بهره برداری کل آبهاست؛ یعنی کمتر از 25 درصد از کل آبهای زیرزمینی که مورد بهره برداری قرار می گیرد، مربوط به منابع آب کارستی است. البته ناگفته نماند، با توجه به خشکسالی های پی در پی و وضعیتی که برای منابع آبرفتی به وجود آمده، روز به روز نیاز به این منابع بیشتر می شود.
*آبهای کارستی استحصال شده بیشتر آب مورد نیاز کدام شهرهای کشور را تأمین می کنند؟
**تقریباً آب شرب بیشتر شهرهای بزرگ که در نیمه جنوبی ایران واقع هستند، از منابع آب سازندهای سخت تأمین می شود. به عنوان مثال بیشترین حجم آب مورد استفاده شهرستان شیراز منابع آب کارستی است.
* به جز کشورمان، کشورهایی که عمده آب مصرفی شان از منابع آب کارستی تأمین می شود، کدامند؟
**کشورهایی مثل آمریکا، چین و ترکیه بالاترین درصد کارست را دارند، با این حال واژه کارست برای اولین بار از سوی کشورهای اروپای شرقی مطرح شده است، در واقع کشورهای شرق قاره سبز به منابع آب کارست وابسته هستند و حجم عمده آب مصرفی شان از این منابع تأمین می شود. دلیلش هم این است که علاوه بر حجم زیاد بارندگی در این کشورها، از سازندهای آهکی خوبی که پدیده انحلال در آنها اتفاق افتاده برخوردارند. علاوه بر این، کشورهای اروپای غربی هم بهره برداری زیادی از آبهای کارستی می کنند.
*با توجه به حجم بالای بارندگی در قاره سبز این پرسش مطرح می شود که به چه دلیلی کشورهای اروپایی بیشتر از منابع آب کارستی بهره مند می شوند؟
**کیفیت منابع آب کارستی بسیار بالاست و دچار آلودگی نیستند. در حالی که آبهای سطحی گاهی اوقات آلوده می شوند، بنابراین کشورهای اروپایی برای استفاده شرب و صنعت از آبهای کارستی استفاده می کنند.
*با توجه به نیاز روز افزون ایران برای بهره برداری از منابع آب کارستی، چه مشکلاتی برای استحصال آب این منابع وجود دارد؟
**بزرگترین مشکل برای بهره برداری از آب این منابع، بحث اکتشاف است. همان طور که اشاره شد، محیط کارست محیط پیچیده ای می باشد. مثل آبرفت نیست که براحتی تشخیص بدهیم که در کدام قسمتش سفره های آب زیرزمینی خوبی وجود دارد. محیط سازندهای سخت بسیار ناهمگون است. شما ممکن است در جایی چاه حفر کنید و به آب خوبی برخورد کنید و در جایی دیگر چنین اتفاقی نیفتد، به همین خاطر اکتشاف و تعیین محل حفر چاه مهمترین مشکل ما در این زمینه به شمار می رود، اما از لحاظ فنی و تجهیزات مشکل خاصی نداریم.
*از لحاظ کیفی وضعیت آبهای «کارستی» در کشورمان به چه صورتی است؟
**آب این منابع از نظر کیفیت خوب است. اگرچه کمی آهک دارد و در بعضی از نقاط هم به دلیل عبور از لایه های نمکی شور هستند.
*با اشاره به هزینه تقریبی حفر یک حلقه چاه برای استفاده از آبهای کارستی، آیا بهره برداری از این منابع صرفه اقتصادی دارد؟
**هزینه حفر چاه به این بستگی دارد که در چند متری به آب برخورد کنید. ضمن اینکه گاهی اوقات جایی را که حفر کردید، با آنجایی که باید حفر می کردید، فاصله دارد، بنابراین نیاز به خطوط آبرسانی و نیرو دارید. با این حال با توجه به تعرفه های موجود حفر یک چاه به عمق 300 متر (با نصب تجهیزات روی آن) حدود 200 میلیون تومان تمام می شود. اما اینکه آیا بهره برداری از آبهای کارستی صرفه اقتصادی دارد باید بگویم که به هر حال وقتی در منطقه ای زندگی می کنید که دسترسی به آبهای سهل الوصول مثل آبهای سطحی و آبرفتی امکان پذیر نیست، ناچارید از این منابع استفاده کنید.حتی اگر نسبت به آبهای سطحی و آبرفتی هزینه بهره برداری آن بیشتر باشد با وجود این ها می توان با یک حفاری دقیق از آب های کارستی به طور معقول بهره برداری کرد.
*چند روز پیش ریاست سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری با اشاره به هدر رفت سالیانه 150 میلیارد متر مکعب آبهای کارستی به علت اختلاف چگالی ویژگیهای زمین شناختی زاگرس ادعا کرده این آبها با نفوذ در تحت الارض از خلیج فارس بیرون می زند، بنابراین بهتر است وزارت نیرو به جای سدسازی بر روی استحصال این منابع کارستی توجه کند، ارزیابی شما در این خصوص چیست؟
**این از جمله فرضیاتی است که از قدیم بوده در کتابهای تاریخی هم آمده است حتی برخی اعتقاد دارند که آبهای زاگرس به صورت چشمه از سواحل جنوبی خلیج فارس بیرون می زند. البته این فرضیه موافقان و مخالفان زیادی دارد. به هر حال تاکنون به صورت علمی، فنی و دقیق با این موضوع برخورد نشده است، یعنی هنوز قطعیت وجود ندارد که آبهای کارستی بتوانند هزاران کیلومتر زیر زمین عبور کند و سر از بستر خلیج فارس در بیاورد. در واقع مطالعاتی که تاکنون در این زمینه شده و حتی مطالعاتی که ما سال گذشته با همکاری آب منطقه ای استان بوشهر داشتیم، چنین فرضیه ای را تأیید نمی کند. ضمن اینکه رقم 150 میلیارد مترمکعب هدر رفت آب کارستی با توجه به آماری که دفتر مرکز مطالعات و تحقیقات سازندهای سخت ارائه داده و حجم کل بارندگی حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان ( که علاوه بر زاگرس مناطقی از سیستان و بلوچستان و فلات مرکزی ایران را در بر می گیرد، 160 میلیارد متر مکعب اعلام کرده) بسیار بزرگ است. بنابراین با توجه به میزان و حجم بارندگی در نیمه جنوبی کشور، رودخانه های جاری، استحصال حدود 25 میلیارد متر مکعب آب کارستی، سخن از هدر رفت 150 میلیارد مترمکعب آب این منابع، جای بحث دارد.با این وضع ما داریم در خصوص این فرضیه کار می کنیم.
*آقای دکتر بهروز با توجه به شرایط موجود شما برای بهره برداری بهتر منابع آبی کشور، سرمایه گذاری برای سد سازی را توصیه می کنید یا کارستی را؟
** به نظرم اگر ظرفیتهایمان را برآورد کنیم، در حال حاضر و برای جلوگیری از هدر رفت آب هم به سد سازی و آبخیزداری نیاز داریم و هم نیازمند بهره برداری از آبهای کارستی هستیم، بنابراین نباید به طور مطلق یکی از آنها را کنار بگذاریم.
*با اشاره به روشهای استحصال آبهای کارستی، آیا به خوبی از قابلیت این آبها برای جذب گردشگری استفاده می شود؟
**بخشی از آبهای کارستی را باید با حفاری استحصال کرد، اما بخشی دیگر از آنها به صورت چشمه در سطح ظاهر می شود که به حفاری نیاز ندارد و فقط باید آنها را توسط شبکه های مختلف انتقال داد. قسمتی از این آبها هم که وارد رودخانه ها شده و پشت سدها ذخیره می شود.در خصوص بخش دیگر پرسش شما باید بگوییم که در ایران آبشارها، حوضچه ها و غارهای بسیار زیبایی مثل غار علی صدر وجود دارد که قابلیت جذب گردشگر را دارند و می توان با سرمایه گذاری مناسب، از آنها سود برد.
شاید ایران دارای حجم عظیمی از آبهای کارستی باشد. آبهایی که معمولاً کیفیتشان خوب است، اما حتماً باید این نکته را در نظر داشته باشیم، این آخرین منابع آبی در دسترس ماهستند و نباید آنها را به سرنوشت آبهای آبرفتی دچار کنیم.در واقع خط قرمز باید این باشد که از این آبها بی رویه استفاده نکنیم وگرنه در آینده دچار مشکل جدی خواهیم شد. به عبارت بهتر لازم است با یک برنامه ریزی منظم و دقیق از منابع آبی کشور بهره برداری کنیم. درغیر این صورت حتی برای آب شرب مردم هم مشکل پیدا می کنیم همچنان که هم اکنون در خیلی از قسمتها از جمله جنوب شرق که به آبهای کارستی دسترسی نداریم، هزینه های زیادی را برای انتقال و تأمین آب شرب به این مناطق می پردازیم. حال دیگر مسأله تأمین آب کشاورزی نیست، ما باید به فکر تأمین آب شرب مردم و صنایع باشیم.