خاستگاه نخستینِ شهر برازجان، محلی به نام «راشهر» بوده است، که در روزگار باستان، آباد و از شهرهای مهم پارس به شمار می رفته است. لسترنج، نویسنده کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی، در شرح ریشهر یا شهر لیان دوران ایلامی، می گوید این شهر (ریشهر) غیر از روستای ریشهر یا راشهر توج است.
بلاذری، نویسنده کتاب فتوح البلدان نیز از آبادی یا شهری به نام «راشهر» نزدیک توج یاد کرده، که از سرزمین شاپور است. بنابراین می توان گفت که راشهر پس از خرابی ریشهر (لیان) هم وجود داشته و بعدها خراب و فراموش شده است و یا به دلایلی دیگر تغییر نام داده است و چون به جایگاه نزدیک آن به شهر توج اشاره شده، بی گمان «راشهر» در محدوده برازجان بوده است، همانند تل خندق یا محمدآباد.
با از میان رفتن حکومت ایلام، روزگارِ آوازه و شهرت شهر لیان (ریشهر کنونی) به سر آمد، اما در خاور شهر لیان «بُرازگان» (برازجان) از گذرگاه پرآشوب تاریخ ایلام گذشت و جایگاهی نو را برای خاندان هخامنشی به وجود آورد تا با جایگاه استراتژیک خود، نگاهبانی برای راه های بازرگانی ایران بزرگ باشد. هخامنشیان در بُرازگان نزدیک رودخانه آردو، در بخشی از شهر کنونی برازجان، پس از پاسارگاد، کاخی پُرشکوه ساختند.

درباره نام این شهر که به شکل های گوناگون چون بُرازگان، بُرازگون، بُرازجان، بُرازجون، بزرگ زادگان، گرازدان، گرازان، گرازجان، بَرازجان و... آمده تاکنون باورهای گوناگونی ابراز شده است، که در زیر به برخی از آن ها، اشاره می شود:
1- می گویند طایفه ای، سرشناس به بزرگ زادگان در این محل به سر می برده که در عمران و آبادی آن، کوشش بسیار کرده است، از این رو نام شهر بزرگ زادگان و سپس بزارگان و به مرور زمان و پس از اسلام برازجان خوانده شده است.
2- بعضی نام این شهر را «بَرازجان» به معنی برازندگی و زیبایی دانسته و می گویند چون آن جا دشت بزرگ و مناسبی برای ایجاد شهر یا آبادی بوده، بدین نام خوانده شده است.
3- مردم محل با لهجه شیرین محلی خود، این شهر را «بُرازگون» یا «بُرازجون» بیان می کنند.
4- بعضی نیز گفته اند چون در پیرامون این محل، گراز (خوک وحشی) زیاد بوده است، آن جا را گرازدان گفته اند، که در اثر گذشت زمان گرازان و سپس برازجان شده است.

نامگذاری های بالا به شیوه علمی صورت نگرفته و مشخص نکرده اند، آن نام از کجا و چگونه گرفته شده است. آیا از روزگار باستان بدین نام سرشناس بوده، یا بعدها این نام بر آن اطلاق شده است. در زیر سعی می شود در نامگذاری این شهر از باستان تا امروز دلایلی آورده شود، که مقبول تر و معقول تر باشد.
بُرازجان عربی شده بُرازگان است و پس از ورود مسلمانان به ایران، چنین تغییری را پذیرفته است. فرصت الدوله شیرازی، نویسنده کتاب آثار عجم، فارس را در زمان ساسانیان، شامل پنج کوره (شهر) دانسته، که بر پایه همین تقسیمات کشوری، برازجان یا برازگان یکی از شهرهای کوره قباد بوده است:
«سابقاً فارس محتوی بوده بر پنج کوره که هر یک را پادشاهی بنا نهاده... چهارم کوره قباد که در آن است بوشهر و برازجان.»

بُرازجان از دوپاره تشکیل شده است: «بُراز» که به صورت «وراز» نیز آمده و «گان» که پسوند مکان است. اگر این نام را به صورت ظاهرش بپذیریم، بستگی واژه به دوران باستان معقول به نظر می رسد، زیرا به گفته بعضی از تاریخ نگاران، در هنگام جنگ، زمانی که شاه فرمان می داد تا جنگاوران سراسر ایران، در محلی اردو زنند، سپاه هر ایالتی پرچم و نشان ویژه خود داشت و بیشتر نشان را از میان حیوانات مقدسی که مظهر قدرت و سَمبُل شجاعت می دانستند انتخاب می کردند.
خاندان قارن، سر گاومیش، بزرگان گرگان ببر و خاندان مهران نقش پلنگ را بر لوحی سیمین بر سینه داشتند. شاید مردم این دیار هم با پرچمی دارای نقش گراز، در جنگ ها شرکت می کردند.
در کتاب تاریخ سیاسی ساسانیان، آمده است: یزدگرد، مهرنرسی، پسر وُرازه «بُرازه» وزیر پدرش را همچنان به وزارت ابقاء کرد. یکی از سرداران سرشناس ایران هم در آن دوران «شهربُراز» نام داشت.
جُستار بالا می رساند که واژه «بُراز» تا پایان دوران ساسانی، نامی مقدس بوده و جز از انسان و حیوان، به مکان هم اطلاق می شده است. بنابراین بهترین و درست ترین نام این شهر «بُرازگان» بوده، که با ورود مسلمانان به ایران «بُرازجان» شده است.

منابع:
1- جعفری، عباس. شناسنامه جغرافیایی طبیعی ایران، تهران: گیتاشناسی، 1363.
2- فراشبندی، علی مراد. تاریخ و جغرافیای برازجان یا سنگر مجاهدین، شیراز: بی نا: 1326.
3- اتابک زاده، سروش. جایگاه دشتستان در سرزمین ایران، شیراز: نوید، 1373.
4- نوبان، مهرالزمان. وجه تسمیه ی شهرها و روستاهای ایران، تهران: نوبان، 1365.
* افشار سیستانی، ایرج. پژوهشی در نام شهرهای ایران، تهران: روزنه، 1378.