جبع یکی از مراکز مهم جبل عامل در جنوب لبنان به شمار می رفت . نسب ایشان با 34 پشت به حر بن یزید ریاحی می‌رسد. پدر وی شیخ حسن بن علی عاملی ، مردی دانشمند بود، تا حدی که وی از علامه مجلسی و علامه مجلسی از او روایت نقل می‌نمود . شیخ حر عاملی از اوان کودکی تحت تربیت و آموزش خانواده ی فاضلش قرار گرفت و تا سال ها نیازمند استادی فراتر از خاندان حر نشد . پس از مادر ادیبش ، استادان او پدرش ، عمویش و جد مادریش بودند و پس از آنها تحت تعلیم علامه محمد باقر مجلسی ، ملامحسن فیض کاشانی وعلامه سید هاشم بحرانی ( صاحب تفسیر البرهان) به بلوغ کامل علمی و فقهی رسید .
شیخ حر ، نظرکرده ی اهل بیت
شیخ حر ، آن طور که در کتاب اثبات الهداه نگاشته در حدود 10 سالگی به بیماری بسیار سختی مبتلا می گردد . در اثر بیماری حال وی بسیار ید و رو به احتضار می رود به گونه ای که در آخرین شب بیماری ، اطرافیان ، امیدی به زنده ماندنش تا صبح نداشتند . در آن شب بین خواب و بیداری ، توفیق زیارت پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار ، نصیبش می شود ، به آنان سلام کرده و با تک تک آنان مصافحه می کند ، با امام صادق (ع) و امام زمان (عج) سخن می گوید ، حالش را با امام زمان در میان می گذارد و طلب شفا می کند . امام (عح) او را به شفا و بهبودی کامل مژده می دهند . زمانی که شیخ از این حالت شگفت انگیز و روحانی خارج می شود ، می نشیند و اطرافیان متوجه سلامتی کامل او می شوند .
شیخ الاسلامی شیخ حر
پس از آنکه ، تشیع به عنوان مذهب رسمی کشور در دوران صفویه اعلام گردید یک جایگاه خاص و یک منصب ویژه ، تحت عنوان شیخ الاسلامی ایجاد گردید . شیخ بهایی نامدارترین شیخ الاسلام دوران صفوی بود و پس از ایشان ، علامه مجلسی عهده دار این منصب گردید . شیخ الاسلام ها و به ویژه شیخ بهایی ، علامه مجلسی و شیخ حر عاملی ، گذشته از کارها و وظایف تعریف شده نظیر قاضی القضاتی و رسیدگی به مشکلات مردم و رفع تظلم ، دو کار عمده و غیر سازمانی نیز انجام می دادند :
1- به حاکمان و به ویژه شاه در خصوص دستوراتشان مشورت داده و آنها را برای صدور احکامی بر مبنای دستورات اسلامی و شیعی راهنمایی می کردند .
2- از منابع مالی و امکانات دولت برای ترویج ، تبلیغ و نشر آموزه های شیعی و همگانی کردن معارف اسلامی استفاده می کردند . کتاب بزرگ بحار الانوار که به همت علامه مجلسی نگاشته شد و در حکم دایره المعارف حدیث است یکی از مثال های بارز این نوع فعالیت شیخ الاسلام ها در دربار صفوی است .
شیخ حر عاملی در 40 سالگی به مشهد مهاجرت کرد . در خصوص دلیل این هجرت می توان به رهایی از تعصب مذهبی لبنان اشاره نمود اما واقع قضیه آن است که علامه مجلسی به عنوان شیخ الاسلام به بازوهای قدرتمندی برای اشاعه آداب مغفول مانده تشیع نیاز داشت وهجرت شیخ حر ( با هر انگیزه و دلیلی ) باعث شد ، علامه مجلسی برای پیشبرد اهداف عالی خود به یک یاری گر قدرتمند و در نهایت جانشین دست رسی پیدا نماید .
شیخ حر عاملی 26 سال در مشهد سکونت داشت و مدتی نیز منصب شیخ الاسلامی و قاضی القضاتی را بر عهده داشت . به جرات می توان گفت شیخ حر مناسب ترین جانشین علمای بزرگی چون شیخ بهایی و علامه مجلسی در این منصب بود.
وسایل الشیعه و سایر آثار
قرن یازدهم را می‌توان عصر احیای دوباره حدیث نامید که پیشگامان این تحول عظیم ، بزرگانی چون علامه مجلسی، علامه بحرانی و شیخ حرعاملی بودند.
اهمیت حدیث به قدری است که بدون آن، معارف بلند اسلامی به طور کامل قابل شناخت نیست . چنانکه امام صادق (ع ) می‌‌فرمایند:
اعرفوا منازل الناس منا علی قدر روایاتهم عنا ( منزلتهای مردم را نزد ما، به مقدار روایاتشان از ما بدانید.)
شیخ حر ، آثار متعدد و نفیسی دارد که بالغ بر 20 کتاب و رساله می شود . مشهورترین کتاب شیخ ، کتاب گرانقدر " وسایل الشیعه " است که در 20 جلد تالیف شده و در برگیرنده ی حدیث و اخبار فقهی شیعه می باشد که شیخ برای نگارش آن 20 سال از عمر با برکت خود راصرف نموده . این کتاب به عنوان یکی از کتب مرجع شیعه مطرح و پاسخگوی سیاری از شبهات عوام ، طلاب و علما بوده و خواهد بود .
الصحیفه الثانیه من ادعیه علی بن الحسین علیه‏السلام‏(این کتاب شامل مجموعه دعاهایى است که در صحیفه سجادیه نیامده است)،تفصیل وسائل الشیعه الى تحصیل مسائل الشریعه ( که شامل تمام احادیث احکام شرعى موجود در کتب اربعه و سایر کتب معتبر است که منابع آن به 180 کتاب مى‏رسد.)،هدایه الامه الى احکام الائمه ، من لا یحضره الإمام، الفوائد الطوسیه، اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات در دو جلد (شامل بیش از بیست هزار حدیث و هفتاد هزار سند به نقل از 439 کتاب از شیعه و سنى )، تواتر القرآن ، بدایه الهدایه ( در واجبات و محرمات ) و چند کتاب دیگر از آثار فاخر به جای مانده از شیخ الاسلام حر عاملی است .
شیخ حر عاملی شاعر
علاوه بر آنچه ذکر گردید ، با وجود کلیه مناصب و مسئولیت ها و اهتمام به نگارش آثار ذکر شده ، شیخ که از قریحه بسیار خوب و طبع روانی برخوردار بود از شعر به عنوان یک دلمشغولی مقدس جدا نشد . او اشعار فراوانى در مدح و ستایش اهل بیت عصمت و طهارت سروده است و دیوانى دارد که شامل بیست هزار بیت شعر است.
از ویژگیهاى شعر او طولانى بودن آنها است. او قصیده‏اى در مدح پیامبر و اهل بیت دارد که بیش از صد بیت است و قصیده‏ى دیگر شیخ شامل معجزات و فضایل پیامبر و اهل بیت آن حضرت بوده و شامل چهار صد بیت مى‏باشد.
او در شیوه‏هاى شعرى نیز از مهارت خاصى برخوردار بوده است. مثلا 29 قصیده در مدح اهل بیت دارد که مجموعه ابیات هر قصیده را به یکى از حروف الفبا(عربی) قافیه داده است.
در قصیده‏اى دیگر چهار طرف هر بیت را با یک کلمه آورده است و در قصیده‏اى تمام ابیات را بدون الف آورده است.
از جمله اشعار اوست:
‏انا حر عبد لهم فاذا ما شرفونی بالعتق عدت رقیقا
یعنى گرچه نام من حربه معنی آزاد است ، ولى من عبد و بنده اهل بیتم و اگر آنان مرا شرافتمند سازند و آزادم کنند باز هم به بندگى آنان باز خواهم گشت .
وفات شیخ حر عاملی
شیخ در 21 رمضان 1104 هجری قمری در 71 سالگی وفات یافت و در حجره پنجم ضلع شمالی صحن انقلاب حرم مطهر رضوی  دفن گردید .آرامگاه این عالم بزرگوار پس از پیروزی انقلاب اسلامی و همزمان با ساخت مدرسه ی میرزا جعفر ، ضمن افزایش مساحت مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت . بی شک درگذشت عالمی که به دست مبارک امام زمان (عج) شفا و عمر دوبار یافته است و عمری را صرف تلاش و مجاهده برای ترویج و تعلیم مبانی تشیع نموده وشاگردان مبرزی در محضر وی به استادی رسیده اند همزمان با شهادت مولایش امیر المومنین علی (ع) و یکی از شب های قدر ، نشانگر شان و منزلت این روحانی جلیل القدر در پیشگاه خداوند است .
با ارادت – احمد اخلاقی