نخستین گام در تحصیل علوم تزکیه است و بعد تربیت دین، تربیت قرآن، تربیت اسلام است.
ضرورت تداوم و تقویت درس اخلاق در حوزه های علمیه را در گفت و گو با سه تن از فضلا و طلاب حوزه علمیه خراسان بررسی کرده ایم که در ادامه می آید.

اخلاق، درس نمره گرفتن نیست
حجت الاسلام و المسلمین دهشت به بیان اهمیت درس اخلاق در حوزه پرداخته و به خبرنگار ما می گوید: بنده اعتقادم بر این است که یکی از درس های اولیه ای که در حوزه باید باشد و درسی امتحانی و نمره ای نیست، درس اخلاق است، یعنی هر استادی وظیفه اش این است که مسائل اخلاقی را برای طلاب بیان کند.
وی با بیان اینکه برخی از درسها و از طراوت کافی برخوردار نیست تصریح می کند: آن چیزی که به همه معنا می دهد، اخلاق است و آن چیزی که راز موفقیت پیغمبر است، اخلاق می باشد.
وی با طرح این پرسش که عامل این همه موفقیت پیامبر (ص) چیست؟ پاسخ می دهد: یکی از متفکران خارجی در این خصوص می گوید «کمی زمان، و کمی افراد یاور، و این همه موفقیت معجزه است»؛ به یاد می آورم که این بحث را برای مرحوم آیت ا... میرزا جوادآقای تهرانی نقل کردم و ایشان هم بسیار پسندیدند. اگر همه مسلمانان این حسن خلق را از آن حضرت فرا گیرند، همه مردم دنیا، به اسلام ایمان می آورند، چون آنقدری که مردم با حسن خلق جذب می شوند با منطق نمی آیند.
وی می افزاید: برخوردهای طلاب باید با کمال ادب و تواضع باشد و طلبه در درس ها باید برای فهمیدن و نه برای آزمایش سؤال کند.
حجت الاسلام والمسلمین دهشت ادامه می دهد: آن چیزی که در حوزه های علمیه مهم است، تهذیب نفس می باشد؛ یکی از علما می فرمودند «بیست سال زحمت کشیدم تا حسد را از خودم دور کردم»، بنابراین مهذب بودن آسان نیست.
این استاد اخلاق می افزاید: اگر عالمی کبر و حسد داشت مفید نخواهد بود. این نکات و آداب اخلاقی باید در حوزه ها باشد و گفته شود؛ آداب اخلاقی با ترازو و میزان سنجیده نمی شود.

اخلاق از ارکان حوزه علمیه شیعه است
حجت الاسلام والمسلمین علی اصغر تقوی؛ مدیر مرکز مباحثات فقهی جوادالائمه(ع) با بیان این که بعثت پیامبر برای اخلاق و اکمال اخلاق و تغییر و تحول اخلاقی بود، علمای جهان تشیع را وارثان انبیاء الهی دانسته و می گوید: حوزه های علمیه پرورش دهنده علما هستند و اخلاق از دیرباز از ارکان حوزه و حوزه های علمیه شیعه بوده است.
وی اظهار می دارد: یکی از دغدغه های اصلی و ارکانی طلبه های قدیم امر خودسازی و تزکیه نفس است. در محوریت قرار دادن اعمالی همچون نماز شب، نوافل یومیه، زیارات ائمه معصومین(بخصوص تشرف هر روزه به محضر حضرت رضا(ع) و در صورت امکان سه وعده نماز در این حرم قدسی)، خلوت های شبانه، راز و نیاز و استمداد از ذات اقدس الهی برای نیل به اهداف مطرح شده، روزه های مستمر و پیاپی، زیارت علمای بزرگ ـ که در مشهد و قم زیاد هستند - و توسلات به اهل بیت و طلب یاری، از مهمترین کارهایی است که به مهذب شدن طلاب می انجامد.
وی می افزاید: طلبه باید آن چه می آموزد برای خود و برای آموزش به دیگران باشد و اگر آموختن تنها برای آموزش به دیگران باشد، قطعاً از محدوده گوش گوینده تأثیرش فراتر نمی رود. منبر مساجد و تکایا، محراب، کلاس درس و حوزه جایگاهی است که عمل می طلبد و زهد و تقوای الهی درخواست می کند، لذا شنونده و بیننده منبر و محراب را حجت برای اسلام می بیند.
این استاد حوزه خاطرنشان می کند: حضور در مجامع مردمی، روابط عمومی قوی و برخورد مهربانانه با تک تک آحاد جامعه، تحمل و حوصله در پاسخگویی و احترام لسانی و ادبی نسبت به مخاطب جزئی جدانشدنی از زندگی حوزویان است.
وی با ذکر این که زی طلبگی در صدر مسائل اخلاقی مورد نیاز حوزه های علمیه است، تصریح می کند: زی طلبگی درون و بیرون فرد را شامل می شود و انتظار جامعه اسلامی از طلبه حفظ زی طلبگی است.
تقوی اظهار می دارد: نوع، نظم و نظافت در پوشش، خصوصیت اخلاقی، انتخاب شکل و نمونه لباس، نوع و نمونه اصلاح سر و صورت، حرکات و رفتارها و ثبات در پوشش لباس از مسائل مهمی است که طلبه باید آنها را رعایت کند.
وی مسؤولیت امروز حوزه های علمیه را در تاریخ هزار ساله حوزه های علمیه بی بدیل برشمرد و ابراز می دارد: اخلاق باید اصل و رکن حوزه های علمیه باشد و اگر غیر این باشد همان خطاب قرآن به پیامبر اکرم (ص) صدق می کند که اگر نباشد اخلاق نیکو، مردم از اطراف روحانیت پراکنده می شوند.
تقوی می افزاید: محبوبیت و نفوذ اجتماعی روحانیت در جوامع اسلامی و حتی غیر اسلامی برگرفته از دو ویژگی آنان یعنی علم و اخلاق و یا همان زهد است.
تقوی ادامه می دهد: امروز روحانیت شیعه در رأس گروه های فرهنگی دینی، معنوی است و مسؤولیت سنگینی داشته و دارد، به عبارتی روحانیت طلایه دار هدایت حرکتهای فرهنگی اخلاقی جامعه است.

ضروری ترین موضوع برای طلبه
حجت الاسلام والمسلمین عبدخدایی نیز در بخش دیگری از این گفت و گو پیرامون اهمیت درس اخلاق در حوزه های علمیه، می گوید: درس اخلاق برای روحانی مانند توصیه های آموزه های بهداشتی برای پزشک است، همان طوری که ضروری ترین چیز برای پزشک رعایت اصول بهداشتی است، ضروری ترین موضوع برای روحانی هم رعایت اصول اخلاقی است، بهداشت برای بدن لازم است و اخلاق نیز برای روح؛ بهداشت و اخلاق برای همه مردم ضروری، ولی برای پزشک و روحانی ضروری تر از همه است.
این استاد دانشگاه می افزاید: اگر یک فرد عادی بهداشت را رعایت نکند، خودش ضرر می کند، اما اگر پزشک بهداشت را رعایت نکند شمار زیادی را روانه قبرستان می سازد، کافی است یک پنس جراحی آلوده به میکروب باشد، بنابراین تمامی زحمات پزشک از بین می رود، روحانی هم اگر اصول اخلاقی را رعایت نکند جامعه را به فساد می کشاند، همان طور که گفته شده «اذا فسد العالم فسد العالم». مولای متقیان امیرالمؤمنین علی(ع) نیز می فرمایند «هرکه خود را پیشوای مردم قرار می دهد بر او لازم است پیش از ادب دیگران به ادب خود بپردازد»، سپس می فرمایند «باید ادب کردن دیگران به کردار و رفتار فرد باشد، پیش از آنکه با گفتار و زبانش انجام گیرد».
وی می گوید: تخلق به اخلاق خوب برای یک طلبه و روحانی از همه چیز ضروری تر است و این امر به تعلیم احتیاج دارد.
دکتر عبد خدایی با طرح این پرسش که اخلاق به چه صورتهایی باید تبیین شود، تشریح می کند: اخلاق به صورتهای گوناگونی می تواند در حوزه وجود داشته باشد، یکی بدین نحو که برخی از استادان ویژه که درباره اخلاق کار کرده باشند و مطالعه کنند و خودشان مهذب به آموزه های اخلاقی باشند برنامه های مرتبی را برای تدریس اخلاق بگذارند و بر محور یکی از متون قرآنی یا روایی مانند اخلاق در قرآن یا اخلاق در نهج البلاغه یا شرح و تفسیری از دعای مکارم الاخلاق امام سجاد(ع)؛ اینها نورانیت و آموزندگی خاص خود را دارد.
وی ادامه می دهد: روش دیگر اینکه هر استادی ضمن تدریس گاهی اوقات یک نکته اخلاقی یا اعتقادی را بیان کند و برای این موضوع برنامه ریزی داشته باشد تا اخلاق با درس و روح طلاب عجین گردد و در خلال آموزش، پرورش هم بدرخشد. این دروس باید اشاره ای به احساس مسؤولیت داشته باشد و روز دیگری هم به عنوان مثال در مورد آفات خودخواهی صحبت کند.
سفیر سابق ایران در واتیکان درباره اینکه باید به چه مباحث اخلاقی بیشتر پرداخته شود، می گوید: روحانی باید به کارش دلگرم باشد و ذره ای هم غرور نداشته باشد که بزرگ ترین آفت علم و اخلاق غرور است، همچنین وقت خود را صرف فراگیری علم نافع و مفید کند.
دکتر عبد خدایی می افزاید: این نکته بسیار پر اهمیت است که قرآن پس از توصیه به تقوا، بیان می کند که حرف استوار بزنید و حرف بی پایه نزنید، زیرا مهم ترین سرمایه رهبران و راهنمایان جامعه اعتماد مردم است، یعنی اگر مردم اعتماد خود را از دست بدهند حرف راست آنها هم اثر نمی کند.
وی با اشاره به اینکه امام صادق(ع) به یکی از شاگردانشان می فرمایند «پیش از آموزش حدیث راست گفتن را آموزش دهید»، می گوید: طلاب به اخلاق عملی باید توجه داشته باشند. پیامبر اکرم همراه براهین و دلایل عالیه مردم را با اخلاق نیکو جذب می کرد.
وی سپس برخی از کتابهای اخلاقی را برای مطالعه طلاب توصیه کرد و گفت: فرهنگ اسلام بویژه تشیع از نظر اخلاقی مانند معارف دیگر، کتابهای گرانبهایی نوشته شده است و اصلی ترین کتاب قرآن کریم است. چهار کتاب نهج البلاغه، اصول کافی، محجت البیضاء مرحوم فیض کاشانی و معراج السعاده مرحوم نراقی به صورت کلاسیک مباحث اخلاقی را بررسی نموده اند و یک دوره دروس اخلاقی را نگارش کرده اند.