مهدی گلشنی، استاد برجسته فیزیک دانشگاه صنعتی شریف که عمر علمی خود را صرف پژوهش در فیزیک و فلسفه علم کرد، از منتقدان جدی وضعیت آموزش عالی در ایران بود؛ او بارها درباره مهاجرت نخبگان، افت کیفیت دانشگاهها، مناسبات غیرعلمی و کنار گذاشته شدن شایستهسالاری در مدیریت دانشگاهی هشدار داده بود.
مهدی گلشنی را نمیتوان تنها با عنوان استاد فیزیک و پژوهشگر حوزه ذرات بنیادی شناخت. او در کنار فعالیتهای علمی و دانشگاهی، بخش مهمی از تلاش فکری خود را به بررسی نسبت علم با فلسفه و دین اختصاص داد و همواره درباره جایگاه دانش در توسعه کشور پرسشهایی اساسی مطرح میکرد.
این استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف که اول بهمن ۱۳۱۷ در اصفهان متولد شد، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته فیزیک دانشگاه تهران آغاز کرد و پس از دریافت مدرک کارشناسی در سال ۱۳۳۹، برای ادامه تحصیل به دانشگاه کالیفرنیا در برکلی رفت. او در سال ۱۳۴۸ مدرک دکتری فیزیک با گرایش ذرات بنیادی را دریافت کرد و پس از بازگشت به ایران، فعالیت علمی و دانشگاهی خود را در دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد.
تأسیس گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۳۷۴ از جمله اقدامات مهم او در گسترش مطالعات میانرشتهای بود. گلشنی اعتقاد داشت شناخت طبیعت و قوانین حاکم بر جهان، بدون توجه به مبانی فلسفی و پرسشهای معرفتشناختی، نمیتواند تصویری کامل از علم ارائه دهد. نسبت علم و دین نیز از موضوعاتی بود که همواره در آثار و سخنان او مورد توجه قرار داشت؛ دیدگاههایی که البته در محافل علمی و فلسفی با نقدها و بحثهای مختلفی همراه بود.
با این حال، دغدغههای گلشنی به مباحث نظری محدود نمیشد. او در سالهای فعالیت دانشگاهی خود بارها نسبت به مشکلات ساختاری آموزش عالی و سیاستهای علمی کشور هشدار داد. مهاجرت استعدادهای جوان، توسعه بیضابطه دانشگاهها، افت کیفیت آموزش، ضعف نظام ارزیابی علمی و غلبه روابط بر شایستگی، از جمله موضوعاتی بود که در موضعگیریهای او بازتاب داشت.
مهاجرت نخبگان؛ از فرار مغزها تا مهاجرتفرستی
یکی از انتقادهای جدی گلشنی به نظام دانشگاهی کشور، تشویق برخی دانشجویان مستعد به ترک ایران بود. او معتقد بود مسئله مهاجرت نخبگان را نباید صرفاً به انتخاب فردی دانشجویان محدود کرد؛ چراکه در برخی موارد، رفتار و توصیههای استادان و سیاستهای دانشگاهی نیز میتواند به تقویت این روند منجر شود.
گلشنی در بیان نمونهای از این وضعیت، به ماجرای دانشجویی در دانشگاه صنعتی شریف اشاره کرده بود که پس از دریافت پذیرش از یک دانشگاه خارجی، به دلیل صادر نشدن ویزای آمریکا با مشکل مواجه شده بود. به روایت او، استاد مربوطه به دانشجو پیشنهاد کرده بود برای تسهیل دریافت ویزا، نامهای خطاب به وزارت امور خارجه آمریکا بنویسد.
این استاد فیزیک چنین رفتاری را نمونهای از تشویق مستقیم دانشجویان به خروج از کشور میدانست. او همچنین با ایجاد مرکزی در دانشگاه صنعتی شریف برای تسهیل ادامه تحصیل دانشجویان در خارج از کشور مخالفت کرده و در نامهای به وزیر وقت علوم، نگرانی خود را درباره پیامدهای چنین اقدامی مطرح کرده بود.
از نگاه گلشنی، برخی سیاستهای دانشگاهی نیز میتوانستند به این روند دامن بزنند. او به امتیازهای بیشتر برای مقالات مشترک با استادان خارجی و افتخار برخی مدیران دانشگاهی به گسترش همکاریهای بینالمللی اشاره میکرد و معتقد بود همکاری علمی با مراکز خارجی نباید به قیمت تضعیف ظرفیتهای داخلی تمام شود.
نگرانی او تنها به خروج دانشآموختگان محدود نبود. گلشنی از تغییر نگرش دانشآموزان مدارس استعدادهای درخشان نسبت به آینده تحصیلی نیز انتقاد میکرد. او در خاطرهای از حضور در یکی از دبیرستانهای تیزهوشان گفته بود که برخی دانشآموزان، انتخاب دانشگاه ایرانی را نه بر اساس کیفیت علمی آن، بلکه با این معیار انجام میدهند که کدام دانشگاه مسیر دریافت پذیرش از دانشگاههای آمریکا و اروپا را برایشان هموارتر میکند.
او در همین زمینه به دیدگاههای پروفسور فضلالله رضا نیز اشاره کرده بود و معتقد بود بازگشت نخبگان یا همکاری آنان با دانشگاههای داخلی، بدون توجه به پیوند عاطفی و علمی افراد با کشور، نمیتواند بهتنهایی مسئله مهاجرت را حل کند.
انتقاد از گسترش کمی دانشگاهها و افت کیفیت آموزش
توسعه کمی آموزش عالی، بدون توجه کافی به کیفیت آموزشی و پژوهشی، از دیگر موضوعاتی بود که گلشنی بارها نسبت به آن هشدار میداد. به اعتقاد او، افزایش تعداد دانشگاهها و ظرفیت پذیرش دانشجو لزوماً به معنای پیشرفت علمی نیست و توسعه مراکز آموزش عالی باید متناسب با نیازهای جامعه و توان علمی آنها انجام شود.
او از مخالفان جدی توسعه پردیسهای دانشگاهی در دانشگاههای بزرگ کشور بود و در این زمینه به مخالفت خود با ایجاد پردیسهای دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی شریف در شورای عالی انقلاب فرهنگی اشاره میکرد.
گلشنی معتقد بود پرداخت حقوق و امتیازات مالی بیشتر برای تدریس در این پردیسها، باعث میشد برخی استادان بخش قابل توجهی از زمان خود را به این دورهها اختصاص دهند. از نگاه او، دانشگاههای برتر کشور باید منابع و ظرفیت علمی خود را در مسیر مأموریت اصلیشان، یعنی تربیت دانشجویان توانمند و توسعه پژوهشهای باکیفیت، به کار بگیرند.
او البته مخالف فعالیت دانشگاههای شهریهپرداز نبود، اما تأکید داشت که این مراکز نیز باید استانداردهای آموزشی و پژوهشی را رعایت کنند و صرف دریافت شهریه نمیتواند توجیهی برای گسترش ظرفیت پذیرش دانشجو باشد.
یکی دیگر از انتقادهای گلشنی به فراگیر شدن تحصیلات تکمیلی مربوط میشد. او معتقد بود ادامه تحصیل در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری نباید به مسیری همگانی تبدیل شود و این دورهها باید به افرادی اختصاص یابد که از استعداد و توانایی علمی لازم برخوردارند.
او در یکی از اظهارنظرهای خود گفته بود: «لزومی ندارد همه اهالی ایران تحصیلات دکترا یا فوقلیسانس داشته باشند. تحصیلات متوسطه برای همه لازم است.»
گلشنی همچنین از تبدیل شدن دوره دکتری به مسیری برای کسب مدرک و امتیازهای دانشگاهی انتقاد میکرد. او برای توضیح فاصله میان مدارک تحصیلی و توانایی واقعی افراد، به تجربه خود در فرایند پذیرش دانشجوی دکتری دانشگاه صنعتی شریف اشاره کرده بود؛ جایی که به گفته او، داوطلبی با سه مقاله منتشرشده در یکی از مجلات معتبر فیزیک، در پاسخ به پرسشهای علمی جلسه شفاهی ناتوان مانده بود.
مقالهنویسی صوری و تضعیف اخلاق پژوهش
بخش دیگری از انتقادهای این استاد دانشگاه به مناسبات حاکم بر تولید مقالات علمی و نظام ارتقای اعضای هیئت علمی مربوط میشد.
گلشنی معتقد بود در برخی موارد، استادان از دانشجویان میخواهند نام آنها را در مقالات پژوهشی درج کنند؛ در حالی که نقش مؤثری در انجام تحقیق نداشتهاند. به اعتقاد او، چنین رفتارهایی مقالهنویسی را از مسیر اصلی خود خارج میکند و به ابزاری برای کسب امتیازهای اداری و دانشگاهی تبدیل میسازد.
او تأکید داشت افزایش تعداد مقالات زمانی ارزشمند است که حاصل پژوهش واقعی و مشارکت علمی مؤثر باشد. در غیر این صورت، گسترش فعالیتهای صوری نهتنها کمکی به پیشرفت علم نمیکند، بلکه اعتبار نظام پژوهشی و اخلاق علمی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
گلشنی بخشی از ریشه این مشکلات را در محدودیتهای مالی دانشگاهها و کمتوجهی دولتها به آموزش عالی میدانست، اما معتقد بود کمبود بودجه نباید بهانهای برای پذیرش دانشجویان فاقد صلاحیت علمی یا راهاندازی دورههایی باشد که امکان حفظ کیفیت آنها وجود ندارد.
شایستهسالاری؛ حلقه مفقوده مدیریت دانشگاهی
از مهمترین محورهای انتقاد گلشنی، نحوه انتخاب مدیران دانشگاهی و غلبه روابط شخصی و ملاحظات غیرعلمی بر شایستگی افراد بود.
او اعتقاد داشت اداره دانشگاههای بزرگ و سیاستگذاری در حوزه آموزش عالی به مدیرانی نیاز دارد که علاوه بر تخصص علمی، از نگاه کلنگر، شناخت فرهنگی و توانایی تحلیل مسائل برخوردار باشند. از نظر او، تعداد مقالات و دستاوردهای پژوهشی بهتنهایی نمیتواند معیار مناسبی برای انتخاب مدیران باشد.
گلشنی برای توضیح اهمیت فرهنگ مدیریتی، به تجربه خود از همکاری با مدیران پیشین دانشگاه صنعتی شریف اشاره میکرد. او از افرادی همچون دکتر امین، دکتر نصر و دکتر مهران بهعنوان مدیرانی با سطح فرهنگی بالا یاد کرده بود و در توصیف تجربه همکاری با دکتر مهران گفته بود که حتی در شرایط اختلاف دیدگاه و انتقاد، با برخورد نامناسب مواجه نشده است.
او معتقد بود دانشگاه باید محیطی برای گفتوگو، نقد و تبادل نظر باشد و مدیران آن نیز به جای محدود کردن دیدگاههای انتقادی، از ظرفیت فکری استادان و پژوهشگران استفاده کنند.
این استاد فیزیک همچنین نسبت به نگاه محدود تخصصی در مدیریت آموزش عالی انتقاد داشت. به باور او، رئیس دانشگاه باید علاوه بر تخصص دانشگاهی، شناختی گسترده از حوزههای مختلف علمی، فرهنگی و اجتماعی داشته باشد تا بتواند درباره مسائل دانشگاه تصمیمهای جامعتری اتخاذ کند.
گلشنی در همین زمینه به تجربه تلاش خود برای دریافت مجوز راهاندازی دوره دکتری فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف اشاره کرده بود. به گفته او، یکی از رؤسای وقت دانشگاه در پاسخ به پیگیریهایش گفته بود حتی اگر برای دانشکده فیزیک نیز درخواست مجوز ارائه میکرد، با آن موافقت نمیشد؛ موضوعی که از نگاه او نشاندهنده برخی محدودیتها و نگاههای حاکم بر تصمیمگیریهای دانشگاهی بود.
او همچنین از مکاتبات متعدد خود با وزیران علوم برای طرح پیشنهادها و انتقادهای اصلاحی سخن گفته و نسبت به بیتوجهی به این نامهها گلایه کرده بود.
ریاست دانشگاه فقط با عنوان استادی به دست نمیآید
گلشنی در کنار انتقاد از شیوه انتخاب مدیران، نسبت به عملکرد برخی رؤسای دانشگاهها و وضعیت فرهنگی محیطهای دانشگاهی نیز مواضع صریحی داشت.
او در بهمنماه ۱۳۹۶ با انتقاد از انتخاب برخی رؤسای دانشگاهها تأکید کرده بود که برخورداری از عنوان استادی و سابقه علمی برای مدیریت یک دانشگاه کافی نیست.
گلشنی در آن زمان گفته بود: «استاد بودن کافی نیست، نماز خواندن و روزه گرفتن هم کافی نیست؛ رئیس دانشگاه باید فرهنگ و جاذبه داشته باشد، بتواند بر محیط تأثیرگذار باشد، نه اینکه در بوروکراسی و نامهنگاری گرفتار شود.»
از نگاه او، رئیس دانشگاه باید بتواند فضای علمی و اخلاقی مناسبی ایجاد کند و در کنار مدیریت امور اداری، به مسائل فرهنگی و حرفهای دانشگاه نیز توجه داشته باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به بیش از چهار دهه حضور در محیطهای دانشگاهی، از کاهش اخلاق حرفهای، گسترش روابط غیررسمی و بیتوجهی به برخی مشکلات و شکایتهای دانشگاهیان ابراز نگرانی کرده بود. او معتقد بود پنهان کردن مشکلات و ارائه تصویری بدون نقص از وضعیت دانشگاهها، راهحل مناسبی برای اصلاح آنها نیست و مدیران باید در برابر عملکرد خود پاسخگو باشند.
بازنشستگی و محدودیتهای فعالیت دانشگاهی
انتقادهای گلشنی از ساختار مدیریتی دانشگاه صنعتی شریف در سالهای پایانی فعالیتش، با موضوع بازنشستگی او نیز همزمان شد.
در تیرماه ۱۳۹۷ حکم بازنشستگی این استاد ممتاز صادر شد؛ تصمیمی که او درباره روند آن و محدودیتهای بعدی فعالیتش در دانشگاه انتقادهایی مطرح کرده بود.
به روایت گلشنی، با وجود برخورداری از عنوان استاد ممتاز، دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف اجازه نداد او بهعنوان استاد راهنمای اول رسالههای دانشجویان تحصیلات تکمیلی فعالیت کند و تنها امکان راهنمایی دوم برایش در نظر گرفته شد.
او همچنین از مخالفت دانشکده فیزیک با ارائه یک درس مشترک برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری با محتوای فلسفی سخن گفته بود. گلشنی این محدودیتها را در ارتباط با اختلافنظرهای موجود درباره جایگاه فلسفه علم و رویکردهای مورد توجه در این رشته ارزیابی میکرد.
او همچنین نسبت به غلبه رویکردی خاص در فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف انتقاد داشت و معتقد بود توجه بیش از اندازه به فلسفه تحلیلی، موجب کمرنگ شدن برخی حوزههای مهم تاریخ علم و تمدن اسلامی شده است.
میراث گلشنی؛ پرسشهایی درباره آینده علم ایران
مهدی گلشنی در ۳۰ آبان ۱۴۰۵ درگذشت، اما پرسشهایی که در طول فعالیت علمی و دانشگاهی خود درباره وضعیت علم و آموزش عالی در ایران مطرح میکرد، همچنان پیش روی نظام دانشگاهی کشور قرار دارد.
او از جمله دانشمندانی بود که پیشرفت علمی را صرفاً با افزایش تعداد دانشگاهها، دانشجویان و مقالات ارزیابی نمیکرد. از نگاه گلشنی، توسعه واقعی زمانی اتفاق میافتد که استعدادهای علمی امکان رشد و فعالیت در کشور را داشته باشند، کیفیت آموزش و پژوهش حفظ شود و مدیران بر اساس شایستگی و توانایی انتخاب شوند.
انتقادهای او از مهاجرت نخبگان، توسعه بیضابطه دانشگاهها، مقالهنویسی صوری و ضعف مدیریت علمی، در واقع به یک مسئله مشترک بازمیگشت: ضرورت توجه به کیفیت سرمایه انسانی و جایگاه اندیشه در توسعه کشور.
شاید مهمترین بخش میراث فکری گلشنی را بتوان در همین پرسشها جستوجو کرد؛ اینکه چرا استعدادهای علمی از کشور خارج میشوند، چرا روابط گاهی بر شایستگی تقدم پیدا میکنند و چرا دانشگاهها در برخی موارد از مأموریت اصلی خود، یعنی تولید دانش و پرورش نیروی انسانی توانمند، فاصله میگیرند.
پاسخ به این پرسشها، بیش از هر مراسم بزرگداشت و تجلیل، به اصلاح سیاستهای علمی، تقویت استقلال دانشگاهها، حمایت از پژوهشگران و استقرار واقعی شایستهسالاری در نظام آموزش عالی نیاز دارد.




نظر شما