دنیای هنر، قلمرو زیبایی است که در آن خلاقیت، تاریخ و اهمیت فرهنگی با هم تلاقی می‌کنند. گذر زمان، عوامل محیطی، مداخله انسان و... می‌تواند بر کیفیت آثار گرانبهای هنری تأثیر بگذارد؛ اینجاست که ترمیم هنرمند وارد عمل می‌شود. بسیاری از آثار هنری فقط اشیای زیبا نیستند و مرمت آن‌ها به حفظ یکپارچگی این آثار ارزشمند کمک کرده و تضمین می‌کند نسل‌های آینده نیز بتوانند از زیبایی و جذابیت نهفته در این آثار بهره‌مند شوند، ضمن اینکه تاریخ، هنر و هویت یک ملت هم نسل به نسل از طریق حفظ این آثار باارزش منتقل می‌شود.
اما بهانه پرداختن به این موضوع، اقدام سید محمد بهروز، کارشناس و مرمتکار اداره ذخایر و نفایس اداره کل نذورات آستان قدس رضوی در مرمت، بازسازی و جلوه‌پردازی یکی از آثار هنری مربوط به هنر تابلو خط است . این تابلو خط زیبا اثر استاد جواهر قلم بوده که در بیان فضائل مولای متقیان و امیرمؤمنان حضرت علی بن ابیطالب(ع) طراحی و نگارش شده است. در ادامه می‌توانید بخش‌هایی از سخنان وی در گپ‌وگفت دوستانه با خبرنگار روزنامه قدس را دنبال کنید. او دانش‌آموخته مقطع کارشناسی‌ارشد رشته مرمت آثار بوده و با ۳۵ سال سابقه همکاری و خدمت در سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و خزانه‌داری حرم مطهر امام رضا(ع)، کوله‌باری از تجربه و تلاش برای مرمت و معرفی این آثار هنری نفیس در بارگاه مطهر امام مهربانی‌ها به شمار می‌رود.

در ابتدا لطفاً از اهمیت این‌گونه آثار هنری موجود در بخش مخزن اداره ذخایر و نفایس آستان قدس رضوی برایمان بگویید.

در بخش مخزن اداره ذخایر و نفایس اداره کل نذورات آستان قدس رضوی تعداد قابل توجهی آثار هنری متنوع و همچنین اشیای عتیقه، تاریخی و... وجود دارد که به‌خاطر عشق و ارادت هنرمندان و اهل فن به حضرت ثامن‌الائمه(ع) تقدیم این آستان مقدس شده‌اند. عرض ارادت و مودت به امام رئوف و مهربان در این قطعه از بهشت، سابقه دیرینه و درخشانی دارد، به‌گونه‌ای که هنرمندان عرصه‌های مختلف هنری؛ علم، هنر و تخصص خود را به پای عشق و ارادت به هشتمین خورشید تابناک آسمان ولایت و امامت، حضرت ثامن‌الحجج(ع) ریخته‌اند. این آثار بسیار ارزشمند علاوه بر نشان دادن ارادت محبان اهل‌بیت(ع) به آستان قدسی حضرت رضا(ع)، بیانگر رونق سنت حسنه وقف، اهدا و نذر نیز است.
علاوه بر این در تولید این‌گونه آثار هنری، صنایع متنوعی مانند قلمدان‌ها، جعبه‌های زینتی لاکی و روغنی، علوم و فنون هنری، صنایع مختلف دستی و... به‌کار رفته است. همچنین درزمینه کمال بخشیدن و ارتقای زیبایی و آراستگی این‌گونه هنرهای ارزشمند، استادان و هنرمندان بزرگی نقش مؤثری ایفا کرده‌اند.
از جمله این فنون مهم می‌توان به اسرار پر رمز و راز رنگ‌سازی، بسترسازی و بوم‌سازی، شناخت انواع رزین‌ها، پوشش‌های نهایی و جلادهنده‌ها مانند روغن کمان و... اشاره کرد که اطلاعات بسیار ارزشمندی را در اختیار هنرمندان، محققان و پژوهشگران عرصه هنر قرار می‌دهد. در همین زمینه می‌توان به تابلوهای خطی زیبا اشاره کرد که تابلو خط استاد «جواهر قلم» در بیان فضائل حضرت علی(ع) با خطوط مختلف هنری، یکی از آن‌هاست.
همین جا به یک نکته مهم هم باید اشاره کنم؛ از آنجا که گذر زمان، همه چیز را دستخوش تغییر می‌کند، نگهداشت و صیانت از آثار هنری، تاریخی، فرهنگی و... که از سرمایه‌های بی‌بدیل جوامع بشری به‌شمار می‌روند ازجمله مهم‌ترین وظایف متولیان مجموعه‌های دست‌اندرکار فرهنگی است، زیرا آنان مسئولیت سپردن این امانات به اهل آن در نسل‌های بعدی و به‌ویژه جامعه هنری و نخبگانی را به عهده دارند.

لطفاً این اثر هنری ارزشمند را معرفی کنید.

موضوع این تابلوخط، بیان فضائل مولود کعبه و به‌ویژه ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع) است. این تابلو در ابعاد ۱۴۵ در۲۰۰ سانتیمتر توسط استاد مهدی موسوی، متخلق به «جواهر قلم»، از هنرمندان خوشنویس و تذهیب‌کاران معاصر، طراحی و خوشنویسی شده است. هرچند تاریخ و زمان اهدای این اثر هنری زیبا نامشخص است، اما گمان می‌رود در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی ایران تقدیم بارگاه مطهر رضوی شده است.
در این اثر سعی شده فضای تابلو با مهم‌ترین آیات، احادیث و اشعاری که در فضائل امیرمؤمنان(ع) در منابع اسلامی آمده و با استفاده از انواع خطوط و رنگ‌های گوناگون در ترکیب‌بندی‌های زیبا و چشم‌نواز آراسته و به بهترین شکل، موضوع را برای مخاطب بیان کند.
ترکیب‌بندی این اثر در یک طرح کلی به صورت قاب‌بندی بوده و قاب‌های فوقانی، وسط، پایین و حاشیه اصلی و قابی که به وسیله آن به‌طور کامل احاطه شده را شامل می‌شود.
از دیگر خصوصیات این تابلو، رنگ‌بندی آن است. در این تابلو، رنگ‌های گرم و سرد، استادانه و به صورت متعادل کنار هم قرار گرفته و رنگ‎های به کار رفته نیز دست‌ساز و معدنی است. طیف رنگ‌ها علاوه بر رنگ‌های اصلی و مکمل‌ها، رنگ‌های ترکیبی را نیز شامل می‌شود. در این تابلو برای نشان دادن بیشترین درخشندگی، رنگ‌ها روی بستری از ورقه‌های طلایی و نقره‌ای پوشش داده شده، بنابراین یکی از موفقیت‌های مهم هنرمند به‌کارگیری این شیوه هنری از رنگ‌گذاری بوده است. در این تابلو خط همچنین مجموعه‌ای از خطوط مختلف هنر خوشنویسی شامل نسخ، ثلث، نستعلیق و... به‌کار رفته است.
در این تابلو آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم» به عنوان آغاز هر کار به خط ثلث جلیّ کتابت شده و دو حدیث از مشهورترین احادیث نبوی در شأن و منزلت امیرالمؤمنین(ع) شامل «انا مدینه العلم و علی بابها» و «انا و علی ابواه هذه الامّه» در قاب وسط قرار گرفته و دیگر آیات قرآنی، احادیث و اسمای متبرکه نیز براساس یک طرح کلی در اطراف و لابه‌لای خطوط چیدمان شده است، به‌گونه‌ای که در حاشیه اول از سمت بیرون متن که از سمت راست شروع می‌شود سوره مبارکه اعلی، در قسمت بالا سوره‌های هل اتی و قدر و آیات دوم و سوم از سوره مبارکه طلاق شامل «من یتق‌الله...» و «من یتوکل علی الله فهو...» به خط نستعلیق جلیّ در قسمت دیگر کتابت شده است.
در قسمت حاشیه دوم این تابلو نفیس، شعر مشهور مرحوم استاد شهریار «علی ای همای رحمت...» تا انتهای این شعر، به خط نستعلیق زیبا نوشته شده است. در حاشیه سوم نیز ترکیبی از اشعار عربی و فارسی کتابت شده است. شعر عربی آن از سروده‌های مرحوم حاج کاظم ازری با مطلع «لا فتی فی الوجود الا علی...» و شعر فارسی آن از مرحوم بغدادچی مشهور به حاج حسین ذاکر با مطلع «مگو که ذات علی عین ذات خداست...» به زیبایی در این اثر گنجانده شده است. همچنین آیاتی از سوره مبارکه نور در حاشیه چهارم این اثر نفیس کتابت شده است.
نکته مهم دیگر درباره این تابلو خط نفیس، موضوع فن‌شناسی آن است. شیوه فنی ساخت این تابلو همانند ساخت آثار تذهیب مرتبط با هنر نگارگری است. به این صورت که پس از انتخاب طرح و موضوع، متن بوم مناسب که معمولاً مقوایی است آماده می‌شود. در این کار روی مقوا با توجه به روند کارهای قدیمی از سریشُم رقیق برای چسباندن ورقه‌های طلایی و نقره‌ای استفاده شده و دوباره روی ورقه‌های طلایی و یا نقره‌ای یک لایه نازک سریشم زده می‌شود، سپس روی آن را رنگ‌آمیزی می‌کنند. معمولاً رنگ‌ها به‌صورت گواش و به‌اصطلاح حجمی است، یعنی تقریباً به ضخامت یک میلیمتر و برای نوشتن روی آن، پس از خشک شدن، دوباره لایه بسیار نازک سریشم می‌کشند تا مانع تداخل رنگ‌ها و ترکیب آن با یکدیگر شود و در نهایت روی آن را پوششی از جلا می‌زنند که به‌طور معمول می‌تواند لاک الکل و یا جلاهای صنعتی و یا روغن کمان باشد. لایه‌های به‌کار رفته در طراحی و ساخت این تابلو نفیس نیز قابل توجه است، به‌گونه‌ای که لایه‌های متعددی همچون لایه فیبر (تقریباً نیم سانتیمتر)، لایه چسب، لایه مقوایی ضخیم (۲ میلیمتر)، لایه سریشم، لایه رنگ (یک میلیمتر)، دوباره لایه سریشم، لایه خط، لایه جلا و... در آن به کار رفته است.

با توجه به توضیحات بیان شده، چه مراحل و کارهایی را برای مرمت این اثر هنری نفیس انجام داده‌اید؟

مرمت این اثر هنری براساس شیوه‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های بین‌المللی و مراجع علمی مربوط به حفاظت و مرمت آثار هنری و فرهنگی، شامل مستندنگاری، تمیزکاری و تثبیت شده، می‌شود؛ به‌گونه‌ای که ابتدا مرحله آسیب‌شناسی و سپس مرحله مرمت و تمیزکاری ظاهری در مورد این اثر هنری نفیس انجام شد. لایه‌های ضخیم گرد و غبار و چرکی‌ها روی این اثر را پوشانده بود که این لایه را به وسیله یک قلم‌موی بسیار نرم و انعطاف‌پذیر از سطح آن برداشتیم. سپس با استفاده از یک دستمال نانو کوچک لطیف، تمیز و بدون پرز، آلاینده‌های چسبنده مانند دوده و روغن‌های معلق در هوا را بدون فشار و تنها با ماساژ دادن برطرف کردیم. تثبیت لایه رنگ شامل لایه جلا و لایه اصلی رنگ مرحله بعدی بود که انجام شد. در این مرحله، برای موزون‌سازی رنگ آن ابتدا محل‌های آسیب‌دیده را با جلا پوشش داده و با رنگ‌های معدنی تقریباً نزدیک به رنگ اصلی بازسازی کردیم و روی آن را نیز دوباره جلا زدیم تا اگر در آینده به هر دلیل تغییر رنگ داد و یا مشکلی پیش آمد بتوان آن را به‌راحتی برداشت. با این اقدامات سعی کردیم مراحل مرمت این اثر هنری نفیس تا حد امکان علمی، تخصصی و دقیق انجام شود.