از زمان خاکسپاری پیکر مطهر امام رضا(ع) در سناباد توس، بهتدریج شیفتگان و علاقهمندان حضرتش بر مزار آن امام همام گرد آمدند و با ساخت و توسعه بارگاه و وقف املاک، مستغلات، اسباب و ابزارو... بر مضجع شریف امام هشتم(ع) در آبادانی آن کوشیدند. توسعه حرم مطهر رضوی و موقوفات و نذورات این آستان مبارک، سبب شد افرادی از میان رجال دینی تا رجال سیاسی و نظامی، بسته به شرایط هر عصر، اداره و تمشیت امور آن را عهدهدار شوند. از این افراد تا دوره صفوی با عنوان «نقیب»، پس از آن تا پایان دوره افشاری با نام «متولی»، درعهد قاجار با عنوان «متولیباشی»، در عصر پهلوی با نام «نایبالتولیه» و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با عنوان «تولیت» یاد شده است.
در این گزارش به اختصار به معرفی برخی از این افراد در تاریخچه مدیریتی حرم مطهر امام رضا(ع) پرداخته شده است. شایان ذکر است در تهیه این نوشتار، از برخی مطالب کتاب «آستان قدس رضوی، متولیان و نایبالتولیهها» از انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی بهره گرفته شده است.
«نقیب» و «متولی» در دوره صفوی
واژه «نقیب» در تشکیلات دیوانی و اداری کهن به معنای «نایب»، «قائممقام»، «جانشین» و یا «نماینده تامالاختیار» است. شاید بتوان «حسین بن علی بن صاعد بربری» را به نوعی نخستین سرپرست مضجع مطهر حضرت رضا(ع) در حدود قرن سوم هجری قمری دانست. شاه اسماعیل اول، سرسلسله دودمان صفوی، پس از تصرف مشهد در سال۹۱۶ه.ق در حالی که غیاثالدین محمد صدر رضوی از دوره تیموریان هنوز متولی حرم مطهر بود، اداره حرم مقدس را به یکی از منشیان خود به نام «خواجه عتیق علی منشی» (درگذشته پس از سال ۹۳۱ ق) سپرد.
خواجه عتیق علی منشی در وقفنامهاش که قدیمیترین وقفنامه آستان قدس نیز محسوب میشود، از تصدی خود در آستانه مبارکه رضوی با عنوان ایام ملازمت در آستان قدس یاد کرده است. گرچه خواجه از منصب خویش در آستان قدس با عنوان «ملازمت» یاد کرده نه «متولی»، اما اشاره او به متولی آن آستانه، دلیلی بر وجود این شغل و منصب در زمان او است. علاوه بر افراد مذکور، حدود ۳۰ نفر در فاصله زمانی حدود سالهای ۹۰۶ تا ۱۱۳۸ قمری به عنوان متولیان آستان قدس در دوره صفوی در این مسند در بارگاه مطهر رضوی حضور داشتهاند.
«متولیان» آستان قدس در دوره افشاری
پدرعهد افشاری با توجه به تمرکز حکومت مرکزی در شهر مشهد و سیاست شاهان افشار، تا حدودی از قدرت متولیان آستان قدس نسبت به دوره صفوی کاسته شد و شاه به عنوان متولی آستان قدس در امور این نهاد مقدس دخالت بیشتری میکرد. پس از نادرشاه افشار جانشین وی، علی قلیخان معروف به علیشاه یا عادلشاه افشار، کشیک خدمه آستانه را که نادرشاه به سه کشیک تقلیل داده بود، دوباره بر پنج کشیک قرار داد. طومار علیشاهی از قدیمیترین و با ارزشترین اسناد مربوط به تشکیلات اداری و موقوفات آستان قدس رضوی است که در سال ۱۱۶۰ قمری تهیه شده است. این طومار سیاههای از کل موقوفات شناخته شده آستان قدس رضوی و مسجد جامع گوهرشاد، از ابتدا تا زمان صدور این طومار است.
در دوره افشاری نیز بیشتر متولیان حرم مطهر امام هشتم(ع) از میان سادات رضوی برگزیده میشدند. پس از محمدتقی رضوی که نخستین متولی حرم مطهر امام رضا(ع) در سالهای ۱۱۴۱ تا ۱۱۴۳ ه.ق(دوره افشاریه) بوده، ۹ یا ۱۰ نفر دیگر در فاصله زمانی سالهای ۱۱۴۳ تا۱۱۸۱ ه.ق متولی آستان قدس رضوی درعهد افشاری بودهاند.
نقش «متولیان» آستان قدس رضوی در دوره قاجاریه
در دوره قاجار، متولیان آستان قدس بیشتر از رجال حکومتی و شاهزادگان انتخاب میشدند. بیشتر متولیان این دوره، همزمان منصب تولیت و حکمرانی ایالت (استان) خراسان را هم در اختیار داشتند. متولی هر روز در محلی به نام دارالتولیه مینشست و به امور حرم مطهر رضوی رسیدگی میکرد.
محمدعلی حسینی، نخستین متولی آستان قدس در عصر قاجار است. او در سال ۱۲۱۸ ه.ق هنگامی که شهر مشهد توسط ولی میرزا و به دستور فتحعلی شاه تسخیر و بساط خاندان افشاری جمع شد، به عنوان متولی آستان قدس رضوی نامش آمده که تا سال۱۲۴۷ ه.ق در این منصب برقرار بوده است.
از دیگر متولیان عصر قاجاری، محمدحسین عضد الملک قزوینی است که در فاصله سالهای ۱۲۷۲ تا ۱۲۷۷ و ۱۲۸۲ تا ۱۲۸۳ ه.ق متولی آستان قدس رضوی بوده است.
یکی از نخستین و شاید مهمترین کارهای وی در دوره نخست تولیتش، گردآوری فهرستی از املاک و مستغلات موقوفات آستان قدس است که به طومار عضدالملک معروف شد. اهمیت این طومار به سبب شناسایی اموال و املاک آستان قدس است که بسیاری از آنها پس از فتنه سالار، غارت و تصرف شده بود.
از دیگر متولیان آستان قدس در دوران قاجار میتوان به فتحعلی خان شیرازی ملقب به صاحب دیوان اشاره کرد که در فاصله زمانی سالهای ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۰ یا ۱۳۱۱ ه.ق به عنوان حاکم خراسان و متولی آستان قدس رضوی، این مسئولیت را برعهده داشته است. وی با بهجا گذاشتن موقوفاتی در آستان قدس، نام خود را ماندگارکرد. بر اساس وقفنامه صاحب دیوان، عواید این موقوفهها برای اموری همچون روشنایی حرم مطهر، جشن و اطعام در سوم ماه شعبان، روز ولادت حضرت امام حسین(ع)، روضهخوانی دهه ماه محرمالحرام، حقالارض تیمچه و دکانهاو... به مصرف میرسد.
با بررسی دیگر شخصیتها و چهرههای سرشناس درعصر قاجاریه، به نام مرتضی قلی خان طباطبایی برمی خوریم که چهار مرتبه در دوران قاجار به عنوان متولیباشی آستان قدس منصوب شد. وی در سالهای ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۳، ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۷، ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ تا۱۳۴۴ هجری قمری، عهدهدار این منصب در آستانه مقدسه رضویه بوده است. از اقدامات وی در آستان قدس میتوان به توسعه ایوان طلای نادری و سنگفرش آن با سنگ مرمر، نصب ضریح برنجی در محل دفن شیخ حر عاملی و... اشاره کرد.
محمدعلی رضوی،از دیگر متولیان آستان قدس در عصر قاجار به شمار میرود. وی آخرین فردی بود که در آستان قدس ملقب به قائم مقام التولیه شد و با فوت وی، این منصب نیز در تشکیلات آستان قدس در عهد قاجار از بین رفت. مطابق اسناد و منابع تاریخی، حدود ۴۲ نفر در فاصله زمانی سالهای ۱۲۱۸ تا۱۳۴۴ هجری قمری به عنوان متولیان آستان قدس در دوره قاجار در حرم مطهر رضوی حضور داشتهاند.
«نایبالتولیههای» آستان قدس در دوره پهلوی
رضا شاه پهلوی نخستین فردی بود که با دستور وی، عنوان متولیباشی آستان قدس به منصب «نیابت تولیت عظمی» تغییر یافت. از این رو، همه ساله مبلغ حقالتولیه آستان قدس پس از مشخص شدن، برای شاه به عنوان متولی ارسال میشد.
به جز محمد ولی خان اسدی که به عنوان نخستین نایبالتولیه عصر پهلوی برگزیده شد و طولانیترین مدت نیابت تولیت را در سلسله پهلوی برعهده داشت (به مدت ۱۰ سال از سال۱۳۰۴ تا۱۳۱۴ خورشیدی)، نایبالتولیههای بعد از وی، همگی منصب استانداری خراسان و نیابت تولیت آستان قدس را همزمان در اختیار داشتند. دلیل این امر شاید اختلافی بود که در زمان اسدی میان وی با پاکروان، به عنوان استاندار خراسان روی داد و به فاجعه مسجد جامع گوهرشاد مشهد در سال۱۳۱۴ شمسی و در جریان کشف حجاب انجامید.
محمد ولی خان اسدی یکی از چهرههای مطرح عصر پهلوی اول بود که در سال۱۳۰۴ شمسی به مقام نایبالتولیه آستان قدس رضوی رسید و به مدت ۱۰ سال این منصب را برعهده داشت. در مرداد سال۱۳۰۵ به دستور او کمیسیونی تشکیل و پس از لغو تشکیلات سابق و القاب و عناوین متصدیان، نظامنامه جدیدی تدوین شد. مطابق این نظامنامه، نایبالتولیه همه امور آستان قدس را تحت نظر شاه کشور اداره میکرد. به روایت اسناد تاریخی، پس از محمد ولی خان اسدی، ۱۹ نفر در فاصله سالهای ۱۳۱۴ تا دی ماه ۱۳۵۷، به عنوان نایبالتولیههای آستان قدس در عصر پهلوی اول و دوم در تشکیلات مقدس رضوی حضور داشتند. یکی از این افراد، سید جلالالدین تهرانی است که در سالهای ۱۳۳۰ تا۱۳۳۱ و ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲ خورشیدی و در عصر پهلوی دوم منصب نایبالتولیه را در اختیار داشته است. از مهمترین اقدامات وی در سالهای ۱۳۳۰ و۱۳۳۱ شمسی، اخراج بهاییها از آستان قدس، پرداخت قروض آستانه و تعمیر روضه منوره حرم مطهر امام رضا(ع) بود. آخرین منصب وی نیز در تشکیلات پهلوی دوم، ریاست شورای سلطنت در دی ۱۳۵۷ خورشیدی بوده است. او که در این سمت برای مذاکره با حضرت امام خمینی(ره) به پاریس رفته بود، ضمن اعلام استعفای خود به دستور امام راحل(ره)، دیگر به ایران برنگشت و در پاریس به نوشتن کتاب و فعالیتهای علمی خود پرداخت. تهرانی، مرحوم آیتالله واعظ طبسی(ره) را وکیل و مرحوم شیخ محمدتقی فلسفی(ره) را ناظر خود در ایران معرفی و اموال خود شامل دوباب منزل مسکونی و یک باب مغازه در تهران به انضمام اثاثیه منزل و مجموع اشیای عتیقه و ابزارآلات نجوم را در سال۱۳۶۱ شمسی وقف آستان قدس کرد. سید جلالالدین تهرانی در مرداد سال۱۳۶۶ خورشیدی در ۸۸ سالگی در پاریس درگذشت و همان جا به خاک سپرده شد. پیکر وی ۱۲ شهریور ۱۳۷۰ و پس از انجام اقدامات قانونی به مشهد منتقل و در حرم مطهر حضرت رضا(ع) در حد فاصل رواقهای دارالحفاظ و دارالسیاده دفن شد.
«تولیتهای» آستان قدس رضوی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، اداره امور آستان قدس رضوی در اختیار ولیفقیه و رهبر جامعه اسلامی قرار گرفت. این امر، یعنی تعیین متولی شرعی برای اداره موقوفات و تشکیلات آستان قدس، زمینه شکوفایی و توسعه هرچه بیشتر این نهاد عظیم معنوی، مذهبی، موقوفاتی و فرهنگی را فراهم آورد. امام خمینی(ره) در اسفند ۱۳۵۷، نخستین سرپرستی آستان قدس رضوی را به مرحوم آیتالله واعظ طبسی(ره) واگذار و در فروردین ۱۳۵۹ وی را به عنوان تولیت آستان قدس رضوی منصوب کرد. پس از ارتحال امام راحل(ره) در سال۱۳۶۸، وی از سوی حضرت آیتالله العظمی خامنهای، رهبر فرزانه انقلاب اسلامی در سمت تولیت آستان قدس رضوی ابقا شد.
آیتالله واعظ طبسی در مدت مسئولیت خود به عنوان تولیت آستان قدس رضوی، اهتمامی ویژه به حفظ و احیای موقوفات متعلق به بارگاه مطهر رضوی داشت. همچنین توسعه خدمات و فعالیتهای فرهنگی و عمرانی از مهمترین دستاوردهای دوران تولیت وی بوده است. احداث صحنها، بستها، رواقهای جدید در مجموعه اماکن متبرکه بارگاه مطهر امام هشتم(ع) و افزایش فضاهای زیارتی و عبادی در راستای رفاه حال زائران، تأسیس مؤسسات و مجموعههای علمی، فرهنگی، آموزشی، پژوهشی و خدماتی (مانند دانشگاههای علوم اسلامی رضوی و بینالمللی امام رضا(ع)، بنیاد پژوهشهای اسلامی، بنیاد فرهنگی رضوی، مؤسسه فرهنگی قدس (روزنامه قدس)، مؤسسه آفرینشهای هنری، مدارس امام رضا(ع) و...) از جمله اقدامات و اندیشه بلند وی در دوران تصدی تولیت آستان قدس رضوی به شمار میرود . وی پس از ۳۷ سال تولیت آستان قدس رضوی ۱۴ اسفند ۱۳۹۴ بر اثر بیماری از دنیا رفت و پس از اقامه نماز توسط رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، پیکر این عالم فرزانه در رواق توحیدخانه حرم مطهر رضوی و پشت سرمبارک مضجع شریف حضرت رضا(ع) به خاک سپرده شد. پس از ارتحال مرحوم آیتالله واعظ طبسی(ره)، با حکم حضرت آیتالله العظمی خامنهای رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، مرحوم آیتالله سید ابراهیم رئیسی(ره) در تاریخ ۱۷ اسفند سال۱۳۹۴ به عنوان دومین تولیت آستان قدس رضوی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران منصوب شد. وی با توجه به منشور هفتگانه ابلاغی در حکم صادره از سوی رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، سعی وافری در ارتقای خدمات مجموعه آستان قدس رضوی، بهویژه تکریم زائران و کمک و امدادرسانی به نیازمندان و اقشار کمبرخوردار داشت. ایجاد معاونت مستضعفان آستان قدس رضوی، مشارکت در احداث مجتمعهای مسکونی برای اقشار نیازمند در سطح شهر مشهد، احداث زائرشهر و زائرسرای رضوی به منظور اسکان ارزانقیمت زائران در شهر مشهد، توسعه خدمات فرهنگی، پیگیری مرجعیت علمی مشهدالرضا(ع) و... از جمله اقدامات وی به شمار میرود. او پس از حدود سه سال خدمت به عنوان تولیت آستان قدس رضوی در تاریخ ۱۶ اسفند ۱۳۹۷ شمسی از سوی رهبر فرزانه انقلاب به سمت ریاست قوه قضائیه منصوب شد. پس از وی، با حکم حضرت آیتالله العظمی خامنهای، آیتالله احمد مروی در تاریخ دهم فروردین ۱۳۹۸ شمسی به عنوان سومین تولیت آستان قدس رضوی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران منصوب شد و از آن تاریخ تاکنون، اقدامات و خدمات باارزشی از سوی وی برای خدمت به آستان مبارک حضرت رضا(ع) و زائران این آستان ملکوتی با اهتمام به موارد تأکید شده رهبر فرزانه انقلاب در حکم انتصاب تولیت آستان قدس رضوی به انجام رسیده است.
نظر شما