«ژولیت و شاه» به نویسندگی و کارگردانی اشکان رهگذر محصول استودیو هورخش، انیمیشنی موزیکال در ژانر کمدی- عاشقانه است که از ۱۷ دی اکران خود را در سینماهای کشور آغاز کرده است. این انیمیشن تاکنون در ۱۴ جشنواره بینالمللی حضور داشته و موفق به کسب ۶ جایزه شده است و نخستین نمایش آن در داخل کشور به چهل و سومین جشنواره فیلم فجر برمیگردد.این انیمیشن که به وقایع تاریخی شکلگیری تئاتر غربی در ایران میپردازد، داستان جولی بازیگر جویای نام ولی تازهکار تئاتر است که توسط ناصرالدینشاه به ایران دعوت میشود تا نقش ژولیت را در نمایشی بازی کند. غافل از آنکه شاه نقشه دیگری برای او دارد.
در حالی که پیشبینی میشد اکران این فیلم در سینماها با استقبال خوبی مواجه شود، ناآرامیهای این روزها، فضای جامعه را از شرایط عادی خارج کرده و سینما و همه رویدادهای فرهنگی و هنری را به حاشیه رانده و فروش فیلمها را با سیر نزولی قابل توجهی روبهرو کرده است.
رهگذر که در سال ۱۴۰۱ هم «آخرین داستان» را در شرایطی نامساعد روی پرده داشت درباره اکران فیلم جدیدش میگوید: نمیتوانم انتظار داشته باشم در چنین شرایطی مردمم به دیدن فیلم کمدی موزیکال در رابطه با تاریخ فرهنگی ما بروند؛ مگر چه اهمیتی دارد؟ اما میتوانم قول بدهم در ساخت هر دو فیلم، عاشقانه به ایران فکر کردم و در ساخت فیلمهای بعدیام چنین خواهم کرد. در ادامه مشروح گفتوگوی ما با این فیلمساز را درباره ساخت انیمیشن «ژولیت و شاه» و شرایط نامطلوب اکران برای فیلمهای روی پرده میخوانید.
فیلمهایم همیشه درباره ایران، تاریخ و محیط زیست این سرزمین است
اشکان رهگذر در واکنش به فضای متفاوت انیمیشن «ژولیت و شاه» که برخلاف اغلب انیمیشنهای ایرانی، تأکید ویژهای بر هویت بومی و ایرانی بودن دارد، میگوید: به نظرم این مسئله به ماهیت وجودی هنرمند بازمیگردد که تا چه اندازه حرفی برای گفتن داشته باشد یا اساساً در جستوجوی تجربه و تألیف در آثارش باشد.
من انیمیشن را به عنوان مدیومی که عاشقانه دوستش دارم برای گفتوگو و نه صرفاً برای تولید محصول انتخاب کردهام. طبیعتاً بحث مالی و موفقیتهای اقتصادی پروژه برای من هم ارزش و اهمیت دارد، زیرا ما به صورت مستقل و خصوصی کار میکنیم و میخواهیم از کاری که انجام میدهیم پول دربیاوریم. ضمن اینکه وقتی به شاخصههای سرگرمی در «ژولیت و شاه» نگاه کنید، میبینید سکانسهای موزیکال متعددی دارد و از خوانندگان و موزیکهای آشنا استفاده شده و کمدیای که در لایههای داستانی است همه اینها همان دغدغه سرگرمی را پوشش میدهد، اما در عین حال من همواره دغدغه ایران را داشتهام؛ هم در این فیلم و هم در فیلمهای قبلی و هم در هر آن چیزی که در آینده خواهم ساخت، ایران برای من اهمیت بسیاری داشته و موضوع فیلمهایم همیشه درباره ایران، تاریخ و محیط زیست این سرزمین است به همین دلیل هیچ گاه نمیتوانم خودم را از آن جدا کرده و اثری خلق کنم که مؤلفههای ایرانی ندارد، زیرا همان طور که گفتم من صرفاً برای بازار، کار انجام نمیدهم و به دنبال این هستم که یک گفتوگویی را در آثارم شکل بدهم.
انتخاب برشی از تاریخ برای روایت تبادلات فرهنگی ایران با اروپا
رهگذر در ادامه در پاسخ به این پرسش که ردپای شکسپیر در دل داستانی ایرانی آیا با هدف جذب مخاطب خارجی همراه بوده، میگوید: این مسئله ناخودآگاه بود، اما نه از آن بُعدی که من فیلم را بسازم که برای آنها هم آشنا باشد. این کار بسیار راحتی است که شما اثری را تولید میکنید که چه به لحاظ مؤلفههای تصویری و چه به لحاظ داستان و قصه، مؤلفههای معمول بینالمللی را دارد و نتیجه این طور میشود که یک فروش راحت هم در داخل و هم در خارج تجربه میکنید. زیرا هنوز ذائقه بصری و روایی مخاطب انیمیشن در ایران از انیمیشنهای آمریکایی سرچشمه میگیرد و ما تعارفی هم در این رابطه نداریم و در همه جای دنیا هم به این شکل است. اما من سعی کردم گوشهای از تاریخ را انتخاب و تعریف کنم که در رابطه با تعاملات فرهنگی یک ملت و فرهنگ در مواجهه با دنیاست؛ یعنی یک برشی از تاریخ را روایت کردم که به مخاطبان خارجی بگویم که ما ایرانی هستیم و در این مقطع از تاریخ این گونه به اروپا مراجعه کردیم و از طریق چنین تعاملی، تبادلات فرهنگی هم با یکدیگر داشتهایم.
وی در ادامه میافزاید: بنابراین از این زاویه میتواند برای مخاطب خارجی هم جالب باشد که یک ملتی مانند ایران که متأسفانه در جامعه عمومی بینالمللی چندان شناخته شده نیست؛ دارای تاریخ است و یک زمانی شاهی داشته که در قرن ۱۹ به فرانسه و پاریس که در اوج درخشش هنر در دوران خودش بوده سفر کرده و دریافت فرهنگی و هنری خودش را از پاریس داشته و به نحوی سعی کرده آن را در کشور خودش منعکس کند. علاوه بر این در جشنوارههای خارجی هم استقبال خیلی خوبی از «ژولیت و شاه» شد و چندین جایزه بینالمللی نیز دریافت کرده است.
تکنیک «ژولیت و شاه»؛ بازگشت به دوران رنسانس دیزنی
رهگذر در ادامه به فرایند تولید این انیمیشن و چالشهای ساخت آن اشاره میکند و یادآور میشود: تا چند سال پیش برای تولید یک انیمیشن سینمایی به پنج سال زمان نیاز داشتیم، اما در حال حاضر در دو تا سه سال میتوان یک انیمیشن سینمایی را تولید کرد، با این حال اما ساخت «ژولیت و شاه» حدود ۶ سال زمان برد.
این کارگردان با اشاره به دلایل طولانی شدن روند ساخت این پروژه با بیان اینکه معمولاً ساخت انیمیشنهای دوبعدی چالشبرانگیزتر هستند، تصریح میکند: البته اگر مشکلات مختلفی در تولید وجود نداشته باشد، انیمیشنهای دوبعدی را هم با دو تا سه سال زمان تولید میکنیم. در حال حاضر دو انیمیشن در استودیو هورخش تولید شده و سه انیمیشن سینمایی هم برای خارج از کشور به عنوان سفارش تولید کردیم که همه آنها در بازه دو تا سه سال انجام شده است. اما ژولیت و شاه ۶ سال طول کشید، چون تکنیک ساخت آن دوبعدی است و به لحاظ تکنیکی، بازگشت به دوران رنسانس دیزنی است. ضمن اینکه ما تاکنون چنین تجربهای با این ابعاد در کشور نداشتیم و هنرمندانی هم که روی ژولیت و شاه کار کردند هیچ کدام چنین تجربهای نداشتند و به جرئت میتوان گفت همان طور که «آخرین داستان» در ژانر خودش یک پروژه تجربه نشده بود، «ژولیت و شاه» هم از لحاظ تکنیک یک پروژه کاملاً جدید است.
مشکلات مالی، تولید را یک سال و نیم متوقف کرد
وی میافزاید: مشکلات مالی هم روی روند تولید تأثیر بسزایی داشت و هم کار را تحت تأثیر قرار داد، مسئلهای که همیشه درگیرش هستیم و میبینیم هزینهها چطور روزانه بالا میروند. به طور مثال ما بودجهای را برآورد کردیم، اما همان بودجه در یک سال بیش از ۶۰درصد افزایش پیدا کرد و همه این اتفاقات منجر به یک درگیری حقوقی با سرمایهگذار پروژه شد که نتیجه آن توقف یک سال و نیم پروژه بود و در نهایت با همراهی برخی دوستان در تیم سرمایهگذاری توانستیم به توافق برسیم و پروژه را به نتیجه برسانیم.
این کارگردان در بخش دیگری از این گفتوگو به تیم دوبله ژولیت و شاه اشاره میکند و درباره تفاوتهای آن با تجربههای دیگرش میگوید: برخلاف صداپیشگان «آخرین داستان» که همه بازیگر سینما بودند در این پروژه تصمیم گرفتیم از دوبلورها و یک تیم جوان پرانرژی استفاده کنیم. به همین خاطر با امین قاضی که مدیر دوبلاژ پروژه ما شد، تماس گرفتیم و ایشان هم تیمی را به ما پیشنهاد کرد و رفت و برگشتهایی سر انتخاب صداها داشتیم. از آنجایی که ما در مرحله استوریبرد دوبله را انجام دادیم، صداپیشگان باید روی استوریبرد صداها را میگفتند و این خودش یک چالش جدید برای تیم دوبله بود. البته روتوش نهایی هم در پایان داشتیم اما در مجموع با یک تجربه تازه روبهرو بودیم و به لحاظ زمانی هم خیلی بیشتر از آنچه یک فیلم طول میکشد، تیم دوبله زمان برد.
ماجرای پیوستن حامد بهداد به انیمیشن ژولیت و شاه
از طرفی دیگر تنها صداپیشهای هم که به عنوان بازیگر در گروه داشتیم حامد بهداد بود که ایشان خیلی اتفاقی به تیم ما پیوست. در واقع در جریان سفری که برای اکران عمومی «آخرین داستان» به مشهد داشتیم، او از پروژه بعدی من پرسید و من هم پیشنمایشی از «ژولیت و شاه» را نشانش دادم که خیلی از آن خوشش آمد و گفت یک صدای پیرزن ساخته و پیشنهاد داد که آن را بشنوم. این صدا به نظرم خیلی جذاب و بامزه آمد و مناسب نقش مهدعلیا بود. علاوه بر این حامد بهداد خواننده بسیار خوبی هم هست و در فیلم ترانهای هم برای مهدعلیا داریم و من از ایشان دعوت کردم و پذیرفت همراه گروه باشد.
با توجه به سابقه و تجربه خیلی خوبی هم که ایشان در دوبله دارد، نتیجه بسیار خوبی گرفتیم و اتفاق متفاوتی رخ داد. ضمن اینکه در کنار صداپیشهها از حضور خوانندگان هم بهرهمند شدیم و تلاش کردیم جنس صدای خوانندگان با صدای دوبلورها هماهنگی داشته باشد و خیلی از هم دور نباشند و نتیجه کار هم آن چیزی شده که امروز میبینید.
در التهابات اجتماعی، دیواری کوتاهتر از سینما نیست
رهگذر در ادامه در واکنش به وضعیت اکران فیلمهای روی پرده در شرایط ناآرام فعلی جامعه و اینکه سینما و اساساً فرهنگ و هنر همیشه از این وضعیت آسیب دیده، میگوید: من بیشتر از نصف عمرم را در کشور خودم کار کردم و دو فیلم انیمیشن سینمایی متفاوت ساختم، اما هیچ وقت رنگ ثبات را ندیدم و شرایط به گونهای نبوده که در یک وضعیت اقتصادی و یا سیاسی و اجتماعی باثبات فیلمی را بسازم. ما همه این مسائل را در زمان اکران «آخرین داستان» در سال ۱۴۰۱ هم تجربه کردیم و اکنون نیز همان مشکلات را در زمان اکران «ژولیت و شاه» به شکل بدتر و سختتری تجربه و تحمل میکنیم.
قطعاً در این شرایط دیواری کوتاهتر از سینما نیست و هر اتفاقی که میافتد نخستین جایی که تعطیل میشود سینماها، سالنهای تئاتر و فرهنگ و هنر است. از سویی دیگر نمیشود از مردم انتظار داشت در این شرایط به سینما بروند و فیلم کمدی موزیکال ببینند. بنابراین امیدوارم «ژولیت و شاه» شانس بیاورد و پس از اینکه این مسائل پایان یافت بتواند دیده شود، چون ۴۰۰ هنرمند در طول ۶ سال برای به نتیجه رسیدن این فیلم تلاش کردند و سرمایهگذار هم زحمت کشیده و به ما اعتماد کرده و حداقل بازخوردی که میتوانیم داشته باشیم این است که فیلم در یک شرایط آرام و منصفانه در سینماها به نمایش درآید و مردم بروند آن را تماشا کنند، اما شرایط و وضعیت فعلی به شدت ناامیدکننده است و دعا میکنم مردم مثل همیشه سربلند بیرون بیایند.
نظر شما