در تحلیل پدیدههای اجتماعی و سیاسی، همواره این پرسش مطرح است که چگونه یک جنبش یا انقلاب میتواند در برابر فشارهای ساختاری و تحولات پرشتاب، انسجام و پایداری خود را حفظ کند. در بسیاری از جوامع، این پایداری ریشه در نهادهای سنتی و فرهنگی دارد که فراتر از کارکردهای اولیه، به کانونهای هویتساز و بسیجکننده تبدیل میشوند. در تاریخ معاصر ایران، مسجد نمونهای برجسته از این نهادهاست که کارکرد آن از یک مکان عبادی ساده فراتر رفته و به قرارگاه اصلی مدیریت اجتماعی و سیاسی بدل شده است. این نهاد، نه تنها در شکلگیری انقلاب اسلامی نقشی تعیینکننده ایفا کرد، بلکه در دوران پساانقلاب نیز به عنوان ستون فقرات مقاومت اجتماعی و فرهنگی شناخته میشود. برای بررسی عمیقتر این نقش محوری با حجتالاسلام والمسلمین سید محمدباقر علمالهدی، استاد حوزه و دانشگاه به گفتوگو نشستهایم.
مسجد؛ سنگر ایمان و پایگاه وحدت
حجتالاسلام علمالهدی در آغاز این گفتوگو، به تبیین جایگاه مسجد در فرایند انقلاب اسلامی پرداخته و میگوید: مسجد از ابتدای نهضت اسلامی تا زمان پیروزی انقلاب، به عنوان یک قرارگاه اصلی برای مردم مؤمن، متعهد و مدعیان انقلاب، نقشی بسیار تأثیرگذار در موفقیت این حرکت ایفا کرد. این پایگاه ارزشمند، محلی بود که همه مؤمنان و متدینان برای رضای خدا جمع میشدند و با دست در دست هم گذاشتن و ایجاد همافزایی، گرههای مختلف محله و منطقه خود را باز میکردند. به همین دلیل است که مسجد به عنوان قرارگاه امت اسلام از صدر اسلام تا امروز مطرح بوده است.
وی اضافه میکند: این کارکرد محوری، ریشه در سیره پیامبر اکرم(ص) دارد. هنگامی که پیامبر(ص) وارد مدینه شدند، نخستین اقدام ایشان تأسیس مسجد بود. این مکان نه تنها محل عبادت و اطاعت بود، بلکه به پایگاه اجتماعی، سیاسی و حتی قضاوتی مردم تبدیل شد. تمام امور جامعه در کنار عبادت، در این مرکز مدیریت میشد. این الگو به مسلمانان آموخت مسجد، صرفاً محلی برای نماز خواندن نیست، بلکه مرکز مدیریت جامع حیات اجتماعی است.
تکیهگاه تقوا؛ مبنای مدیریت مسجد
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به مبنای قرآنی این کارکرد اشاره و عنوان میکند: قرآن کریم در آیه ۱۰۸ سوره توبه، به مسجدی اشاره میکند که بر پایه تقوا بنا شده است: «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِیهِ...» (مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده، سزاوارتر است که در آن [برای نماز] بایستی)».
حجتالاسلام علمالهدی ادامه میدهد: اگر بانیان، گردانندگان و مدیران مسجد، امور اداری و اجرایی آن را براساس تقوا، خداترسی و محوریت عبودیت پروردگار تعریف کنند، تمام کارهای مردم چه در زمینه عبادی، چه آموزشی، چه پرورشی و چه در زمینه مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به بهترین شکل مدیریت میشود، زیرا گردانندگان مسجد کسانی هستند که دل به خدا سپرده و با خدا معامله کردهاند؛ لذا هرگز از محور اطاعت و بندگی خدا منحرف نمیشوند. این پایگاه، در حقیقت مرکز مشورتی و تصمیمگیری امت اسلام است که در کنار اجتماعات دینی، به مدیریت جامعه میپردازد.
الگوی نبوی در انقلاب اسلامی
این کارشناس دینی با اشاره به سیره امام خمینی(ره)، بر تکرار الگوی نبوی در انقلاب اسلامی تأکید و بیان میکند: امام خمینی(ره) دقیقاً براساس همان مدلی رفتار کردند که پیامبر اکرم(ص) به مسلمانان آموزش داده بودند. ایشان مسجد را به عنوان پایگاه اصلی انقلاب معرفی کردند. مردم نیز مخلصانه وارد این پایگاه دینی و مذهبی شدند و در کنار یکدیگر، مشکلات، نابسامانیها و کمبودها را با همت و همکاری حل و فصل کردند. این پایگاه با ایجاد همبستگی و همافزایی توانست به موتور محرکه انقلاب تبدیل شود. این مدل نشان داد مسجد میتواند نه تنها یک مرکز عبادی، بلکه یک مرکز فعال و پویا برای حل مسائل اجتماعی باشد.
حجتالاسلام علمالهدی اضافه میکند: در دوران انقلاب، مساجد به مرکزی برای آگاهیبخشی، سازماندهی تظاهرات و هماهنگی مبارزات تبدیل شدند. مراسم بزرگداشت شهدا و تجمعات مذهبی در مساجد، به فرصتی برای بسیج عمومی تبدیل شد. این شبکه منسجم و مردمی توانست در مقابل ساختار قدرتمند رژیم شاهنشاهی ایستادگی کند و پیروزی را رقم بزند. درواقع پیوند عاطفی و اتحاد مردم برای ایجاد انقلاب، از مساجد آغاز شد.
هدفگیری قرارگاه وحدت توسط دشمن
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به نقش مسجد در تداوم انقلاب و پایداری در برابر دشمنان اشاره کرده و توضیح میدهد: دشمنان همواره به این قرارگاه وحدت توجه داشتهاند. دشمن میداند اگر بتواند مسجد را از دست مردم بگیرد، آن نقطه اتکا و محور همبستگی میان مردم را از بین برده است. مردم برای همافزایی و تفاهم به یک جای مقدس و محوری نیاز دارند و مسجد این ظرفیت را دارد.
وی با اشاره به وقایع اخیر خاطرنشان میکند: دشمن در همیشه تاریخ به این مراکز حمله کرده است. در جریان اغتشاشات اخیر که به نوعی ادامه جنگهای ترکیبی دشمن بود، برخی افراد فریبخورده، مساجد و قرآنها را هدف قرار دادند. این اقدام، نشاندهنده درک دشمن از اهمیت مسجد به عنوان مرکز همافزایی و قرآن به عنوان کتاب سعادتمندی و دستور زندگی است. دشمن به این امید بود که با از بین بردن این پایگاهها، مردم جایی برای پناه بردن و متحد شدن پیدا نکنند و پیوندشان با این ارزشها قطع شود.
پاسخ قاطع مردم به توطئه دشمن
استاد علمالهدی درباره واکنش مردم در برابر این اقدامات خصمانه یادآور میشود: مردم با هوشیاری، پاسخی قاطع و محکم به دشمن دادند. در جریان این وقایع، مردم حتی روی فرشهای سوخته مسجد نماز خواندند و با قرآنهای سوخته بیعت کردند. این واکنش نشان داد هرگز قرآن از ادبیات زندگی ما جدا نمیشود، همانگونه که مسجد به عنوان پایگاه پرورشی ما، از میان قلبها و دلهای ما فاصله نمیگیرد.
وی اضافه میکند: این مقاومت، بار دیگر نقش محوری مسجد را در مدیریت و وحدتآفرینی میان مردم تثبیت کرد. این نهاد مقدس، در طول بیش از چهار دهه پس از انقلاب، نه تنها در دوران دفاع مقدس به عنوان سنگر مقاومت عمل کرد، بلکه در تمام حوادث و فتنهها، نقش خود را به عنوان محور دفاعی حفظ کرده است. این امر نشان میدهد پایداری انقلاب، بهشدت به پایداری این قرارگاه وابسته است.
حفظ کارکرد مسجد در دوران معاصر
حجتالاسلام علمالهدی میگوید: امروزه، ضامن تداوم انقلاب، مسجدمحور عمل کردن است. بیتوجهی و سطحینگری به فعالیتهای مسجد، دوری جوانان از این مرکز مهم اسلامی یا نگرش تکبعدی به فعالیتهای مسجد و انحصار آن به امور عبادی از جمله راهکارهایی هستند که دشمن به دنبال آنهاست تا مساجد را به انزوا بکشاند و نسلهای آینده را از مذهب دور کند. بایسته است با رویکردی نوین و احیای کارکردهای متنوع مسجد، با توجه به مقتضیات زمان و مکان و بهرهگیری خردمندانه از آموزههای دینی، در جهت ترویج فرهنگ مسجد در جامعه اسلامی کوشا باشیم. مسجد به تعبیر امام راحل(ره) سنگر است و این سنگر را نباید خالی کرد. پیوند عاطفی و انسجام مردم که از مساجد آغاز شد، اکنون نیز ضامن تداوم این انقلاب است.
نظر شما