در تاریخ پرفراز و نشیب میراث علمی شیعه، آثار سترگی وجود دارند که به دلایل مختلف ازجمله حجم بالا، پیچیدگیهای متنی و پراکندگی نسخههای خطی، سالها از دسترس پژوهشگران دور ماندهاند. موسوعه «عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار» اثر ماندگار علامه میرحامد حسین، یکی از این گنجینههای کلامی است که پس از ۱۵۰ سال، به همت بنیاد بینالمللی امامت به صورت کامل احیا و منتشر شد. این پروژه عظیم که درنهایت با مشارکت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در بخش چاپ به ثمر نشست، بهتازگی به عنوان اثر برگزیده سال جمهوری اسلامی ایران نیز معرفی شد. گفتوگوی ما با حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، مدیر بنیاد بینالمللی امامت درباره این کتاب ارزشمند را میخوانید.
با توجه به اینکه پیش از این نیز بخشهایی از «عبقاتالانوار» به چاپ رسیده بود، لطفاً بفرمایید نسخههای قبلی چه کاستیهایی داشتند و چرا بنیاد بینالمللی امامت، احیای کامل این اثر را در اولویت قرار داد؟
همانطور که اشاره کردید پیش از این، بخشهایی از کتاب «عبقاتالانوار» به چاپ رسیده بود، اما با کاستیهای جدی همراه بودند که بنیاد بینالمللی امامت را بر آن داشت احیای کامل این موسوعه را در اولویت قرار دهد. درواقع، نسخههای قبلی تنها بخشهای بسیار اندکی از کتاب را شامل میشدند و مهمتر از آن، فاقد روششناسی علمی در تصحیح متون بودند. علاوه بر این، یکی از بزرگترین چالشهای پیش روی این اثر، تخریج منابع بود؛ چرا که علامه میر حامد حسین در این کتاب به حدود هزارو۲۰۰ منبع ارجاع داده که در چاپهای پیشین، بسیاری از این منابع در دسترس محققان نبوده و تقریباً میتوان گفت بیشتر ارجاعات کتاب، تخریج نشده و مشخص نبودند.
همچنین، بخشهای قابل توجهی از «عبقاتالانوار» هرگز به چاپ نرسیده و به صورت تحریرهای اولیه باقی مانده بودند. بنیاد بینالمللی امامت با تلاشهای فراوان و اعزام محققان، توانست این بخشهای مفقود را از کتابخانههای مختلف، ازجمله کتابخانه ناصریه هند بدست آورد. بنابراین، دستاوردی که اکنون ارائه شده، نه تنها شامل روش تحقیق جامع و علمی بوده، بلکه یک دوره کامل از کتاب است. در حقیقت، این نخستین نسخهای است که پس از حدود ۱۵۰ سال به صورت کامل منتشر شده و بخشهایی که پیش از این تنها به صورت چاپ سنگی وجود داشتند، در این چاپ جدید منعکس شده و مورد تصحیح قرار گرفتهاند.
یکی از ویژگیهای برجسته «عبقاتالانوار» روششناسی منحصر بهفرد علامه میر حامد حسین در استناد به منابع اهل سنت برای اثبات امامت است. با توجه به فضای فکری امروز و نیاز به گفتمانهای سازنده میان مذاهب اسلامی، به نظر شما احیای این اثر با این روششناسی، چه تأثیری بر ترویج وحدت و فهم متقابل در جامعه علمی خواهد داشت؟
این رویکرد تأثیرات عمیقی بر گفتمان معاصر میان مذاهب اسلامی خواهد داشت. ایشان در این اثر، تأکید دارند هرچه میگویند، براساس منابع و مصادر اهل سنت استوار است و هیچ متن یا مطلبی را از طرف شیعه ارائه نمیکنند. این نخستین ویژگی مهم کتاب است که سبب میشود یک محقق و عالم سنی بتواند بهراحتی از این کتاب استفاده کرده و منابع علمی مذهب خود را در آنجا مشاهده کند.
دومین ویژگی، گستردگی استناد در آثار اهل سنت است. ایشان صرفاً به یک یا دو منبع اکتفا نکردهاند، بلکه گاه تا حدود ۵۰ منبع را برای اثبات یک مدعا ردیف کردهاند. این کار نشان میدهد مطلب مورد نظر در بسیاری از منابع اهل سنت وجود دارد. همچنین، ایشان از روشهای اعتبارسنجی احادیث و روشهای تفسیری علمی خاصی استفاده کردهاند که مورد توافق خود برادران اهل سنت است. این امر به آنها اجازه میدهد با همان روشهای پذیرفته شده در مکتب خودشان، این کتاب را دنبال کنند.
سیر مباحث در کتاب «عبقاتالانوار» بسیار منظم و براساس یک تقدیر منطقی چیده شده است. خواننده میتواند قدم به قدم با ادله و شواهد محتوا آشنا شود و بحث را دنبال کند تا به نتیجه برسد. این رویکرد میتواند الگوی بسیار مؤثری برای پژوهشهای کلامی معاصر باشد.
تیم پژوهشی شما چگونه توانستند میان بخشهای اصلی نگاشته شده توسط مؤلف و اضافات بعدی، تمایز قائل شوند و در عین حال، انسجام و یکپارچگی اثر را حفظ کنند؟
همانطور که اشاره شد در طول ۱۵۰ سال گذشته، بسیاری از عالمان و مؤسسات تلاش کردند این کتاب را احیا کنند، اما به دلایل مختلف از این کار بازماندند. مشکل احیای این متن از چند جهت بود که فرایند تصحیح را بسیار دشوار میکرد.
نخستین چالش، ادبیات فاخر و پیچیده متن و دوم، فرایند فنی و طاقتفرسای تحقیق بود. خوانش این متن، مقابله نسخهها و تخریج منابع، کاری بسیار توانفرسا بود که نیاز به محققان متخصص داشت. همانطور که پیشتر اشاره شد، بخشی از این متن اساساً در کتابخانهها پنهان بود و دسترسی به آن وجود نداشت.
برای غلبه بر این چالشها، ما دو اقدام اساسی را در بنیاد بینالمللی امامت انجام دادیم: ابتدا با اعزام محققان به کتابخانههای هندوستان، عراق و ایران، به تمام نسخههای موجود این کتاب دسترسی پیدا کرده و آنها را بررسی کردیم. سپس به تعدادی از دانشآموختگان رشته امامت آموزشهای تخصصی دادیم. یک تیم حدود ۲۰ تا ۳۰ نفره از محققان جوان، زیر نظر اساتید مجرب، به مدت ۱۰ سال روی این پروژه کار کردند. با وجود این توانمندی که برای کار فراهم شد، پروژه توانست مسیر روشنتری پیدا کرده و نقیصههای گذشته را جبران کند.
با توجه به اینکه «عبقاتالانوار» یک موسوعه کلامی عمیق و تخصصی است، برنامه بنیاد بینالمللی امامت برای معرفی این اثر به مخاطبان غیرتخصصی و نسل جوان چیست؟
همزمان با احیای این کتاب که امروز به ۳۷ جلد رسیده است، یک تلخیص و خلاصهسازی امروزی و معاصر از این اثر انجام دادیم. این خلاصه بهگونهای تهیه شده است که نظم کتاب براساس مقصود خود نویسنده حفظ شده، اما محتوا و درونمایه آن با زبان امروزین فارسی بازنویسی شده است. به این ترتیب، ما ۳۷جلد اصلی را در حدود سه جلد خلاصه کردیم، بدون آنکه قواعد و اصول کتاب از بین برود. هدف این است خوانندهای که امروز در حوزه و دانشگاه تحصیل میکند، بتواند بهخوبی این متن را استفاده کرده و در تحقیقاتش به کار بگیرد. علاوه بر این، بناست این متن خلاصه شده به چند زبان مختلف ترجمه شود تا مخاطبان بینالمللی نیز بتوانند از درونمایه اصلی کتاب بهرهمند شوند.
انتخاب یک اثر کلاسیک و تخصصی مانند «عبقاتالانوار» به عنوان کتاب برگزیده سال، در فضای فرهنگی امروز که توجه عموم به آثار عمومیتر معطوف است، چه پیامی دارد؟
توجه به میراث گذشته و دستاوردهای عالمان پیشین، در تمام سنتهای علمی، یکی از مقدمات اصلی تحقیق و نوآوری است. متأسفانه در سنت فرهنگی ما به میراث گذشتگان کمتر توجه میشود. برای مثال، اگر به دنیای غرب نگاه کنید، میراث چند هزار ساله خود را بارها و بارها مورد تحقیق قرار داده و در اختیار نسلهای بعدی گذاشتهاند. تعداد کتابهایی که در باب آثار متفکرانی مانند افلاطون و ارسطو منتشر شده، بسیار زیاد است اما در سنت خودمان، گاهی اوقات کتابهای مهم ما بازخوانی نمیشوند یا اگر بازخوانی شوند، از تحقیق علمی و کافی برخوردار نیستند.
انتخاب «عبقاتالانوار» به عنوان کتاب سال، پیامی مهم دارد؛ این انتخاب نشان میدهد اساتید به اهمیت میراث و احیای متون اصیل توجه کردهاند. این امر میتواند تشویقی برای محققان، بهخصوص محققان جوان باشد تا در این زمینه کار کنند و میراثپژوهی را الگوی خود قرار دهند.
نظر شما