رمضان فصل رقابت سریالها در کشورهای مسلمان و به ویژه عربی است تا ویترین چشمنوازی از تولیدات مصرف رسانهای را پیش روی مخاطب جهانی بچینند؛ از این رو دست گذاشتن روی موضوعات جنجالی میتواند محصولشان را زبانزد کند.
به نظر میرسد ماه رمضان در سالهای اخیر به میدان رقابت رسانهای کشورهای عربی تبدیل شده است؛ رقابتی که گاه از مرز سرگرمی فراتر رفته و به مناقشات هویتی و مذهبی دامن میزنند. همان طور که سریال «معاویه» در رمضان سال گذشته در جوامع شیعی بحثبرانگیز و پخش آن در برخی کشورها همچون ایران و عراق ممنوع شد، امسال هم سریال «حمدیه» به سراغ موضوعی حساسیتزا رفته است تا آنجا که محتوای تفرقهبرانگیز آن موجی از واکنشهای سیاسی و مذهبی را در عراق برانگیخته و سبب شده پخش سریال با تصمیم رسمی کمیسیون رسانه و ارتباطات عراق در این کشور متوقف شود. بنا بر اعلام شبکه السومریه عراق، سریال «حمدیه» که قرار بود در ماه مبارک رمضان امسال از شبکه خصوصی MBC این کشور پخش شود با تصمیم رسمی کمیسیون رسانه و ارتباطات عراق از جدول پخش کنار گذاشته شد.
این سریال پس از انتشار تیرز، بدون پخش حتی یک قسمت به سرنوشت «معاویه» دچار شد و از فهرست پخش تلویزیون عراق کنار رفت، اما این بار جدال نه بر سر تاریخ صدر اسلام بلکه درباره بازنمایی جامعه معاصر عراق و نسبت آن با افراطگرایی بود. تجربه این دو سریال نشان میدهد درامهای رمضانی چگونه در بستری حساس میتوانند به میدان منازعه بر سر حافظه جمعی، هویت دینی و روایتهای تاریخی تبدیل شوند.
چرا صدای اعتراض جامعه مذهبی عراق بلند شد؟
سریال «حمدیه» روایتگر زندگی دختری یتیم و سنیمذهب از جنوب عراق است که پس از آوارگی، به منطقه کاظمین بغداد با اکثریت شیعه میرود و در آنجا با یک جوان کرد ایرانی آشنا میشود (که نام اصلی او در فیلمنامه اولیه «مهدی» بوده و برای فرار از حساسیتها به «سعدی» تغییر یافته است). حمدیه با رابطه نامشروع، از این جوان باردار میشود اما این مرد او را ترک میکند. در ادامه، مردی اهل تسنن از تکریت به عنوان چهرهای حامی وارد داستان میشود و مسیر روایت را تغییر میدهد که نشاندهنده یک دوگانگی و تقابل مذهبی است، اما روند داستان، جایی به کلیشههای تفرفهانگیز قومی و مذهبی گره میخورد که دوران پس از سقوط صدام، سعدی (مهدی) از ایران بازمیگردد و در قامت یکی از رهبران متنفذ و مسلح حاکمیت جدید شیعی ظاهر میشود. پس از مرگ مشکوک حمدیه، فرزند نامشروع او (که در تکریت بزرگ شده) با کشف حقیقت، دچار کینه و فروپاشی روانی شده و برای انتقام از پدر بیولوژیک خود (نماد حاکمیت فعلی)، به گروههای تروریستی میپیوندد. این روایت که جنایتهای داعش و القاعده را از یک ایدئولوژی تکفیری، به یک انتقامجویی تقلیل میدهد، کانون اصلی انتقادها به سریال بوده است.
سریال، اقتباسی از رمانی به همین نام نوشته «قدوری الدوری» است؛ نویسندهای که پیشتر هم در محافل رسانهای و فرهنگی عراق با انتقادهایی روبهرو بوده است. برخی منتقدان معتقدند داستان سریال با ترسیم چهرهای تحریفشده از جامعه عراق و طرح روایتهای مناقشهبرانگیز درباره دوره حزب بعث، به انسجام اجتماعی مردم این کشور آسیب میزند.
جامعه مذهبی عراق هم نسبت به این سریال، سکوت نکردند. سید صدرالدین قبانچی، امام جمعه نجف، این سریال را «انحرافی و فاسد» توصیف کرد. همچنین محمود الربیعی، عضو هیئت مدیره سازمان رسانه و ارتباطات عراق نیز درباره توقیف پخش سریال «حمدیه» در شبکه ایکس نوشت: «این تصمیم با استناد به فرمان شماره ۶۵ صادر شده در سال ۲۰۰۴ اتخاذ شد. طبق این فرمان، سازمان رسانه و ارتباطات عراق ملزم است از پخش هر گونه محتوا که در آن به ارزشهای اجتماعی توهین شده یا وجهه زنان عراقی را مخدوش میکند یا فتنهانگیز است، جلوگیری کند. این تصمیم به دنبال مطلع شدن سازمان از داستان سریال و پخش تیزر تبلیغاتی آن اتخاذ شد».
تهاجم فرهنگی یک شبکه سعودی
ماه رمضان در بسیاری از کشورهای اسلامی، علاوه بر جایگاه عبادی و معنوی، بهعنوان یکی از مهمترین فصلهای مصرف رسانهای هم شناخته میشود. تغییر الگوی زندگی روزمره، تجمع خانوادگی پس از افطار و افزایش اوقات فراغت شبانه سبب میشود سریالهای تلویزیونی و پلتفرمی در این ماه با بیشترین میزان مخاطب مواجه شوند. در چنین شرایطی، تولید آثار نمایشی با رویکرد وحدتآفرین میتواند نقشی فراتر از سرگرمی ایفا کرده و به تقویت سرمایه اجتماعی و فرهنگی در جوامع اسلامی کمک کند. از اینرو ماه نزول قرآن، فرصتی طلایی برای همبستگی اسلامی بوده و ساخت آثاری که به اختلافات قومی و دینی دامن بزند، بازی در زمین دشمنان اسلام است.
سریال حمدیه هم با سوگیریهای خاص روایی خود، پیش از آنکه روی آنتن برود، به یکی از بحثبرانگیزترین تولیدات رمضانی عراق تبدیل شد. منتقدان با اشاره به مالکیت و تأمین مالی این محصول توسط شبکه MBC عراق وابسته به عربستان سعودی، آن را نمونهای از «تهاجم فرهنگی» توصیف کردند و اذعان داشتند این سریال، پروژهای سعودی برای ایجاد شکاف دینی و مذهبی است. در مقابل، حامیان سریال آن را اثری در چارچوب روایت دراماتیک و وام گرفته از واقعیتهای اجتماعی توصیف کردهاند که حوادث در آن، درام را پیش میبرد اما شواهد نشان میدهد این سریال الزاماً روایت قصهای سرگرمکننده نیست و اثراتی فراتر از سرگرمی دارد که موجب سوءتفاهم میان اهل تسنن و تشیع میشود. از این منظر، نه فقط آثار صرف تاریخی با موضوعات مذهبی که درامهای اجتماعی با زمینه مذهبی هم اگر تحریف شوند و سفره تفرقهافکنی را پهن کنند با واکنش مسلمانان در جوامع اسلامی روبهرو میشوند به ویژه در زمان پخش ماه وحدتآفرین رمضان.
غفلت از تولید آثار وحدتآفرین
در سالهای اخیر، عربستان سعودی تمرکز ویژهای روی تولید سریالهای مناسبتی ماه رمضان داشته و تلاش کرده آثاری جنجالی و بحثبرانگیز بسازد؛ آثاری که به نظر میرسد هزینههای مالی سنگین، مانعی برای تولید آنها نبوده است مثلاً برای سریال «معاویه» ـ که با هدف تطهیر خاندان ابوسفیان و شخصیت معاویه ساخته شده بود و روایتهای نادرستی درباره حضرت علی(ع) داشت ـ بودجهای افزون بر ۱۰۰ میلیون دلار اختصاص یافت. پیش از آن نیز سریال «حشاشین» تولید شد که در آن به روایتهایی درباره فرقه نزاری مذهب اسماعیلی به رهبری «حسن صباح» پرداخته شد و از سوی برخی منتقدان، به دلیل اشتباههای تاریخی و تفسیرهای جهتدار مورد انتقاد قرار گرفت. این بار نیز سریالی با عنوان «حمدیه» در کانون توجه و اعتراضها قرار گرفته که در آن هویت شیعی، خدشهدار شده است.
همان طور که اشاره شد سریالهای رمضانی بهواسطه زمان پخش، گستره مخاطب و فضای معنوی ماه رمضان، ظرفیت قابل توجهی برای ایفای نقش اجتماعی و فرهنگی دارند و پخش آثار وحدتآفرین در این ماه میتواند به تقویت همدلی، شکلگیری گفتوگوی اجتماعی، بازنمایی هویت مشترک و ارتقای سرمایه فرهنگی جوامع اسلامی منجر شود و کشورهای اسلامی در این فرصت طلایی میتوانند نقاط اشتراک عاطفی و فرهنگی میان مسلمانان را با محتوای سریالها برجسته کنند یا به سراغ موضوعاتی بروند که درباره آن اجماع و اشتراک دینی وجود دارد مانند سریال «یوسف پیامبر(ع)» که داستانی قرآنی را به زبان تصویر درآورد، مجموعهای که بازپخش آن همچنان در کشورهای اسلامی طرفداران پروپاقرصی دارد و چه موضوعاتی برای به تصویر کشیدن در بهار قرآن، زیباتر، جذابتر و اثرگذارتر از قصههای قرآنی.
نظر شما