منطقه خلیج فارس شاید بهطور معمول «سبد نان جهان» محسوب نشود، اما درگیریهای این منطقه اکنون موجهای شوکی بزرگی به صنعت جهانی غذا وارد کردهاند؛ از کشاورزان و تولیدکنندگان گرفته تا شرکتهای بستهبندی و توزیعکنندگان و پیامدهای مهمی برای امنیت غذایی و سطح زندگی مردم در سراسر جهان دارند.
این جنگ باعث اختلال در تأمین انرژی و کودهای شیمیایی شده است؛ موادی که برای تولید غلات، سبزیجات و گوشت ضروری هستند. کشاورزانی که پیش از این هم به دلیل تغییرات شدید آبوهوایی با کاهش عملکرد محصولات روبهرو بودند، اکنون با افزایش هزینه این نهادهها مواجهاند و احتمالاً این هزینهها را به مصرفکنندگان منتقل خواهند کرد.
گزینه دیگر برای کشاورزان کاهش مصرف کود است؛ اقدامی که به کاهش برداشت محصول و افزایش خطر کمبود غذا—بهویژه در کشورهای فقیر وابسته به واردات—منجر میشود. برنامه جهانی غذا هشدار داده است که ادامه این درگیری میتواند به سطوح بیسابقهای از گرسنگی جهانی منجر شود.
جنگ چگونه تولید کود را مختل کرده است؟
منطقه خلیج فارس در دهههای اخیر به یکی از تولیدکنندگان مهم کودهای نیتروژنی تبدیل شده است و پیش از آغاز جنگ، تنگه تنگه هرمز حدود یکسوم تجارت جهانی این محصولات را مدیریت میکرد. درگیریها صادرات منطقه را بهشدت مختل کرده و قیمتها را افزایش داده است، در حالی که کشاورزان برای تأمین این نهادهها در رقابت شدید قرار گرفتهاند.
این جنگ همچنین تولید کودهای نیتروژنی در دیگر نقاط جهان را تحت تأثیر قرار داده، زیرا دسترسی به گاز طبیعی—ماده اولیه کلیدی تولید این کودها—مختل شده است. در نتیجه، کشورهایی مانند هند و بنگلادش تولید خود را کاهش دادهاند و حتی در اروپا نیز افزایش قیمت گاز فشار قابلتوجهی ایجاد کرده است.
کودهای نیتروژنی حدود نیمی از تولید جهانی غذا را پشتیبانی میکنند، زیرا مواد مغذی لازم برای رشد گیاهان را تأمین میکنند. اگر این اختلال ادامه یابد، کشاورزان ناچار به کاهش مصرف کود خواهند شد که نتیجه آن کاهش برداشت محصولات است.
به گفته وسلی دیویس اقتصاددان کشاورزی، «این فقط یک شوک قیمتی نیست؛ بلکه میتواند با تأخیر به یک شوک تولیدی تبدیل شود.»
تأثیر جنگ بر سایر بخشهای صنعت غذا
در دنیای مدرن، تولید غذا بدون انرژی ممکن نیست. تراکتورها با سوخت دیزلی زمین را شخم میزنند، گلخانهها با گاز گرم میشوند و حملونقل جهانی غذا به نفت وابسته است. همچنین نفت ماده اولیه تولید بستهبندیهای پلاستیکی است.
جنگ کنونی تأمین سوخت مورد نیاز برای ماشینآلات کشاورزی، آبیاری، سمپاشی و برداشت محصول را تحت فشار قرار داده است. در استرالیا کشاورزان غلات با کاهش عرضه سوخت مواجه شدهاند و در بسیاری از کشورهای آسیایی، کشاورزان درباره کاهش سطح زیرکشت برنج به دلیل افزایش هزینهها تردید دارند.
اختلال در تردد از تنگه هرمز و همچنین مسیر دریایی دریای سرخ باعث افزایش هزینه حملونقل و طولانیتر شدن زمان انتقال کالاهایی مانند غلات، دانههای روغنی و کود شده است. حتی حملونقل زمینی نیز به دلیل افزایش قیمت سوخت گرانتر شده است.
در بخش بستهبندی نیز فشار مشابهی وجود دارد. خاورمیانه حدود یکسوم ناپتای معاملهشده جهانی را تأمین میکند؛ مادهای که برای تولید پلاستیک استفاده میشود. تولید کاغذ و مقوا نیز انرژیبر است. به گفته بانک Rabobank، تولیدکنندگان بستهبندی، برندهای مصرفی و در نهایت خردهفروشان و مصرفکنندگان همگی این اثر را احساس خواهند کرد.
افزایش قیمت نفت همچنین تقاضا برای سوختهای زیستی را بالا میبرد، که این موضوع منابعی مانند سویا، کلزا و ذرت را از بازار غذا خارج میکند و قیمتها را افزایش میدهد—بهویژه در آفریقا و آسیا.
تأثیر بر قیمت مواد غذایی
پیش از آغاز جنگ، انتظار میرفت تورم مواد غذایی در جهان کاهش یابد. هرچند قیمتها هنوز پایینتر از اوج سال ۲۰۲۲ هستند، اما تأثیر جنگ بهتدریج در آمار رسمی دیده میشود.
قیمت جهانی غذا در ماه مارس به بالاترین سطح ششماهه رسید و انتظار میرود فشار تورمی در ماههای بعد افزایش یابد. به گفته سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، اثر کامل این بحران زمانبر خواهد بود، زیرا قیمت غذا معمولاً به شوکهای انرژی بلندمدت واکنش نشان میدهد، نه نوسانات کوتاهمدت.
در ایالات متحده نیز افزایش هزینه نهادهها در صنایع غذایی مشاهده شده است. در بریتانیا پیشبینی شده تورم مواد غذایی تا پایان سال به ۹ تا ۱۰ درصد برسد. این کشور همچنین با کمبود احتمالی دیاکسیدکربن—که در بستهبندی و صنایع غذایی استفاده میشود—مواجه است.
پیامدهای اقتصادی گستردهتر
افزایش قیمت غذا تلاش بانکهای مرکزی برای مهار تورم پس از دوران کرونا را دشوارتر میکند. کشورهای در حال توسعه بیشترین آسیب را خواهند دید، زیرا سهم غذا در سبد هزینه خانوار در این کشورها بالاتر است.
موسسه کپیتال اکونومیکس(Capital Economics) هشدار داده است که کشورهای کمدرآمد بیشترین فشار ناشی از افزایش قیمت کود را تحمل خواهند کرد.
در حال حاضر برخی دولتها برای تأمین کود وارد بازار شدهاند. هند از چین خواسته محدودیت صادرات اوره را کاهش دهد. فیلیپین در حال مذاکره با تولیدکنندگان است و در ایالات متحده نیز دولت به دنبال منابع جایگزین کود برای کشاورزان است.
چه کسانی بیشترین خطر را دارند؟
کشورهای وابسته به واردات در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بیشترین آسیب را خواهند دید. بسیاری از کشورهای در حال توسعه با بحران بدهی مواجهاند و توان محدودی برای مقابله با شوکهای جدید دارند.
سازمانهای بینالمللی هشدار دادهاند که تا ۴۵ میلیون نفر دیگر ممکن است در صورت ادامه درگیری با گرسنگی شدید روبهرو شوند. کمکهای غذایی نیز در مسیرهای حملونقل گرفتار شده و خطر قحطی در آسیبپذیرترین کشورها افزایش یافته است.
در مجموع، جنگ ایران تنها یک بحران ژئوپلیتیک منطقهای نیست؛ بلکه به یک عامل اختلال در سیستم غذایی جهانی تبدیل شده است؛ سیستمی که از کشاورزی تا انرژی، از حملونقل تا بستهبندی، بهطور عمیق به هم وابسته است.
نظر شما