در سالهای اخیر، کمبود داروهای خاص به یکی از مشکلات جدی نظام سلامت تبدیل شده و بسیاری از بیماران، به ویژه مبتلایان به بیماریهای خاص یا نیازمند داروهای وارداتی، برای تهیه دارو با دشواریهای فراوانی مواجه بودهاند؛ بهطوری که گاه ناچارند ساعتها یا حتی روزها میان داروخانههای مختلف جست وجو کنند و در برخی موارد به بازارهای غیررسمی روی بیاورند.
در چنین فضایی، برخی پلتفرمهای دیجیتال تلاش کردهاند با ارائه سرویسهایی جدید وارد این حوزه شوند؛ از جمله خدماتی با عنوان «داروهای کمیاب» که مدعی است میتواند داروهایی را که در دسترس بیماران نیست، پیدا کند. هرچند این وعده در نگاه اول امیدبخش به نظر میرسد، اما همچنان ابهامات و نگرانیهایی درباره نحوه تأمین دارو و میزان انطباق این خدمات با ضوابط رسمی وجود دارد.
هادی احمدی، عضو هیأت مدیره انجمن داروسازان ایران، تبلیغ فروش داروهای کمیاب توسط یک پلتفرم را تخلفی آشکار و فاقد مجوز دانست و آن را حتی مصداق کلاهبرداری عنوان کرد. به گفته او، داروهای کمیاب به دلیل محدودیت تولید، تنها از طریق شبکه رسمی و برخی داروخانههای مشخص توزیع میشوند و دسترسی خارج از این مسیر قابل قبول نیست. احمدی همچنین هشدار داد که اینگونه خدمات ممکن است با قیمتهای چندبرابری عرضه شوند و بیماران را متضرر کنند. او تأکید کرد برای یافتن این داروها باید از مسیرهای رسمی مانند سامانه ۱۹۰ اقدام شود.
وی در ادامه با اشاره به حساسیت حوزه دارو افزود که هرگونه ورود پلتفرمها به این عرصه بدون نظارت و مجوز قانونی میتواند سلامت بیماران را به خطر بیندازد. به گفته احمدی، نبود شفافیت در نحوه تأمین این داروها، احتمال ورود اقلام قاچاق یا تقلبی به چرخه مصرف را افزایش میدهد و به همین دلیل لازم است نهادهای نظارتی با چنین اقدامات خارج از ضابطه برخورد جدی داشته باشند.
خلأ قانونی یا مسیر مشخص؟
یکی از مهمترین پرسشها درباره این سرویس، وضعیت قانونی آن است. آیا فروش یا حتی جست وجوی دارو از طریق پلتفرمهای آنلاین دارای مجوز و دستورالعمل شفاف است؟
بر اساس آخرین مواضع رسمی، فروش اینترنتی دارو در کشور تنها در قالبهای محدود و تحت نظارت مستقیم داروخانهها مجاز است و هرگونه عرضه خارج از این چارچوب، با محدودیتهای جدی مواجه است.
موضع رسمی نهادهای ناظر نشان میدهد که هنوز چارچوب این فعالیتها کاملاً تثبیت نشده و حتی در سطح سیاستگذاری نیز با احتیاط به آن نگاه میشود.
مهدی پیرصالحی رئیس سازمان غذا و دارو در همین رابطه با تأکید بر لزوم تنظیمگری این حوزه میگوید: فروش اینترنتی دارو به طور کلی ممنوع نیست، اما فعالیت بدون ضابطه و نظارت نمیتواند ادامه پیدا کند.
او با اشاره به تخلفات برخی پلتفرمها میافزاید که مواردی مانند عرضه داروهای بدون مجوز، قیمتگذاری غیرقانونی و حتی فروش اقلام غیرمجاز گزارش شده و همین موضوع، ضرورت اعمال ضوابط سختگیرانهتر را دوچندان کرده است.
وی همچنین تصریح میکند که در مدل مورد نظر سازمان غذا و دارو، پلتفرمها نقش واسط دارند و فروش دارو همچنان باید از مسیر داروخانههای دارای مجوز انجام شود و هرگونه فعالیت خارج از این چارچوب، فاقد وجاهت قانونی است.
این اظهارات، مستقیماً این پرسش را تقویت میکند که اگر قرار است داروی کمیاب از مسیر رسمی داروخانهها تأمین شود، تفاوت سرویسهای جدید با سازوکار موجود چیست و اساساً «یافتن دارو» توسط پلتفرمها چه معنایی فراتر از جست وجوی ساده موجودی دارد؟
محمدرضا ظفرقندی وزیذ بهداشت اما نگاه محتاطانه تری به این موضوع دارد و با تأکید بر ماهیت حساس دارو میگوید:توزیع دارو در بستر سکوها با سایر کالاها متفاوت است و نیازمند نظارت پیشینی است تا ایمنی درمانی مردم حفظ شود.
او در واقع بر این نکته تأکید دارد که برخلاف کالاهای معمول، در حوزه دارو نمیتوان صرفاً به مدلهای بازارمحور یا پلتفرمی تکیه کرد و هرگونه توسعه خدمات آنلاین باید با کنترلهای دقیق، از نسخه پیچی تا تحویل دارو، همراه باشد.
با این حال، هنوز دستورالعملی جامع و شفاف درباره «جستوجوی داروی کمیاب» از طریق پلتفرمها منتشر نشده است. همین موضوع باعث شده برخی کارشناسان معتقد باشند این اقدام در «منطقه خاکستری» قانون رخ میدهد.
دارویی که بیمار نمییابد، پلتفرم چگونه پیدا میکند؟
کارشناسان معتقدند یک از پرسش های کلیدی در خصوص پلتفرم ها این است که اگر بیمار در شبکه رسمی داروخانهها نتوانسته دارویی را پیدا کند، این پلتفرم چگونه به آن دسترسی پیدا میکند؟ در این بین سه فرضیه مطرح است: نخست اینکه این سرویس صرفاً یک موتور جست وجوی پیشرفته برای موجودی داروخانهها باشد؛ یعنی اطلاعات پراکنده را تجمیع کند و به بیمار نشان دهد دارو در کدام داروخانه موجود است.
فرض دوم،دسترسی مستقیم به شبکه پخش داروست؛ موضوعی که در صورت صحت، میتواند به معنای دسترسی ویژه به اطلاعات یا حتی مسیرهای توزیع باشد و فرض سوم، دسترسی به منابعی خارج از شبکه رسمی؛ سناریویی که بیشترین نگرانی را ایجاد میکند.
دکتر فرامرز اختراعی، رئیس پیشین سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی، در اینباره هشدار میدهد: اگر قرار باشد دارویی خارج از شبکه رسمی تأمین شود، باید به شدت نگران بود، چون احتمال ورود داروهای قاچاق یا تقلبی وجود دارد.
ریسکها؛ از بازار سیاه دیجیتال تا رانت اطلاعاتی
ورود پلتفرمها به حوزه دارو، بدون شفافیت کامل، میتواند ریسکهای متعددی ایجاد کند؛ نخستین خطر، شکل گیری بازار سیاه دیجیتال است؛ جایی که داروهای کمیاب با قیمتهای بالاتر و خارج از نظارت رسمی عرضه شوند.
دومین ریسک، ایجاد رانت اطلاعاتی است؛اگر یک پلتفرم به اطلاعات موجودی داروخانهها یا شبکه پخش دسترسی ویژه داشته باشد، میتواند اولویت دسترسی را به کاربران خود بدهد.
دکتر حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، در این زمینه میگوید:دسترسی نابرابر به دارو میتواند عدالت در سلامت را زیر سؤال ببرد؛ نباید شرایطی ایجاد شود که فقط کاربران یک اپلیکیشن به دارو دسترسی داشته باشند.
ریسک دیگر، امنیت دادههای پزشکی است؛ نسخههای بیماران، اطلاعات حساسی هستند که باید با بالاترین استانداردهای امنیتی نگهداری شوند.
یک کارشناس فناوری سلامت در اینباره میگوید:اگر زیرساخت احراز هویت نسخهها و حفاظت از دادهها به درستی طراحی نشده باشد، احتمال سوءاستفاده از اطلاعات بیماران وجود دارد.
مسئولیت حقوقی؛ در صورت خطا چه کسی پاسخگوست؟
یکی از مهمترین ابهامات، مسئولیت حقوقی در صورت بروز مشکل است. اگر داروی اشتباه به بیمار تحویل داده شود یا دارویی تقلبی وارد چرخه شود، چه کسی پاسخگو خواهد بود؟ آیا پلتفرم مسئول است؟ یا داروخانهای که دارو را تأمین کرده؟ یا شرکت پخش؟
یک وکیل حوزه سلامت در اینباره میگوید:در حال حاضر، مسئولیتها به صورت دقیق تعریف نشده و همین موضوع میتواند در صورت بروز خطا، چالشهای جدی حقوقی ایجاد کند.
نوآوری یا زنگ خطر؟
سرویس «داروهای کمیاب» در برخی پلتفرم ها در ظاهر پاسخی به یک نیاز واقعی است؛ نیاز بیماران به دسترسی سریع تر و آسان تر به دارو؛ اما در غیاب چارچوبهای قانونی شفاف، این نوآوری میتواند به مسیری پرریسک تبدیل شود.
اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا این سرویس یک راهکار فناورانه برای حل بحران دارو است یا نشانه ای از شکل گیری یک ساختار موازی در نظام توزیع؟
پاسخ به این پرسش، نه فقط به عملکرد یک پلتفرم، بلکه به نحوه مواجهه سیاستگذاران، نهادهای نظارتی و کل اکوسیستم سلامت با این پدیده بستگی دارد.
اگر قانون گذاری به موقع، شفاف و دقیق انجام نشود، ممکن است به جای حل یک بحران، با بحرانی پیچیدهتر روبه رو شویم؛ بحرانی که این بار نه در قفسههای خالی داروخانهها، بلکه در دل پلتفرمهای دیجیتال شکل میگیرد.
نظر شما