امروز ۲۹ ذیالقعده است؛ روزی که تقویم به احترام غریبانهترین وداع تاریخ، رخت سیاه بر تن میکند. سخن از پیشوایی است که در ۲۵سالگی، یعنی در اوج بهار زندگی، طعم تلخ زهر کینه را چشید تا شیرینی آگاهی و آزادگی را به رگهای تاریخ تزریق کند. امام جواد(ع)، جوانترین خورشید امامت؛ در قلب کاخهای پرزرقوبرق بغداد زیست اما با اعجاز علم و مدیریت شبکهای، بنبستهای فکری و سیاسی زمانه را در هم شکست. او ثابت کرد اقتدار به سن و سال نیست؛ بلکه به ایستادگی آگاهانه در مرز حق و باطل است. در ادامه به واکاوی منش ملکوتی حضرت جوادالائمه(ع) میپردازیم؛ نهمین خورشید هدایتی که در کانون فریب و قدرت، بر مدار حق استوار ماند تا نامش تا ابد تسلای دل سوختگان و بابالمراد دردمندان باشد.
شکست هیمنه مدعیان در تالار مناظرات
زندگی امام جواد(ع) در فضایی سیاسی و فوقالعاده پیچیده رقم خورد. حاکمی چون مأمون عباسی بر سر کار بود که در ظاهر و با ابزارهای رسانهای زمان خویش، خود را شیفته اهلبیت(ع) نشان میداد. او حتی خلافت را به امام رضا(ع) پیشنهاد داد که امام(ع) با هوشمندی از آن امتناع کردند و در نهایت، با اکراه ولایتعهدی را پذیرفتند. زندگی زیر چتر سیاستمداری چنین حیلهگر، آن هم برای پیشوای جوانی که میدانست پدرش به دست همین شخص به شهادت رسیده، بههیچروی ساده نبود. ایشان در هشتسالگی سکان هدایت امت را به دست گرفتند و همین موضوع، از بحثبرانگیزترین مسائل آن دوران بود؛ چنانکه برای بسیاری از مردم عادی و حتی برخی بزرگان هضمشدنی نبود و برخی شیعیان مخلص نیز ابتدا دچار حیرت شدند. آنان برای اطمینان خاطر به مدینه سفر کردند و پس از گفتوگو با امام و شنیدن پاسخهای عمیق ایشان، آرامش یافتند.
حضور امام(ع) در مناظرات علمی بزرگی که خلیفه ترتیب میداد، تمام معادلات را بر هم میزد. نمونه برجسته، مناظره مشهور با یحیی بن اکثم است که در کتاب «الاحتجاج» طبرسی، جلد دوم به تفصیل آمده است. امام(ع) در آن جلسه با چنان تسلطی به پرسشهای پیچیده فقهی پاسخ گفتند که برتری فکری ایشان بر فقیهان بزرگ آن عصر آشکار شد. این واقعه درسی بزرگ به ما میدهد: علم الهی وابسته به سن و سال نیست و در نظام اجتماعی نیز باید به نسل جوانِ توانمند، فرصت تحول و رهبری داد. این مناظره نهتنها جایگاه علمی امام را تثبیت کرد، بلکه مأمون را در نقشهاش برای تحقیر اهلبیت(ع) کاملاً ناکام گذاشت.
افزون بر این، در کتاب «کشفالغمه» آمده است امام در همان سنین کم، پاسخگوی هزاران پرسش در یک مجلس بودند تا هیچ شک و شبههای درباره مقام علمی ایشان باقی نماند. این قدرت علمی سبب شد حتی دشمنان سرسختی چون مأمون اعتراف کنند این خاندان از علمی بهرهمندند که دیگران از آن بینصیباند. همچنین در کتاب «مناقب» ابنشهرآشوب نقل شده در یکی از سفرهای حج، مردم با دیدن پاسخهای سریع و بینقص امام به احکام دشوار مناسک، شگفتزده شدند و دریافتند علم ایشان به سرچشمه غیب متصل است.
دیپلماسی عزت؛ پیوند ناگسستنی با توده مردم
مأمون با اهداف امنیتی، دختر خود را به عقد امام درآورد تا ایشان را کاملاً زیر نظر بگیرد و به خیال خود، با نزدیک کردن امام به دربار از قداستشان بکاهد. اما امام جواد(ع) با ظرافتی تمام، ضمن حضور در متن جامعه، مرزبندی خود را با دستگاه خلافت حفظ کردند. ایشان ثابت کردند میتوان در کانون قدرت بود اما در قدرت هضم نشد و بر اصول حق پافشاری کرد. امام(ع) برای کاستن از اثر این نقشه سیاسی، پس از مدتی همسر خود را از بغداد، مرکز حکومت؛ به مدینه بازگرداندند تا نشان دهند زندگی در کنار حرم پیامبر(ص) را بر رفاه و تجملات کاخ عباسی ترجیح میدهند.
یکی از درخشانترین ویژگیهای ایشان که لقب «جواد» را برایشان به ارمغان آورد، بخشندگی بیحد و حصر است. در این زمینه باید به سندی بسیار مهم اشاره کرد. امام رضا(ع) هنگامی که در خراسان بودند، نامهای برای فرزندشان در مدینه نوشتند. این نامه در کتاب «الکافی» (جلد ۴، صفحه ۴۳) و نیز «عیون اخبارالرضا(ع)» (جلد ۲، صفحه ۸) نقل شده است. حضرت در این نامه با عباراتی بسیار عاطفی و مؤکد، به حق پدری و ولایتی که بر گردن امام جواد(ع) دارند قسم میخورند و میفرمایند: شنیدهام اطرافیان، شما را از در کوچک خارج میکنند تا نیازمندان را نبینید. از شما میخواهم همیشه از در بزرگ رفتوآمد کنید تا در دسترس مردم باشید و هرکس از شما تقاضای مالی کرد، به او عطا کنید و هرگز از فقر نترسید؛ چرا که خدا با تو است.
این توصیه امام رضا(ع) دو درس بزرگ برای امروز ما دارد: نخست آنکه انسان مقتدر و متمکن نباید خود را در حصار تشریفات پنهان کند و باید در دسترس نیازمندان باشد؛ دوم، حتی اگر انسان زیر سلطه ظالمان قرار گیرد، باز هم میتواند منشأ خیر باشد و بذر امید را در دل مردم بکارد. همچنین در جلد ۵۰ کتاب «بحارالانوار» روایت شده امام جواد(ع) میفرمودند: «نعمت خدا بر کسی فراوان نمیشود مگر آنکه نیازهای مردم به او نیز فراوان میشود؛ پس اگر کسی این بار مسئولیت را تحمل نکند، نعمت خود را در معرض زوال قرار داده است». این یعنی بخشندگی، وظیفهای اجتماعی و اخلاقی برای حفظ برکات الهی است.
افزون بر ابعاد مادی، سیره بخشندگی امام جواد(ع) شامل گرهگشایی از مشکلات روحی و معنوی مردم نیز میشد. چنانکه در کتاب ارشاد شیخ مفید آمده، ایشان ساعاتی از روز را در مسجد پیامبر(ص) مینشستند، به درد دلهای مردم گوش میسپردند و با سخنان حکیمانه خود آرامش را به جامعه تزریق میکردند. به یارانشان نیز میآموختند مواسات و برادری تنها با مال نیست، بلکه با شریک شدن در غم و شادی یکدیگر است.
هندسه هدایت؛ کادرسازی در حصار خفقان
امام جواد(ع) سرانجام در سن ۲۵سالگی به شهادت رسیدند. با وجود عمر کوتاه، با تشکیل شبکهای منسجم از وکلا و شاگردان برجسته توانستند بار علمی و هدایتی شیعیان را بر دوش کشند و به نسلهای بعد منتقل کنند. جزئیات این شبکهسازی در کتاب رجال نجاشی بهخوبی تبیین شده است. امام(ع) حتی برای مناطقی چون اهواز، همدان، ری و سیستان نماینده تعیین کردند تا شیعیان در هیچ نقطهای بی پناه فکری نمانند. این شبکه وکالت چنان هوشمندانه طراحی شده بود که با وجود محدودیتهای شدید عباسیان، ارتباط مالی و اعتقادی میان امام و امت قطع نشد.
این تلاشها پیامی روشن دارد: محدودیتهای سیاسی و کمیِ سن نباید مانع اثرگذاری اجتماعی شود. زیستن به سبک جوادالائمه(ع) یعنی آگاهی عمیق، بخشندگی بیمنت و شجاعت در بیان حقیقت، حتی اگر تمام جهان بخواهند نور حق را خاموش کنند. برای درک بهتر کلمات و حکمتهای ایشان، مطالعه کتاب «تحفالعقول» که بخشی را به سخنان ناب این امام اختصاص داده است، بسیار توصیه میشود.
نظر شما