سریال «مادران» که هر جمعه روی آنتن شبکه یک سیما میرود را میتوان یکی از متفاوتترین آثار سالهای اخیر در حوزه روایت خانوادههای شهدا دانست؛ مجموعهای به کارگردانی مسعود دهنوی و تهیهکنندگی حسین رستمپور که بهجای تمرکز مستقیم روی قهرمانان جنگ، به سراغ مادرانی رفته که سالها با رنج، فقدان و خاطره زندگی کردهاند. این مجموعه با تکیه بر قصههای واقعی و نگاهی واقعگرایانه تلاش میکند تصویری انسانی و ملموس از مادران شهدا ارائه دهد؛ زنانی از اقوام، فرهنگها و جغرافیاهای مختلف ایران که هر کدام روایت و جهان خاص خود را دارند.
در این میان، حضور رؤیا افشار در نقشهای مختلف «مادران» یکی از مهمترین ویژگیهای این مجموعه است؛ بازیگری که این روزها با ایفای نقش مادران شهدا، بار دیگر به دغدغهای قدیمی و شخصی نزدیک شده است. افشار در گفتوگویی درباره تجربه حضور در این سریال عنوان کرده بود که این نقشها برای او صرفاً یک بازی نیست و هر بار با مواجهه با مادران شهدا، احساس میکند با بخشی از حافظه زنده این سرزمین روبهرو شده است. وقتی در خیابان از کنار زنانی همسنوسال خود عبور میکند که سالها داغ فرزند و سختیهای جنگ را تحمل کردهاند، با خود فکر میکند شاید هرگز نتواند مانند آنها این میزان از رنج و ایستادگی را تاب بیاورد. هنوز هم آثار و آسیبهای آن دوران در زندگی این مادران دیده میشود و نسل او همچنان با خاطرات جنگ هشتساله زندگی میکند و گاهی احساس میکند مادران شهدا در حال فراموش شدن هستند و جامعه آن طور که باید به آنها توجه نمیکند. این بازیگر پیشکسوت با اشاره به مسئولیت اجتماعی هنرمندان عنوان کرده بود هنرمندان میتوانند درباره این مسائل سخن بگویند و نگذارند چنین تجربههایی از حافظه جمعی جامعه حذف شود.
«مادران» که از دل دغدغههای شخصی سازندگانش شکل گرفته، علاوه بر روایت زندگی این زنان، به نقش مادر در شکلگیری شخصیت شهدا نیز میپردازد. استفاده از لوکیشنهای واقعی، تنوع اقلیمی و گویشی و فضای نزدیک به مستند موجب شده این مجموعه حال و هوایی باورپذیر و متفاوت پیدا کند.
مسعود دهنوی و حسین رستمپور، کارگردان و تهیهکننده این سریال در گفتوگو با خبرنگار ما از روند شکلگیری ایده اولیه سریال، چالشهای تولید در شهرهای مختلف، انتخاب روایتها و نگاهشان به جایگاه مادران شهدا در جامعه سخن گفتهاند؛ گفتوگویی که فراتر از یک روایت پشت صحنه، به دغدغههای فرهنگی و اجتماعی سازندگان این مجموعه میرسد.
قصههایی واقعی از دل جنگ تحمیلی
مسعود دهنوی درباره ابعاد مستندگونه و حفظ ساختار داستانی بودن سریال «مادران» میگوید: تجربه مستندسازی من در کارگردانی این سریال تأثیر بسیار زیادی داشت؛ چراکه تمام تلاشم این بود فضای رئال در اثر جریان داشته باشد و در عین حفظ فضای نمایشی، باورپذیری آن نیز حفظ شود. تلاش کردیم از لوکیشنهای واقعی، اقلیمهای واقعی و پلانهایی استفاده کنیم که در فضای مستند بیشتر دیده میشوند. تلاشی برای کمرنگ کردن مرز میان مستند و داستانی نداشتیم، زیرا با یک اثر نمایشی و داستانی مواجه هستیم، اما معتقدم هر چقدر بعد واقعگرایی و واقعیتپذیری اثر بیشتر و باورپذیری آن بالاتر باشد، آن اثر موفقتر خواهد بود. حتی برخی از شخصیتها، گریم و لباسها نیز بر اساس نمونههای واقعی انتخاب شدهاند.
دهنوی درباره بداههپردازی بازیگران در این مجموعه اظهار میکند: به واسطه تجربه مستندسازی، بداههپردازی در این اثر بسیار وجود داشت، اما این بداههها کاملاً کنترل شده بودند؛ بهگونهای که به فیلمنامه و فضای کلی کار آسیبی وارد نشود. بازیگران اجازه بداههپردازی داشتند و همین مسئله نیز به یکی از نقاط قوت کار تبدیل شد.
کارگردان سریال «مادران» درباره تعداد قسمتهای این مجموعه نیز عنوان میکند: قطعاً هر چقدر تعداد قسمتها بیشتر باشد، همذاتپنداری مخاطب و ارتباط او با اثر بیشتر خواهد شد، اما به اعتقاد من همین هشت قسمت نیز میتواند تأثیر خود را بر مخاطب بگذارد. ساختار کوتاه سریال بیتأثیر نبوده، اما ما از ابتدا این فرم را انتخاب کرده بودیم و قصهها نیز روی همین بستر شکل گرفتند، بنابراین این محدودیت تأثیری بر روند کاری ما نداشت.
دهنوی با اشاره به تأثیرگذاری این آثار بر مخاطبان خاطرنشان میکند: به دلیل ارتباطی که عموم مردم، بهویژه مخاطبان خارج از تهران، با این سریال برقرار میکنند، این آثار میتوانند تأثیرگذاری خوبی داشته باشند و مردم بهراحتی با آن ارتباط بگیرند. وی تأکید میکند: ضرورت تولید چنین آثاری همواره آشکار بوده و همه میدانند الگوسازی، قهرمانسازی و زنده نگه داشتن یاد افرادی که برای این کشور فداکاری و ایثار کردهاند، از وظایف هنرمندان است.
از فیلم کوتاه تا سریال تلویزیونی
حسین رستمپور، تهیهکننده سریال «مادران» درباره روند شکلگیری این مجموعه عنوان میکند: فرایند تولید این سریال به این شکل نبود که سازمان سفارش بدهد و ما صرفاً آن را بپذیریم، بلکه از ابتدا من و آقای دهنوی این مسیر را با هم پیش بردیم؛ چه در نگارش و چه در طراحی اولیه. وی میافزاید: در ابتدا قرار بود این پروژه مجموعهای از فیلمهای کوتاه باشد، اما پس از آنکه برای دو قسمت از آن در جشنواره «سینما حماسه» مشهد موفق به دریافت جایزه فیلمنامه شدیم، احساس کردیم این ایده قابلیت تبدیل شدن به یک سریال را دارد. پس از مدتی آقای هادی مقدمدوست نیز به گروه اضافه شدند و زمانی که طرحها تکمیل شد، به این نتیجه رسیدیم که ظرفیت سریالی شدن را دارد. در ادامه طرح را به شبکه ارائه دادیم و خوشبختانه با استقبال مواجه شد و وارد مرحله تولید شدیم.
رستمپور درباره ایده اصلی این مجموعه اظهار میکند: شکلگیری این ایده به حدود دو سال پیش بازمیگردد. مادربزرگ من، مادر شهید هستند و مادربزرگ آقای دهنوی نیز مادر شهید بودند. حتی دو داستان از این مجموعه، برگرفته از زندگی عموی بنده و عموی ایشان است. ما سالها با این فضا زندگی کرده و داستانهای مادربزرگهایمان همواره در ذهن و زندگی ما جریان داشته است.
کتابهایی که سریال شدند
تهیهکننده سریال مادران درباره منابع تحقیقاتی این اثر بیان میکند: مجموعه کتابی با عنوان «مادران» از سوی انتشارات «روایت فتح» منتشر شده بود که بخشی از منابع ما را تشکیل میداد. علاوه بر آن، تحقیقات میدانی و مصاحبههای متعددی نیز انجام شد. او خاطرنشان میکند: از میان حدود ۲۰ تا ۳۰ داستان، در نهایت هشت داستان برای این مجموعه انتخاب شد. اغلب آثاری که تاکنون در تلویزیون ساخته شدهاند، بیشتر درباره شهدای شناخته شده و فرماندهان بوده، اما در این مجموعه تمرکز اصلی ما روی مادران شهداست. وی ادامه میدهد: این پروژه هم بر پایه تحقیق شکل گرفته، هم بر اساس نگارش و هم با استفاده از همان کتابها و روایتهای واقعی.
او درباره انتخاب عنوان «مادران» نیز توضیح میدهد: شاید در آینده مجموعهای با عنوان «پدران» نیز ساخته شود، اما دلیل انتخاب «مادران» این بود که معتقدیم شاکله شخصیتی فرزند، بهویژه پسران، تا حد زیادی تحت تأثیر شخصیت مادر شکل میگیرد. وی میافزاید: واقعاً هم در زندگی شهدا این موضوع را مشاهده کردیم که نقش مادر در خانواده و در تربیت فرزند بسیار پررنگ بوده است.
چالشهای تنوع اقلیم و لوکیشن
وی درباره چالشهای تولید این مجموعه اظهار میکند: یکی از مهمترین چالشهای ما، فیلمبرداری در چهار استان و هفت شهر مختلف بود. برای هر قسمت، یک گروه حدود ۵۰نفره جابهجا میشدند؛ از اردبیل و شهرستانهای مشگینشهر و نمین گرفته تا سد لفور، ساری، فیروزکوه و دیگر مناطق. او میافزاید: در برخی روزها ساعت ۵صبح سوار قطار میشدیم، به ساری میرفتیم و دوباره با قطار به فیروزکوه بازمیگشتیم.
تهیهکننده مادران با اشاره به تنوع اقلیم و لوکیشنهای سریال بیان میکند: به نظر من یکی از جذابیتهای اصلی مجموعه، همین تنوع لوکیشن، اقلیم، لهجه و گویشهاست، اما در عین حال سختترین بخش کار نیز همین مسئله بود؛ چراکه برخلاف پروژههایی که در تهران تولید میشوند و امکان ضبط همزمان در یک لوکیشن ثابت را دارند، ما مجبور بودیم هر شهر را بهطور کامل به پایان برسانیم و سپس به شهر بعدی برویم.
رستمپور درباره انتخاب رؤیا افشار برای ایفای نقشهای مختلف «مادر» در این مجموعه عنوان میکند: در روند نگارش فیلمنامه، با پیشنهاد آقای مقدمدوست و آقای دهنوی به این نتیجه رسیدیم که با وجود تفاوتهای ظاهری، لهجه، پوشش و موقعیت اجتماعی مادران در داستانها، همه آنها در حقیقت یک مفهوم واحد از «مادر» را نمایندگی میکنند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم در تمام قسمتها یک بازیگر حضور داشته باشد.
یک مادر در هشت نقش متفاوت
او درباره انتخاب این بازیگر میگوید: رسیدن به خانم افشار برای این نقشها لطف خدا بود. این روند حدود سه ماه طول کشید و تقریباً یک ماه مانده به آغاز تولید، قرارداد با ایشان بسته شد. مهمترین دغدغه ما این بود آیا بازیگری وجود دارد که بتواند هشت نقش کاملاً متفاوت را ایفا کند؛ از یک زن روستایی گرفته تا یک خانزاده یا یک مادر ارمنی. تعداد بازیگرانی با چنین توانایی در ایران زیاد نیست. هدف ما این بود که نشان دهیم در ایرانی با این گستردگی اقلیمی، مادر بودن مرز ندارد؛ فرقی نمیکند اهل تسنن باشند، شیعه باشند یا ارمنی، فرهنگ مادری در سراسر ایران جاری است. داستانها نیز اقتضا میکردند اقشار و مذاهب مختلف در روایت حضور داشته باشند و ما نیز تلاش کردیم به واقعیت قصهها وفادار بمانیم. احساس میکنیم در حق مادران شهدا کمکاری شده و هنوز آثار بسیاری درباره آنها ساخته نشده است.
او در پایان درباره نگاه محوری این مجموعه نسبت به مادران شهدا خاطرنشان میکند: در بسیاری از آثار مرتبط با شهدا، معمولاً زندگی شهید روایت شده و در کنار آن به مادر نیز پرداخته میشود، اما ما در این مجموعه میخواستیم بگوییم خود مادر نقش اصلی را در شکلگیری شخصیت آن شهید داشته است. این مادر بوده که آن تربیت و فرهنگ را ایجاد کرده و فرزند از دامان او به آن جایگاه رسیده است. ما نقطه عطف این مسیر را مادر میدانیم و همچنان معتقدیم هر انسانی که در زندگیاش موفق شده، دعای مادر پشت سر او بوده است.
نظر شما