بهگزارش قدس آنلاین، زلزله نامش هم لرزه بر اندام میاندازد و موجی از نگرانی را در جامعه و هر رده سنی و شغلی ایجاد میکند. این رویداد طبیعی، همواره مناطق زلزله خیز از جمله کشور ایران و شهر تهران را تهدید می کند و همین امر موجب بروز نگرانی هایی در سطح جامعه می شود. تاثیرات روانی زلزله شاید بالاتر از وقوع آن است تاثیراتی که تا پایان عمر هم فراموش نمی شود.
تبعات ناشی از زلزله، فقر، بیکاری، ویرانی و نابودی داراییها، آسیب های اجتماعی، کمبود حمل و نقل و بی سرپرست شدن کودکان است، همه اینها یک طرف؛ ترس و نگرانیها هم آن سوی دیگر. وقوع جنگ، زلزله و حضور موش های بزرگ و فراوان در سطح شهر، موجی از نگرانی و اضطراب را در بین شهروندان تهرانی به وجود آورد چرا که همگی از عواقب زلزله و تبعات آن هراس دارند. نگران این هستند مبادا هنگام آوار به آنها امدادرسانی نشود.
تهرانیها هر یک به نوعی از دغدغههای خود از زلزله میگویند، دغدغههایی که شاید چاشنی شایعه نیز آن را تیزتر کرده باشد، «افسانه» بانویی ۴۵ ساله و دارای دو فرزند میگوید: از وقتی جنگ اتفاق افتاده در بین مردم شایع شده که موشک ها و انفجارهایی که انجام شده، گسل ها را تحریک کرده و زلزلههای اخیر به همین دلیل است. زلزلههای اخیر در تهران و پردیس و بومهن موجب نگرانیام شده و با استرس و نگرانی در مترو تردد میکنم و میترسم که مبادا وقتی در مترو هستم زلزلهای شدید رخ دهد.
برخی از مردم در اماکن عمومی به جریان وقوع زلزلهای شدید اشاره میکنند؛ اینکه از قدیم میگفتند در تهران زلزلهای شدید و فجیع رخ خواهد داد به طوری که هیچ فردی نمیتواند به دیگران کمک کند. «مهران» جوانی ۲۸ ساله و شاغل در بخش خصوصی است، میگوید: هر لحظه صدایی میشنوم و یا تکانی حس میکنم با خود میگویم زلزله شدید در حال وقوع است، واقعا نمیدانم باید به کجا پناه ببرم چون هیچ پناهگاهی در پایتخت وجود ندارد همان طور که در دوران جنگ نداشتیم.
بانونی سالخوره نیز میگوید: افزایش موش ها و رشد جسمی آنها غیر عادی است، همه میگویند این نشانه زلزله است حتی وجود سوسک ها که در تهران زیاد شده از علائم زلزله است. اگر زلزله بیاید خوراک همین موجودات خواهیم شد.
خبرنگار ایرنا تهران برای پاسخگویی به تمام این ابهامات و سوالات با «مهدی زارع» استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله به گفت و گو نشست، آنچه در ذیل میآید حاصل این مصاحبه است:
زلزله قابل پیش بینی نیست
آیا زلزله قابل پیش بینی است تا مردم آمادگی داشته باشند؟
وقوع زلزله از نظر زمان دقیق (ساعت و روز) در کوتاه مدت فعلا قابل پیش بینی قطعی نیست اما از نظر مکانی و مشخص کردن مناطق با ریسک بالا، کاملاً قابل ارزیابی و پیشبینی است. در حال حاضر امکان پیشبینی زلزله در بازههای زمانی چند هفته تا چند ماه پیشبینیهای کوتاه، میانمدت و درازمدت با روش احتمای در دنیا دستیافتنی تر شده است اما تعیین سال، روز و ساعت دقیق زمینلرزه در هیچ کجای جهان ممکن نیست و نمیتوان تاریخ مشخصی را برای آن اعلام کرد.
ایرنا: آیا زلزله پردیس مقدمه ای برای زلزلهای بزرگ است؟
تهدید زمینلرزه در تهران همواره وجود دارد، وقوع زلزلههای کوچک در مناطقی مانند پردیس و بومهن، لزوماً به معنای تحریک مستقیم یا فعال شدن آنی گسلهای اصلی تهران نیست؛ هرچند این مناطق سامانه های گسلی به هم پیوسته دارند اما لرزهخیزی خفیف آنها دلیلی الزامی بر وقوع حتمی یک زلزله بزرگ در پایتخت در کوتاهمدت نیست. وقوع خردلرزههای متوالی در محدوده بومهن و پردیس نشاندهنده فعال بودن گسلهای پردیس، مشا و شمال تهران در این منطقه است. نگرانی مردم قابل درک است اما از نظر علمی، این رخدادها تنها تغییر شکل تدریجی پوسته را نشان میدهد و سیگنال قطعی برای وقوع زلزله قریبالوقوع در تهران محسوب نمیشود. وقوع خردلرزهها افزایش ناچیزی در حد ۵ تا ۱۰ درصد در احتمال رخداد یک زلزله بزرگ بعدی ایجاد میکند. بنابراین، رواج شایعات بیاساس مبنی بر پیشبینی زلزلهای فاجعهبار در تهران، صرفاً به اضطراب اجتماعی دامن میزند و مردم نباید به پیامهای غیرعلمی در فضای مجازی توجه کنند.
آتشفان دماوند فعال شده؟
از طرفی شنیده شده آتشفشان دماوند فعال شده و عدهای دود سفید رنگی در بالای کوه مشاهده کردهاند، آیا این مساله صحت دارد؟
دماوند یک آتشفشان فعال اما در مرحله خفتگی (دورمانت) است. این سامانه رفتارهای هیدروترمال (چشمههای آب گرم و خروج گازها) دارد اما خفتگی آن نباید موجب نگرانی آنی یا رواج شایعات درباره تحریک گسلهای تهران و وقوع یک زلزله عظیم شود؛ اگرچه پایش مداوم آن ضروری است.
موشهای بزرگ و ارتباطش به زلزله
آیا رفتار موشها یا سایر حیوانات مانند سگ یا زیاد شدن حشراتی مثل سوسک، پیشنشانگر زلزله است؟
تغییر رفتار ناگهانی برخی حیوانات قبل از زلزلههای بزرگ (به عنوان پیشنشانگر) در تاریخ علم ثبت شده و نیازمند بررسیهای آماری و سیستماتیک است اما وضعیت موشهای تهران کاملاً متفاوت است. دلایل محیط زیستی، مدیریت پسماند و ساختار شهر تهران عامل اصلی فراوانی موشها در سطح شهر است. وجود این موجودات یا رویت آنها هیچ ارتباط علمی با قریب الوقوع بودن زلزله ندارد. متأسفانه وقوع هر لرزه خفیف در منطقه، بازار این شایعات غیرعلمی را داغ میکند، در حالی که اثبات رابطه رفتار حیوانات با زلزله، مستلزم ثبت دادههای آزمایشگاهی و روشهای علمی از سوی متخصصان است. دیده شدن ناگهانی موشها در سطح یک شهر، الزماً و به تنهایی به معنای وقوع یک زلزله قریبالوقوع نیست. رابطه میان رفتار غیرعادی حیوانات از جمله موشها و پیشنشانگرهای زلزله، یکی از مباحث جذاب اما بسیار چالشبرانگیز در علوم زمین است. پدیدار شدن موشها در فضاهای شهری معمولاً دلایل بسیار سادهتر و محتملتری دارد که ارتباطی با تکانههای زمین ندارند. تغییرات هیدرولوژیکی سطحی؛ بالا آمدن ناگهانی سطح آب زیرزمینی، بارندگیهای شدید یا انسداد و گرفتگی سیستم فاضلاب شهری، لانههای زیرزمینی موشها را غرق در آب میکند و آنها را مجبور میسازد برای بقا به سطح زمین بیایند. عملیات عمرانی و حفاریهای عمیق مترو، گودبرداریهای ساختمانی بزرگ یا تعمیرات گسترده شبکههای زیرساختی گاز، آب و فاضلاب مستقیماً کلونیهای آنها را تخریب و پراکنده میکند.
تغییر منابع غذایی یا سمپاشی با تغییر رفتارهای مدیریتی در پسماندهای شهری یا اجرای طرحهای سمپاشی گسترده در لایههای زیرین شهر، موشهای نیمهجان یا آشفته را به سطح خیابانها میکشاند. البته مواردی که قبل از زلزلهها، رفتار غیرعادی موشها ثبت شده از خروج جوندگان و خزندگان از لانههایشان روزها یا ساعتها قبل از زمینلرزههای بزرگ گزارش داده اند. معروفترین این موارد زلزله هایچنگ، چین ۴ فوریه ۱۹۷۵ است که کلاسیکترین نمونه در تاریخ زلزلهشناسی است.
در دسامبر ۱۹۷۴ و ژانویه ۱۹۷۵ چند هفته تا چند روز پیش از زلزله ۷.۳ هایچنگ گزارشهای متعددی از خروج انبوه موشها، مارها و سایر جوندگان از پناهگاههای زیرزمینیشان در سرمای شدید زمستان ثبت شد. این مشاهدات، در کنار افزایش لرزهخیزی پیش لرزه ها، به مقامات کمک کرد تا شهر را تخلیه کنند و جان هزاران نفر نجات یابدمورد دیگر زلزله چیشیما ُکوریل، ژاپن و سال ۲۰۰۶ است که گزارشها نشان میداد که در برخی مراکز تحقیقاتی، موشهای آزمایشگاهی حدود یک هفته قبل از وقوع زلزله اصلی، رفتارهای شدیداً استرسزا، بیقراری و اختلال در چرخه خواب و بیداری در ریتم شبانهروزی از خود نشان داده بودند.
همچنین زلزله کوبه، ژاپن ۱۹۹۵ در هانشین با بزرگای ۶.۹ در برخی مناطق شهری گزارشهایی از حرکت آزادانه و سراسیمه موشها در طول روز که خلاف رفتار شبگردی آنها توسط شهروندان گزارش شده بود. جوندگان به دلیل زندگی در اعماق زمین، ممکن است نسبت به برخی تغییرات فیزیکی و شیمیایی پیش از گسیختگی گسل حساس شوند. حیوانات ممکن است فرکانسهای صوتی بسیار پایین امواج مادون صوت یا اولین امواج فشاری ضعیف را که برای انسان قابل درک نیست، حس کنند.
وی با بیان اینکه استرس شدید در سنگهای پوسته قبل از شکستن، پدیدهای به نام اثر پیزوالکتریک یا آزادسازی بارهای الکتریکی ایجاد میکند، اظهار داشت: جوندگان به این تغییرات میدانهای الکترومغناطیسی به شدت حساس هستند. همچنین با انتشار گاز رادو ۲۲۲ Rn از آنجا که موشها در نقبهای زیرزمینی زندگی میکنند، غلظت بالای این گازها یا تغییر در ترکیبات شیمیایی آبهای زیرزمینی آنها را فراری میدهد. البته رفتار حیوانات به دلیل عدم قطعیت بالا، عدم تکرارپذیری منظم و عدم امکان تفکیک آنی از محرکهای روزمره، هرگز نمیتواند به عنوان یک ابزار عملیاتی و انحصاری برای پیشبینی زلزله مورد استفاده قرار گیرد.
مجتمعهای ناپایدار؛ کانونهای اصلی بحران
با وجود اینکه تهران زلزله خیز است، همواره ساخت و سازها ادامه دارد، چه توصیهای به مدیریت شهری دارید؟
کشورهای منطقه از جمله ایران، ترکیه و پاکستان به دلیل وجود بافتهای فرسوده و مجتمعهای مسکونی ناپایدار، در برابر زلزله بسیار آسیبپذیر هستند و عمده تلفات انسانی نیز ناشی از همین ساختوسازهای ناایمن است. نباید اجازه داد ریسکهای جدیدی با ساخت مجتمعهای ناپایدار و متراکم در تهران ایجاد شود. ما باید قدم به قدم و با تکیه بر دانش مهندسان و متخصصان لرزهای، به سمت ایمنسازی حرکت کنیم.مجتمعهای ناپایدار و ارزانقیمت متأسفانه به دلیل مسائل اقتصادی با استقبال مواجه میشوند اما همین سازهها در زمان زلزله بیشترین خسارت و تلفات را بر جای میگذارند. برای پیشگیری از فاجعه باید اقدامات تابآوری را از سطح محلی و با نظارت دقیق متخصصان آغاز کرد تا در آینده شاهد حوادث تلخ و جبرانناپذیر نباشیم.
نظر شما