«همه شما یک کیسه دارو در خانه دارید»؛ این جمله را ابتدا دو سال پیش، رئیسجمهور خطاب به اعضای هیئت دولت گفته بود؛ واقعیتی ملموس برای خیلیها مثل وزیر بهداشت که موجب شد او هم یکبار دیگر از همین عبارت به نقل از مسعود پزشکیان و در انتقاد از همکارانش برای تجویز و مصرف بالای دارو استفاده کند.
رسوب دارو در خانهها؛ چالش امروز و دیروز
محمدرضا ظفرقندی با بیان اینکه میانگین تجویز دارو در هر نسخه در کشور، ۴.۲قلم و بیش از دو برابر میانگین جهانی است، اظهار میکند: در مجموع، این موضوع یک واقعیت است که هر ایرانی یک کیسه دارو در خانه دارد.
آنطور که علیرضا رئیسی، معاونت بهداشت وزارت بهداشت هم میگوید حدود ۱۵ همت دارو در خانهها رسوب کرده است. تجویز غیرمنطقی دارو همواره به عنوان چالشی جدی پیش روی متولیان نظام بهداشت و درمان کشور قرار داشته است؛ چنانکه آبان سال ۸۶، کامران باقری لنکرانی، وزیر بهداشت وقت، از این موضوع به عنوان بحران آن روز کشور یاد کرده بود.
لنکرانی عنوان کرده بود: مصرف بیش از حد نسل سوم سفالکسینها به صورت خوراکی و تزریقی موجب شده در بسیاری از مواقع بیماریهای سادهای که با آنتیبیوتیکهای ارزانقیمت درمان میشوند، درمانشان دیگر با آنتیبیوتیکهای گران نیز امکانپذیر نباشد.
علاوه بر این با تجویز غیرمنطقی دارو خطر کشندگی عفونتهای بیمارستانی هم روز به روز جلوهگری بیشتری میکند.
تجویزهای منطقی، درخواستهای غیرمنطقی
پاسخ به چرایی کیسههای پر از دارو را باید در تقاضای بیماران و نسخههای برخی از پزشکان جستوجو کرد؛ بهویژه آنکه بسیاری از مردم تعداد زیاد داروهایی را که برایشان تجویز میشود بهترین معیار برای تشخیص پزشکان پنجه طلایی از دیگر متخصصان میدانند.
نوشین محمدحسینی، مدیرکل سابق نظارت و پایش فراوردههای سلامت سازمان غذا و دارو بیان میکند: برخی تصور میکنند پزشکِ خودشان هستند یا مصرف دارویی را به دلیل نتیجه گرفتن از آن به دیگران توصیه و یا تصور میکنند نشانههای بیماری در همه افراد، یکسان است. همچنین عدهای میگویند تا سرم تزریق نکنند، بیماریشان بهبود نمییابد. خیلی وقتها همکاران پزشک تجویز کاملاً منطقی دارند، اما با پافشاری والدین یا نزدیکان بیمار روبهرو میشوند که خواهان دریافت آمپول یا داروهای دیگری هستند.
روحالله نظرپاک کندلوس، داروساز هم یکی از مصادیق تجویز غیرمنطقی دارو را تجویز داروهای تزریقی میداند و میگوید: در مقالهای میخواندم ۴۸ درصد داروها در داخل کشورمان تزریقی تجویز میشود، چون برخی بیماران در صورتی که داروی تزریقی برای آنها تجویز نشود، رضایت ندارند و معتقدند با مصرف قرص و شربت بهبود پیدا نمیکنند.
نازیلا یوسفی، مدیرکل دفتر نظارت و پایش فراوردههای سلامت سازمان غذا و دارو هم با بیان اینکه براساس آمارها حدود ۴۵درصد نسخهها در کشور حاوی داروی تزریقی هستند، در حالی که سازمان جهانی بهداشت سقف مجاز را ۲۰درصد اعلام کرده است، به باور نادرست برخی افراد درباره اثربخشی بیشتر داروهای تزریقی اشاره و اظهار میکند: در بیشتر موارد مانند سرماخوردگی، دردهای معمول یا کمبودهای تغذیهای، داروهای خوراکی اثر درمانی مشابهی دارند و در عین حال ایمنتر هستند.
برای مثال گزارشهایی از شوک آنافیلاکسی و مرگ ناشی از تزریقهای غیرضروری وجود دارد. داروهایی مانند سفتریاکسون، سفتازیدیم یا کتورولاک گاهی بدون ضرورت پزشکی در عفونتهای ساده یا دردهای رایج تجویز میشوند، در حالی که جایگزینهای خوراکی مناسبی برای آنها وجود دارد.
یوسفی ادامه میدهد: در اغلب دردهای معمول، داروهای خوراکی پس از ۳۰ تا ۴۵ دقیقه اثر میکنند و نیازی به مواجهه با عوارض بیشتر داروهای تزریقی نیست. تحمل کمی درد، بهمراتب بهتر از روبهرو شدن با عوارض جدی است.
نسخهای که برای نسخههای غیرمنطقی پیچیده شد
پیش از این قرار بود وزارت بهداشت با آنچه برخی آن را تعارض منافع پزشکان یا نوعی «زد و بند» با داروخانهها با سوءاستفاده از تقاضای القایی بیماران میدانند، مقابله کند.به همین دلیل ابتدا کمیتههای تجویز منطقی دارو در سال ۱۳۷۴ تشکیل شد. کمیتههایی که پس از پنج سال به دلایلی منحل شد اما بار دیگر در سال ۷۹ با تغییر نام به «کمیته تجویز و مصرف منطقی دارو (RUD)» فعالیت خود را پی گرفت.چندی بعد نیز متولیان بهداشت و درمان با خط و نشان کشیدن برای متخلفان، اعلام کردند از این پس نسخههایی را که پزشکان برای بیماران مینویسند، کنترل میکنند و اگر پزشکی بیشتر از میانگین مجاز به بیمار خود دارو تجویز کند، با او برخورد میشود.
محمدرضا شانهساز، مدیرکل وقت داروی وزارت بهداشت، نیمه نخست شهریور ۱۳۸۹ گفته بود برنامه کنترل نسخههای پزشکان و داروهای تجویز شده از همان سال، از مرحله تولید و فرهنگسازی خارج و وارد مرحله برخورد، تذکر، احضار پزشک و نظارتهای جدیتر میشود و از این پس هر پزشکی که یک دارو را بیش از میانگین مشخص شده تجویز کند، از سوی دانشگاه علوم پزشکی فراخوانده شده و اگر توضیح منطقی نداشته باشد به سازمان نظام پزشکی برای برخورد قانونی ارجاع میشود. مثلاً اگر میزان آنتیبیوتیک خوراکی، تزریقی، مسکن یا داروهای اعصاب و روان و هر نوع داروی دیگر را بیش از حد مجاز آن تجویز کرده باشد، در این مرحله، تذکر به وی در پرونده نظام پزشکی او درج میشود و پزشک موظف به گذراندن دورههای بازآموزی خواهد شد.
مقابله با چالش نسخهنویسی بیمنطق برخی پزشکان تا وعده تدریس درس نسخهنویسی و تجویز منطقی داروی دانشجویان هم ادامه یافت.
همزمان با آغاز سال تحصیلی دانشگاهها در سال ۱۴۰۳، براساس مصوبه شورای عالی برنامهریزی علوم پزشکی قرار شد درس نسخهنویسی و تجویز منطقی داروی دانشجویان دوره دکترای عمومی پزشکی در سرفصلهای دروس دانشگاههای علوم پزشکی قرار گیرد. در این مصوبه آمده بود: «نحوه ارائه واحد درسی نسخهنویسی و تجویز منطقی داروی دانشجویان دوره دکترای عمومی پزشکی در جلسه ۹۳ شورای عالی برنامهریزی علوم پزشکی مطرح و مقرر شد به صورت درس انتخابی اختصاصی ارائه شود و آن دسته از دانشجویان که این درس را نگذراندهاند، ملزم هستند در کارگاه آموزشی مربوط شرکت کنند و جهت فراغت از تحصیل این گروه از دانشجویان، گواهی گذراندن این کارگاه الزامی است».
پاشویه تجویز غیرمنطقی داروها
حالا به نظر میرسد در روزهایی که جنگ تحمیلی، محاصره دریایی و تحریمهای ناعادلانه، تب کمبود دارو را بالاتر برده، مسئولان وزارتخانه بهداشت و درمان بهصرافت افتادهاند و از تصمیمات تازه خود برای پاشویه تجویز غیرمنطقی داروها میگویند.
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو با اشاره به جهش دو برابری مصرف سرم در ایران، اظهار میکند: از این پس تجویزهای غیرمنطقی و خارج از پروتکل درمانی، دیگر زیرپوشش بیمه قرار نخواهند گرفت.
محمد رئیسزاده، رئیس کل سازمان نظام پزشکی هم ضمن هشدار درباره مصرف غیرمنطقی سرُم میگوید: در کشور ما سالیانه بیش از ۲۵۰میلیون سرم مصرف میشود که بیش از دو برابر میانگین مصرف جهانی است.
حالا گویا شورای عالی بیمه و سازمانهای بیمهگر تصمیم گرفتهاند تجویزهای غیرمنطقی را پوشش ندهند و این احتمال وجود دارد افرادی که خود تقاضای سرم میکنند یا پزشکانی که بدون در نظر گرفتن پروتکلهای درمانی سرم یا آنتیبیوتیکهای خارج از رویه تجویز کنند، شامل پوشش بیمهای نشوند و بنابراین بیمار باید تمام هزینه را بپردازد و بار بر دوش بیمار است.
هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو هم از اقدامات این سازمان برای مقابله با تجویزهای دستودلبازانه و پُرنویسی نسخهها خبر داده و بیان میکند: پایش مستمر نسخهها، تدوین و ابلاغ راهنماهای بالینی و تقویت رویکردهای مبتنی بر شواهد علمی ازجمله راهکارهای سازمان غذا و دارو برای اصلاح الگوی تجویز است. همچنین بازنگری هوشمند در سیاستهای پوشش بیمهای و هدایت حمایتها به سمت داروهای ژنریک و ضروری، میتواند مسیر را برای پایداری منابع و گسترش عدالت در درمان هموار کند.سازمان غذا و دارو از طریق سامانههای پایش و بازرسیهای میدانی بر فرایند توزیع و فروش نظارت دارد. سازمانهای بیمهگر نیز با سازوکارهایی مانند بررسی نسخهها و هدایت پرداختها به سمت پروتکلهای درمانی، نقش مؤثری در مدیریت منابع ایفا میکنند.
نظر شما