انگار نه انگار که همین چند سال پیش، دیدن چنین تصویری برای بسیاری عجیب و دور از ذهن بود؛ حالا اما سیگار کشیدن دیگر فقط پشت درهای بسته یا در جمع‌های خاص اتفاق نمی‌افتد؛ به خیابان، کافه، پارک و حتی سنین پایین مدرسه رسیده است. آنچه بیش از همه نگرانی ایجاد می‌کند، کاهش سن مصرف دخانیات و افزایش چشمگیر گرایش دختران نوجوان به سیگار و ویپ است؛ پدیده‌ ای که کارشناسان آن را یک «زنگ خطر جدی اجتماعی و سلامت» توصیف می‌کنند.

این روزها همزمان با هفته ملی بدون دخانیات که امسال با شعار «نسل بدون دخانیات» برگزار می‌شود، دوباره بحث افزایش مصرف سیگار در میان نوجوانان و به‌ ویژه دختران به صدر هشدارهای حوزه سلامت بازگشته است؛ بحرانی که حالا دیگر فقط یک عادت فردی نیست، بلکه به مسئله‌ ای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی روانی تبدیل شده است.

نوجوانانی که پیش از بلوغ، سیگار را تجربه می‌کنند

آمارها نگران‌ کننده‌اند؛ شریف ترکمن‌ نژاد، عضو جمعیت مبارزه با دخانیات، به‌ تازگی اعلام کرده است که «۸۰ درصد مصرف‌ کنندگان دخانیات زیر ۱۸ سال هستند»؛ آماری که نشان می‌دهد صنعت دخانیات، نوجوانان را به‌ عنوان اصلی‌ ترین جامعه هدف خود انتخاب کرده است.

اباذر اشتری، عضو شورای پژوهشی مرکز تحقیقات دخانیات نیز می‌گوید: سن «تجربه مصرف» در ایران به حدود ۹ تا ۱۰ سال رسیده است؛ یعنی بسیاری از کودکان هنوز به سن بلوغ نرسیده‌ اند که نخستین پک سیگار یا ویپ را تجربه می‌کنند.

در گروه سنی ۱۳ تا ۱۵ سال نیز بر اساس برآوردهای موجود، حدود ۷ تا ۸ درصد نوجوانان مصرف ‌کننده دخانیات هستند. در ظاهر شاید این درصد چندان بزرگ به نظر نرسد، اما وقتی بدانیم جمعیت نوجوان کشور چند میلیون نفر است، عمق بحران روشن‌ تر می‌شود.

کارشناسان هشدار می‌دهند که تجربه زود هنگام مصرف دخانیات، احتمال وابستگی نیکوتینی و گرایش به سایر مواد اعتیادآور را در سال‌های بعد به‌ شدت افزایش می‌دهد. مطالعات جهانی هم نشان می‌دهد بیش از ۹۰ درصد افرادی که درگیر اعتیاد شده‌اند، نخستین تجربه مصرف خود را با سیگار یا قلیان آغاز کرده‌اند.

دختران نوجوان؛ هدف تازه بازار دخانیات

شاید تا یک دهه پیش، سیگار کشیدن دختران در جامعه ایران پدیده‌ ای کم ‌سابقه بود، اما امروز شرایط تغییر کرده است. طبق آمارهای رسمی، مصرف سیگار در میان دختران ۱۳ تا ۱۵ ساله طی حدود یک دهه گذشته بیش از ۱۳۰ درصد افزایش یافته است؛ عددی که حالا به یکی از مهم‌ ترین نگرانی‌های حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است.

دکتر سعید صفاتیان، پژوهشگر حوزه اعتیاد و مدیرکل اسبق درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، معتقد است افزایش مصرف دخانیات در میان زنان و دختران را نمی‌توان انکار کرد. او می‌گوید:«اگر عصرها سری به پارک‌ ها بزنید، می‌بینید از هر ۱۰ دختر در سن مدرسه، ۲ تا ۳ نفر سیگار می‌کشند.»

به اعتقاد او، این مسئله تنها یک آسیب اجتماعی نیست، بلکه بخشی از یک «خرده‌ فرهنگ» جدید نیز محسوب می‌شود؛ فرهنگی که در آن، سیگار برای برخی نوجوانان به نمادی از استقلال، جسور بودن، متفاوت دیده شدن یا حتی مدرن بودن تبدیل شده است.

شبکه‌های اجتماعی، سریال‌های نمایش خانگی و تبلیغات غیرمستقیم نیز در این روند بی‌تأثیر نبوده‌اند؛ بسیاری از نوجوانان، سیگار کشیدن را در قاب سریال‌ها، کلیپ‌ها و صفحات اینستاگرامی می‌بینند؛ تصاویری که اغلب بدون نمایش عواقب واقعی مصرف دخانیات، آن را رفتاری جذاب و عادی جلوه می‌دهد.

در این میان، ویپ‌ها و سیگارهای الکترونیکی نقش پررنگی در جذب دختران نوجوان پیدا کرده‌ اند؛ محصولاتی رنگارنگ، خوش‌ بو و فانتزی که با طعم‌هایی مانند آدامس، نعنا، شکلات و میوه عرضه می‌شوند و همین ظاهر فریبنده باعث می‌شود بسیاری از نوجوانان، خطر آنها را جدی نگیرند.

چرا نوجوانان به سمت سیگار می‌روند؟

پاسخ این سؤال، فقط در کنجکاوی نوجوانانه خلاصه نمی‌شود. کارشناسان مجموعه‌ ای از عوامل اجتماعی، روانی، خانوادگی و فرهنگی را در این مسئله دخیل می‌دانند.

دکتر صفاتیان سه عامل «لذت‌ طلبی، کنجکاوی و الگوگیری محیطی» را از مهم‌ترین دلایل گرایش نوجوانان به دخانیات عنوان می‌کند. وقتی نوجوان در خانه می‌بیند پدر یا مادرش در موقعیت‌های مختلف سیگار می‌کشند، قبح مصرف دخانیات برای او شکسته می‌شود.

از سوی دیگر، فشارهای روانی، اضطراب، افسردگی، احساس ناامنی اجتماعی و بحران هویت در دوران نوجوانی نیز زمینه گرایش به سیگار را تقویت می‌کند. برخی نوجوانان تصور می‌کنند سیگار می‌تواند استرس یا اضطرابشان را کاهش دهد، در حالی که وابستگی به نیکوتین در درازمدت، مشکلات روانی را تشدید می‌کند.

در کنار این عوامل، دسترسی آسان به سیگار هم نقش مهمی دارد. فروش نخی سیگار در دکه ‌ها و مغازه ‌ها باعث شده نوجوانان حتی با پول توجیبی محدود هم بتوانند به راحتی دخانیات تهیه کنند.

کارشناسان می‌گویند در برخی کشورهای توسعه ‌یافته، دسترسی نوجوان به سیگار با محدودیت‌های جدی مواجه است و تهیه آن زمان‌ بر و دشوار است، اما در ایران خرید سیگار برای نوجوانان عملاً بسیار آسان انجام می‌شود.

صنعت دخانیات چگونه نوجوانان را شکار می‌کند؟

شریف ترکمن‌ نژاد معتقد است صنایع دخانیات به ‌طور مستقیم نوجوانان و جوانان را هدف گرفته‌ اند؛ به گفته او، طراحی جذاب بسته ‌بندی‌ها، استفاده از رنگ‌های فانتزی، افزودن طعم‌های شیرین و خنک‌ کننده، کاهش تحریک گلو و تولید بخارهای غلیظ در سیگارهای الکترونیکی، بخشی از ترفندهایی است که برای جذب نسل جدید به کار گرفته می‌شود.

او هشدار می‌دهد که بسیاری از نوجوانان تصور می‌کنند ویپ یا سیگار الکترونیک کم‌ خطر است، در حالی که این محصولات نیز وابستگی شدید نیکوتینی ایجاد می‌کنند و می‌توانند زمینه ‌ساز بیماری‌های قلبی و ریوی شوند.

ترکمن‌ نژاد همچنین به پیوند مصرف قهوه و سیگار اشاره می‌کند و می‌گوید این دو ماده در عمل مصرف یکدیگر را تشدید می‌کنند. به گفته او، رواج کافه‌ نشینی بدون فرهنگ ‌سازی مناسب، در برخی موارد به بستری برای عادی‌ سازی مصرف دخانیات در میان جوانان تبدیل شده است.

از سوی دیگر، تبلیغات پنهان صنایع دخانیات در فضای مجازی و تولید محتواهای سبک زندگی، باعث شده سیگار کشیدن به بخشی از «ژست اجتماعی» برخی نوجوانان تبدیل شود.

عواقبی که فقط به ریه ختم نمی‌شود

سیگار فقط یک دود ساده نیست؛ مجموعه‌ ای از هزاران ماده سمی است که سلامت جسم و روان را به خطر می‌اندازد. سرطان ریه، بیماری‌های قلبی و عروقی، سکته مغزی، ناباروری، فشار خون بالا و بیماری‌های مزمن تنفسی تنها بخشی از عوارض شناخته ‌شده مصرف دخانیات هستند.

اما وقتی مصرف از سنین پایین آغاز می‌شود، آسیب‌ها شدیدتر و ماندگارتر خواهند بود. نوجوانانی که در سنین کم به نیکوتین وابسته می‌شوند، بیشتر در معرض اختلالات تمرکز، افت تحصیلی، مشکلات خلقی و رفتارهای پرخطر قرار می‌گیرند.

افزایش مصرف دخانیات در میان دختران نیز نگرانی‌های مضاعفی ایجاد کرده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که تداوم این روند می‌تواند در آینده سلامت باروری، بارداری و سلامت نسل آینده را تهدید کند.

طبق آمارهای منتشرشده، شیوع مصرف روزانه سیگار در زنان ۱۸ تا ۲۴ سال حدود ۱۹۰ درصد افزایش یافته است؛ رقمی که نشان می‌دهد مصرف دخانیات در میان زنان جوان با سرعتی بسیار بیشتر از گذشته در حال رشد است.

از سوی دیگر، سالانه حدود ۵۰ هزار مرگ در کشور به مصرف دخانیات نسبت داده می‌شود و هزینه ‌های درمان بیماری‌های ناشی از آن، بار سنگینی بر دوش نظام سلامت می‌گذارد.

آیا می‌توان نسل بدون دخانیات داشت؟

همزمان با هفته ملی بدون دخانیات، مسئولان حوزه سلامت از اجرای برنامه‌ هایی برای کنترل مصرف دخانیات خبر می‌دهند. به گفته شریف ترکمن‌نژاد، پنج بسته سیاستی در حوزه مدارس، دانشگاه‌ها، اماکن عمومی، اماکن بدون دخانیات و فضای مجازی تدوین و ابلاغ شده است.

طرح «پاد» برای پیشگیری از مصرف دخانیات در مدارس، محدودیت فروش سیگار در نزدیکی مدارس، افزایش مالیات بر محصولات دخانی و توسعه آموزش‌های عمومی از جمله اقداماتی است که مورد تأکید کارشناسان قرار دارد.

اما بسیاری از متخصصان معتقدند مقابله با این بحران فقط با شعار و آموزش‌ های محدود امکان‌پذیر نیست؛ تا زمانی که فروش سیگار به نوجوانان به‌ راحتی انجام می‌شود، تبلیغات پنهان دخانیات در فضای مجازی ادامه دارد و آموزش مهارت‌ های زندگی در مدارس جدی گرفته نمی ‌شود، روند کاهش سن مصرف سیگار متوقف نخواهد شد.

واقعیت این است که امروز، سیگار دیگر فقط میان انگشتان یک فرد بزرگسال نیست؛ به دست نوجوانانی رسیده که هنوز بسیاری از تجربه‌های زندگی را پشت سر نگذاشته‌ اند؛ نسلی که پیش از آنکه رؤیاهایش شکل بگیرد، دود را تجربه می‌کند. اگر سیاست‌ گذاری‌ها، آموزش‌ها و نظارت‌ها جدی‌ تر نشود، شاید فردا برای خاموش کردن این آتش دیر باشد.