گویا قرار است سرانجام، دوران سلطه بلامنازع مقالهمحوری در آییننامه ارتقای اعضای هیئت علمی دانشگاهها به پایان برسد.
آنطور که عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی بهتازگی گفته است، پس از گذشت ۲۲ سال از تدوین این آییننامه که بیش از ۱۰۰ صفحه، چهار ماده و دهها تبصره دارد، حالا فرایند تحول در نظام ارتقای اعضای هیئت علمی دانشگاهها به ایستگاه آخر خود نزدیک شده و در آیندهای نزدیک و شاید کمتر از یکماه دیگر به تصویب میرسد.
صاحبنظران امیدوارند با اصلاح نظام ارتقای استادان که تا امروز، چهار بار زیر تیغ اصلاح رفته است، دغدغه و رویکرد مخرب اصرار بر تولید مقالات که منتقدان، آن را دلیلی بر اُفت کیفیت علمی و بیتوجهی به نیازهای واقعی جامعه و صنعت دانسته و میدانند، سرانجام از پیش پای جامعه دانشگاهی برداشته شود.
مسابقهای غیرمنطقی
نگاه افراطگرایانه به تولید مقاله برای بالا رفتن از نردبان علمی و دست یافتن به جایگاهی برتر، همواره منتقدانی جدی در میان نخبگان، دلسوزان و صاحبنظران جامعه دانشگاهی داشته است.
رهبر شهید انقلاب، حضرت آیتالله العظمی خامنهای، ۲۰ خرداد ۱۳۹۷ در همین خصوص، دستاندرکاران دانشگاهی را خطاب قرار داده و فرموده بودند: «موضوع مقالهمحوری، موافقان و مخالفانی دارد؛ البته مقالاتی که مورد استناد قرار میگیرد برای کشور آبرویی است؛ اما نباید در مسیر ارتقای علمی استادان، تولید مقاله اصل و ضابطه قرار گیرد».متأسفانه این تذکر و مطالبه مهم از سوی مسئولان وقت جدی گرفته نشد؛ تا آنکه ایشان بار دیگر در ۲۵ مهر ۱۴۰۲ در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی تأکید کردند: «من تصور میکردم تذکراتی که قبلاً داده شده کفایت کرده است؛ یعنی کار را درست کرده است. شنیدم اینطور نیست. یعنی مقاله علمی را شرط ارتقای هیئت علمی قرار دادن منطقی ندارد. واقعاً انسان نمیتواند این را هضم کند. بنده در اینکه در مسابقه علمی دنیا سهیم و شریک باشیم، تردیدی ندارم. حتماً این کار باید انجام شود. اما اینکه ما همه استادان و اعضای هیئت علمی دانشگاههای خود را موظف کنیم که اگر میخواهید ارتقا پیدا کنید باید در فلان مجله یا مرکز معروف دنیا امتحان دهید، این را من منطقی نمیبینم».
چالشهای پیش روآییننامه ارتقای اعضای هیئت علمی یک بار در سال ۸۵ ، یک بار در سال ۸۹، بار دیگر در سالهای ۹۵ و ۹۷ و آخرین بار در دولت سیزدهم از سوی وزارت علوم بازبینی شد، اما باز هم به سرانجام نرسید.
خسروپناه درخصوص چرایی به بنبست رسیدن آن میگوید: در آن زمان ۱۱ اصل اساسی برای تدوین آییننامه مصوب شد، اما در عمل برخی از این اصول رعایت نشده بود و به همین دلیل آییننامه برگشت خورد.
حال آنطور که دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی میگوید، در دولت چهاردهم کار مفصلی روی این آییننامه انجام شده و قرار است دو تا سه هفته آینده در شورای معین به تصویب برسد و آن وقت پس از دو هفته توسط رئیسجمهور ابلاغ خواهد شد.
منصور غلامی، وزیر علوم دولت دوازدهم هم که بخشی از فرایند اصلاح این آییننامه در زمان وزارت وی رقم خورده است، ۹ مرداد ۱۴۰۰ با بیان اینکه در بازنگری آییننامه ارتقای اعضای هیئت علمی نظر همه اعضای هیئتعلمی دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی بهویژه اعضای هیئتهای ممیزه دانشگاهها و مراکز پژوهشی را جویا شده است، اصلاح آییننامه را صرفاً کاری تخصصی عنوان میکند که هیچکس نمیتواند در آن اعمال نظرهایی کند که احیاناً بتوان به آن شائبه سیاسی بودن اضافه کرد. او بر همین اساس از منتقدان خواسته بود قدری انصاف بیشتری به خرج دهند و قدردان زحمات تکتک استادانی باشند که از همه گروههای فکری به دانشگاهها آمده و کمک کرده بودند تا آییننامهای جامع تدوین شود.
این در حالی است که رضا غلامی، رئیس شورای سیاستگذاری مجمع عالی علوم انسانی اسلامی با اعتقاد به اینکه آییننامه حاضر، ناقدپرور و نوآورپرور نیست و علوم انسانی را بهشدت سطحی و کمعمق کرده است، روند اصلاح و تقویت آن را غلط میدانست و میگفت: بعضی مسئولان عملگرای ما، نه تنها از علوم انسانی چیز چندانی نمیدانند، بلکه حاضر نیستند صورت مسئله را عمیقاً درک کنند.
غلامی، ۱۵ آبان ۱۴۰۲ در نشست خبری هفتمین کنگره بینالمللی علوم انسانی اسلامی بیان کرده بود: ما بهتازگی یک متن ۸۰ صفحهای درباره نقد و ارزیابی آییننامه ارتقا برای مسئولان فرستادیم، اما آن مقام مسئولی که میخواست درباره آییننامه کاری انجام دهد، به من گفت من حتی یک جمله هم از این متن مفصل شما نتوانستم برای درج در آییننامه پیدا کنم! دوست داشتم به ایشان بگویم ما نجار یا خیاط نیستیم؛ کار ما یک کار عمیق فکری است. اول آن ۸۰ صفحه را دقیق مطالعه کن و درباره محتوای آن تعمق کافی داشته باش تا تدریجاً متوجه بشوی اشکال کار کجاست.
اشکال کار کجاست؟
«آموزشی، فرهنگی، پژوهشی و اجرایی» چهار ماده آییننامه ارتقای استادان هستند که براساس آن، امتیازات هر بخش، پلهای میشوند برای اعضای هیئت علمی تا از مرتبه مربی به استادیاری و از دانشیاری به بام استادتمامی برسند.
با اینحال به گفته صاحبنظران، باوجود تمام اصلاحاتی که این آییننامه تاکنون برای ارتقای اعضای هیئت علمی داشته؛ اما همچنان نتوانسته چالشهای حاضر را بهویژه در بخش آموزشی برطرف کند و به همین دلیل رویکرد فعلی را بیش از پیش به سمت کمیّتگرایی سوق داده است.
مهدی زارع، یکی از پراستنادترین دانشمندان ایرانی میگوید: متأسفانه از افرادی که ۱۰۰درصد کارشان آموزشی است نیز انتظار دارند مقاله ارائه دهند یا پروژه مهم و کتاب تألیفی اثرگذار در پرونده خود داشته باشد، اگر نباشد هرگز ارتقا پیدا نمیکنند. درصورتی که ارائه مقاله در برخی رشتهها نسبت به برخی دیگر سالها طول میکشد.
بهزاد هوشمند، استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز معتقد است: اعضای هیئت علمی جوان ما که میخواهند جذب دانشگاه شوند به جای اینکه تمرکز بر آموزش داشته باشند، به دنبال ارائه مقاله هستند تا تعداد آنها را افزایش دهند و بهسرعت ارتقا پیدا کنند. این موضوع موجب شده آموزش مغفول بماند.
مسیرهای دیگری برای ارتقا باز میشود
حالا در تازهترین اقدام، مسئولان وزارت علوم از تغییرات تازه برای عبور از مقالهمحوری در آییننامه جدید خبر میدهند.
رئیس مرکز هیئت امنا و ممیزه وزارت علوم با بیان اینکه در آییننامه جدید، رشتههای مختلف بهصورت متفاوت و متناسب با ماهیت خود دیده شدهاند، اظهار میکند: در این آییننامه مسیرهای ارتقا متنوع شده و موضوعاتی مانند حل مسئله، فناوری و حوزههای کاربردی نسبت به گذشته پررنگتر شدهاند.
به گفته علی خاکیصدیق، در نسخه جدید آییننامه، رویکرد مقالهمحوری بهعنوان تنها مسیر ارتقا، حذف شده و اگرچه مقاله همچنان میتواند در ارتقای پژوهشی نقش داشته باشد، اما دیگر شرط انحصاری نیست و مسیرهای دیگری نیز ازجمله ارتقا از طریق آموزش پیشبینی شده است.
از سوی دیگر، دانشگاهها با توجه به مأموریتهای اختصاصی خود میتوانند پیشنهادهایی برای اصلاح آییننامه ارتقا ارائه دهند؛ پیشنهادهایی که پس از تصویب در هیئت ممیزه دانشگاه، به هیئت ممیزه مرکزی ارسال میشود تا در صورت تأیید، به اجرا برسد. یکی از مهمترین ویژگیهای آییننامه در حال تصویب، عبور از مدل مقالهمحوری است که پیشتر انتقادهای بسیاری را به همراه داشت.
برخلاف آییننامههای پیشین، در نسخه جدید برای رشتههای مختلف (علوم انسانی، مهندسی، هنر و…) مسیرهای متفاوت آموزشی برای ارتقای اعضای هیئت علمی باز شده است.
حوزههای «حل مسئله» و «فناوری» بهعنوان شاخصهای کلیدی در ارتقای اعضای هیئت علمی پررنگتر از پیش دیده شدهاند. همچنین یکی از نقاط قوت آییننامه جدید، اعطای اختیار به هیئتهای ممیزه دانشگاههاست. براین اساس، دانشگاهها میتوانند متناسب با مأموریتهای استانی و اختصاصی خود، اصلاحاتی را در شاخصهای ارتقا اعمال کنند. این اصلاحات پس از تصویب در هیئت ممیزه دانشگاه، در صورت تأیید نهایی در هیئت ممیزه مرکزی وزارت علوم، قابلیت اجرایی خواهند داشت.
با اجرایی شدن این آییننامه و اعلام رسمی ابلاغیه نهایی آن از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی، اعضای هیئت علمی و جامعه دانشگاهی امیدوارند پس از سالها، مسیر حرفهای ارتقا بر پایه مأموریتهای نوین آموزش عالی کشور بازتعریف شود تا با انگیزهای بیش از گذشته برای حضور در پروژههای صنعتی، فناورانه و حل چالشهای کلان کشور گام بردارند.
نظر شما