به گزارش قدس آنلاین، رضا سلیماننوری پنجشنبه ۲۸ خرداد، در نشستی با عنوان «تکیه پوست فروشها، تکیه خبازها، تکیه داروغه و تکیه کرمانیها»، که در مکتب بافت خراسان برگزار شد، اظهار کرد: واژه «تکیه» در ساختار شهری و فرهنگی ایران تعریف مشخصی دارد. تکیه فضایی با حیاط مرکزی است که آیینها و مراسم در مرکز آن برگزار میشده و افراد در اطراف حیاط مینشستند و مراسم را تماشا میکردند. این ساختار معماری باعث میشده جمعیت زیادی بتوانند در مراسم آیینی مشارکت داشته باشند.
وی با اشاره به تفاوت میان مسجد، تکیه و حسینیه، اضافه کرد: اگر بخواهیم از نظر تاریخی نگاه کنیم، واژه تکیه بعد از مسجد مطرح شده اما از نظر کارکرد، قدمتی حتی پیش از مسجد دارد، چراکه نمونههایی از چنین فضاهایی در ادیان و فرهنگهای پیش از اسلام نیز وجود داشته است.
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان خاطرنشان کرد: در سنت اسلامی نیز میتوان نمونهای از این مفهوم را در «اصحاب صفه» مشاهده کرد. زمانی که مهاجران به مدینه میآمدند و جایی برای اقامت نداشتند، در سکویی در کنار مسجد پیامبر(ص) اقامت میکردند. افرادی مانند سلمان و ابوذر ازجمله کسانی بودند که در میان اصحاب صفه قرار داشتند و این فضا را میتوان یکی از نخستین نمونههای کارکردی مشابه تکیه در جهان اسلام دانست.
سلیمان نوری با بیان اینکه یکی از مهمترین کارکردهای تکیهها اسکان زائران و مسافران بوده است، بیان کرد: تکیهها بهنوعی شبیه کاروانسرا عمل میکردند، فضایی بزرگ و اغلب سرباز که در اطراف آن غرفههایی قرار داشت و در برخی ایام خاص سقف آن پوشانده میشد. در شهرهایی مانند یزد و کاشان نیز نمونههایی از پوشاندن سقف تکیهها در ایام خاص وجود دارد. علاوه بر کارکرد اقامتی، تکیهها محل اجرای آیینهای مذهبی و سوگواری نیز بودهاند، آیینهایی مانند شبیهخوانی، نوحهخوانی، سینهزنی و دیگر مناسک مذهبی در این فضاها برگزار میشد.
وی با اشاره به تغییرات اجتماعی در سدههای اخیر، اضافه کرد: تا پیش از دوره معاصر، کارکرد مسجد، تکیه و خانه از یکدیگر تفکیک شده بود. مراسم ختم و روضه غالباً در خانهها برگزار میشد و مساجد بیشتر محل عبادت و اقامه نماز بودند. حتی در گذشته در برخی مجالس روضه، قلیان ارائه میشد و پذیرایی با قهوه نیز رواج داشت.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان خاطرنشان کرد: با کوچکتر شدن خانهها و تغییر سبک زندگی، فضایی جدید به نام حسینیه شکل گرفت که بخشی از کارکرد خانه، مسجد و تکیه را بهطور همزمان در خود جای داد. به همین دلیل حدود ۱۰۰سال اخیر حسینیهها به تدریج جای بسیاری از تکیهها را گرفتند و فرهنگ جدیدی از برگزاری مراسم مذهبی در این فضاها شکل گرفت.
سلیمان نوری، درباره تفاوت حقوقی این بناها نیز بیان کرد: تنها فضایی که برای آن صیغه شرعی خوانده میشود مسجد است و به همین دلیل تخریب آن امکانپذیر نیست، در حالی که تکیه و حسینیه چنین وضعیتی ندارند و در طول زمان برخی از آنها تغییر کاربری داده یا تخریب شدهاند. به طور کلی سه نوع تکیه در بافت تاریخی شهرها دیده میشود، تکیههای خانوادگی، تکیههای طایفهای یا شهری و تکیههای صنفی. تکیههایی مانند تکیه پوستفروشها و تکیه خبازها در دسته تکیههای صنفی قرار میگیرند.
وی درباره تکیه پوستفروشها، توضیح داد: این تکیه در نزدیکی کاروانسرای پوستفروشها ساخته شده و به همین دلیل به این نام شناخته میشود. این مکان از همان ابتدا بیشتر شبیه حسینیه بوده و فضایی برای اقامت خانوادگی در آن دیده نمیشود، در حالی که در بسیاری از تکیهها امکان اسکان وجود داشته است.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با اشاره به نقش اقتصادی و اجتماعی صنف پوستفروشها در گذشته مشهد، گفت: در دورهای که جشنهای مذهبی هنوز دولتی و حکومتی نشده بود، یکی از بزرگترین جشنهای میلاد حضرت صاحبالزمان(عج) و عید غدیر در محدوده نهر خیابان برگزار میشد. پوستفروشها که از ثروتمندان شهر بودند، خیابان را داربست میزدند و با چراغانی، مجسمهها و اشیای زینتی فضای جشن را آماده میکردند.
سلیمان نوری درباره تکیه و حسینیه خبازها، خاطرنشان کرد: حسینیه خبازها در اصل تکیه نان بربریهای مشهد بوده و بعدها به حسینیه تبدیل شده است. این مکان حدود یک قرن قدمت دارد و سالها محل برگزاری روضههایی بوده است که عمدتاً توسط مرحوم حاجآقا طباطبایی برگزار میشده است. در گذشته حتی میان صنفهای مختلف نانوا نیز تفکیک وجود داشت و برای مثال نانواهای سنگک هیئت و مسجد جداگانه داشتند، اما به مرور این مرزبندیها کمرنگ شد و امروز همه این گروهها در قالب هیئت خبازهای مشهد فعالیت میکنند.
تکیه کرمانیهای مشهد روایت ۱۵۰ سال عزاداری و آیینهای کهن در قلب تاریخ
وی با اشاره به اهمیت تاریخی تکیه کرمانیها، بیان کرد: بررسیهای تاریخی نشان میدهد که نام و اثر «تکیه کرمانیها» در نقشه «دالمج» که در سال ۱۲۴۸ شمسی ترسیم شده، ثبت شده است. این موضوع نشان میدهد که این بنا حداقل از دوران ناصرالدینشاه قاجار وجود داشته و در آن زمان نیز از مراکز شناخته شده شهر بوده است.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان در ادامه با بیان اینکه «تکیه کرمانیها» یکی از مراکز مهم برگزاری مراسم شبیهخوانی در مشهد است که هنوز نیز این آیین در آن اجرا میشود، ادامه داد: این مکان مذهبی که توسط خاندان «سخاوتی» پایهگذاری شده، آرامگاه برخی از بنیانگذاران اولیه مجموعه را نیز در خود جای داده است.
سلیمان نوری، درباره سنتهای جاری در این تکیه، اضافه کرد: برنامههای عزاداری در این مکان از روز اول تا دوازدهم محرم مصادف با سوم امام با نظم خاصی برگزار میشود. نکته حائز اهمیت، تداوم سنتهای قدیمی توسط بانوان کرمانی وابسته به این هیئت است، به طوری که هر ساله خانوادههای کرمانی با حضور در تکیه، ضمن انجام امور مجموعه، نذر پخت نان داشته و آن را میان عزاداران توزیع میکنند.
وی با اشاره به پیشینه درخشان خطبای این تکیه، خاطرنشان کرد: تکیه کرمانیها در طول دهههای گذشته میزبان منبریها و وعاظ برجستهای بوده است، که از آن جمله میتوان به مرحوم کافی، مرحوم شیخ برپا و آیات عظام سیدمهدی و سیدعلی طباطبایی اشاره کرد، که در این مکان به ایراد سخنرانی پرداختهاند و این مجموعه همچنان به عنوان یکی از فعالترین تکایای شهر مشهد شناخته میشود، که پیوند میان تاریخ، معماری و آیینهای مذهبی را به خوبی حفظ کرده است.
وی تصریح کرد: شناخت و احیای چنین فضاهایی میتواند در معرفی تاریخ اجتماعی و فرهنگی مشهد نقش مهمی داشته باشد، چراکه تکیهها تنها بناهای مذهبی نیستند بلکه بخشی از حافظه شهری و سبک زندگی گذشته مردم را نیز در خود حفظ کردهاند.
به گزارش ایسنا، ادامه این نشست یکی از خادمین حسینیه خبازهای مشهد، اظهار کرد: این حسینیه حدود یک قرن قدمت دارد و طی سالهای گذشته میزبان منبر و سخنرانی بسیاری از علما و خطبای شناختهشده بوده است، من از خادمان این مجموعه هستم و پیش از من نیز پدر و پدربزرگم در همین حسینیه خدمت میکردند. علاوه بر خانواده ما، افراد دیگری هم هستند، که سالهاست در اینجا به عنوان خادم فعالیت دارند.
وی ادامه داد: در گذشته شخصیتهای شناختهشدهای در این حسینیه منبر میرفتند، که ازجمله آنها میتوان به مرحوم آیتالله کافی و مرحوم آقای طباطبایی اشاره کرد، که حضورشان در این مکان برای مردم و کسبه بسیار خاطرهانگیز بوده است. همچنین در حال حاضر در دهه اول و دهه آخر ماه محرم مراسم عزاداری در این حسینیه برگزار میشود و برنامهها معمولا از حدود ساعت ۵بعدازظهر آغاز شده و تا نزدیک اذان مغرب ادامه دارد.
نقارهخانه حرم تا تکیه داروغه، روایت یک سنت خانوادگی در مشهد
در ادامه مصطفی اقدام شکوهی خادم حسینیه داروغه با اشاره به سنتهای قدیمی نقارهزنی، اظهار کرد: در گذشته نقارهزنی با مهارت و نظم خاصی انجام میشد، به طوری که نقارهچیها سه دست کامل اجرا میکردند، اما امروز حتی اجرای دو دست هم برای برخی دشوار شده است. در مجموعه نقارهخانه ۶ کرنا و ۶ طبل وجود دارد که اجرای آیین نقارهزنی با آنها انجام میشود. همچنین در گذشته افراد برجستهای نیز به این تکیه رفتوآمد داشتند که ازجمله آنها میتوان به مرحوم علی یزدی، استاد دانشگاه فردوسی مشهد اشاره کرد که در مراسم این تکیه حضور پیدا میکرد.
وی درباره برگزاری مراسم مذهبی در این مکان، اضافه کرد: در گذشته مراسم محرم در این تکیه از ابتدای ماه محرم آغاز میشد و تا ایام عسکریه ادامه داشت و در مجموع حدود ۷۰ شب روضهخوانی در این مکان برگزار میشد. این مراسم هر شب برگزار میشد و مردم استقبال زیادی از آن داشتند، اما امروزه شکل برگزاری مراسم تغییر کرده و روضهها بیشتر به صورت هفتگی برگزار میشود. در حال حاضر شبهای جمعه و همچنین شب شام غریبان در این حسینیه مراسم روضهخوانی برپا است.
اقدام شکوهی بیان کرد: متولی برگزاری روضههای شب جمعه در این حسینیه آقای رسول اقوام شکوهی هستند که از همین خاندان محسوب میشوند و بنده نیز حدود ۳۰ سال است در این مکان خدمت میکنم، از ابتدا این مکان به عنوان تکیه داروغه شناخته میشده است. همچنین در سالهای اولیه مراسم مذهبی بیشتر در خانهها برگزار میشد، اما به مرور زمان این مراسم به تکیه و هیئت منتقل شده و در قالب برنامههای منظم در این مکان ادامه پیدا کرده است.
نظر شما