تاریخ، تنها در حافظه سینهها زنده نمیماند؛ گاهی بر جریده اوراق آهارمهره و در میان سطور نستعلیق و نسخ، چنان جان میگیرد که گویی صدای شیهه اسبان و طنین «هل من ناصر» از میان قفسههای کتابخانه به گوش میرسد. نسخ خطی، نه فقط میراثی فرهنگی، که شناسنامه اصالت و غنای فکری یک ملتاند. در این میان، کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به عنوان یکی از بزرگترین پایگاههای میراث مکتوب جهان اسلام، نگهبان رازی است که قرنهاست بر کاغذهای نخودی و شکری نقش بسته است: «حماسه ثارالله».
در آستانه ایام عزای حسینی، برای تورق این تاریخ سوگوار، به سراغ «سیدرضا صداقت حسینی» رفتیم؛ کارشناس پیشکسوت نسخ خطی که ۲۵سال از عمر خود را در مجاورت بوی خوش کاغذهای کهن و برکت نام امام رئوف(ع) سپری کرده است.
گنجینه ۵۹ هزار نسخه خطی در حریم رضوی
کتابخانه آستان قدس رضوی گنجینهای از دانش بوده که میراثدار بیش از ۵۹هزار نسخه خطی است؛ میراثی برگرفته از علوم مختلف مانند ادبیات، تاریخ، جغرافیا، حکمت و کلام، تفسیر، تجوید، منطق، کیمیا و طب. اما بخش بزرگی از این گنجینه به زبانهای فارسی، عربی، ترکی، اردو و حتی سانسکریت، به شرح احوال پیشوایان دین اختصاص دارد. صداقت حسینی در این باره میگوید: «این آثار تنها دستنوشتههایی قدیمی نیستند؛ آنها آینه تمامنمای نبوغ ادیبان، مورخان و حکیمان ما در طول سدهها هستند که با هر قطره مرکب، ارادت خود را به اهل بیت(ع) جاودانه کردهاند». در قفسههای این مرکز، نسخ ارزشمندی وجود دارند که با نام مبارک امام حسین(ع) و واقعه عاشورا مزین شدهاند. در این میان نامهای درخشانی چون «اسرار الشهاده»، «روضه الشهداء» و «مقتل ابومخنف» به چشم میخورند که هر یک زاویهای از منشور حماسه کربلا را روایت میکنند. علما، بزرگان و نویسندگان مختلفی در طول تاریخ کتابهای متعددی در احوالات امام حسین(ع) و واقعه عاشورا به زبانهای عربی و فارسی نوشتهاند که از جمله آنها میتوان به کتاب «اسرار الشهاده» اثر سیدکاظم بن قاسم رشتی، «روضه الشهداء» تألیف کمالالدین حسین بن علی بیهقی سبزواری کاشفی، «عین البکاء» نوشته محمدتقی بن احمد بروجردی، «معدن البکاء فی مصیبه خامس آل العباء» تألیف محمدصالح بن محمد برغانی قزوینی، «مفتاح البکاء فی مصیبه خامس آل العباء» اثر محمدصالح بن محمد برغانی قزوینی، «مقتل الحسین(ع)» تألیف ابومخنف لوط بن یحیی ازدی کوفی، «منبع الدموع» نوشته عباس بن علیاکبر مجد دامغانی، «مهیج الاحزان و موقد النیران فی قلوب اهل الایمان» تألیف مولانا حسن بن محمدعلی یزدی حائری و... اشاره کرد.
«محرق القلوب»؛ آتشی بر خرمن دلهای سوخته
در میان هزاران نسخه خطی در قفسههای کتابخانه آستان قدس رضوی، برخی آثار نهتنها حامل دانش، که نگهدارنده عاطفه و ایمان شیعیاند. نسخه خطی «محرق القلوب» (به شماره ثبت ۲۷۰۴۱) یکی از این گوهرهای ماندگار است؛ اثری ارزشمند از فقیه و حکیم نامدار ملا محمدمهدی نراقی (متوفی ۱۲۰۹ هـ.ق) که به درخواست «عبدالرزاق خان» و با قلمی سوزناک در شرح مصائب آلالله (ع)به رشته تحریر درآمده است. نراقی در این اثر، مقتلنگاری را با نگاهی حکیمانه آغاز میکند. کتاب در قالبی منسجم، مشتمل بر دو مقدمه و ۲۰مجلس تنظیم شده است. مؤلف در مقدمه نخست در دیباچه معرفتی به تبیین جایگاه انسان به عنوان فاعل مختار میپردازد و در مقدمه دوم، پیوند میان عمل و اثر اراده الهی را بررسی میکند. در ادامه این اثر مؤلف به مجالس سوگ پرداخته است. چهار مجلس نخست به رحلت و شهادت چهار معصوم اول اختصاص یافته است، اما قلب تپنده کتاب، مجلس پنجم تا هجدهم است که با بیانی حزنانگیز، وقایع غمبار کربلا و پیامدهای پس از آن را به تصویر میکشد. در نهایت، دو مجلس پایانی روایتگر شهادت امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) است.
یکی از فرازهای تکاندهنده این نسخه، نقل روایتی از امام سجاد(ع) است که فیض جاری در سوگواری بر حضرت سیدالشهدا(ع) را چنین توصیف میکند: «هر که چشم او در مصیبت پدرم تر و نمناک شود، خداوند او را در غرفههای بهشت ساکن گرداند».
همچنین آغازین سطور این نسخه، خود گویای سوز درون نویسنده است: «بسمله. حمد و سپاس بینهایت تحفه بارگاه حکیمی است جلت عظمته... و این است زیانکاری بزرگ که علاجی از برای آن متصور نیست...».
این نسخه ارزشمند که در قرن سیزدهم هجری قمری کتابت شده، از نظر ویژگیهای ظاهری و فنی حائز اهمیت است. متن با خط زیبای نستعلیق روی کاغذ نخودی آهارمهره نقش بسته و عناوین با مرکب شنگرف (سرخ) متمایز شدهاند تا چشمنواز و خوانا باشند. کتاب در ۱۶۲برگ و ۲۳سطر (در ابعاد ۵/۱۹ در ۵/۲۸ سانتیمتر) با جلدی مقوایی محافظت میشود. این اثر نفیس، وقفی «سیدناصر حسینی» از طرف «حسن گوهری» است که در خرداد ماه ۱۳۸۰ توسط حجتالاسلام والمسلمین علیاکبر الهی خراسانی به گنجینه رضوی اهدا شد تا برای همیشه در پناه بارگاه ملکوتی امام رئوف(ع) ماندگار بماند.
«اللهوف»؛ روایتگری شیوا از عصر زرین تفکر شیعه
در میان مقاتل، «اللهوف علی قتلی الطفوف» اثرسید بن طاووس (قرن هفتم) هویتی یگانه دارد. نسخه موجود در این کتابخانه به شماره ۸۱۲۴، شاهکاری از قرن یازدهم است. ابن طاووس با دقتی عارفانه، وقایع را در سه مسلک (پیش از شهادت، شرح نبرد و وقایع پس از شهادت) روایت کرده است.
رضیالدین علی بن موسی مشهور به سید بن طاووس، آن زمان که فارغ از نگارش «مصباح الزائر» شد، با خود اندیشید که زائر کوی دوست، علاوه بر آداب دعا، محتاج توشهای از روایت عشق است. او قلم بر دوات جگر برد و «لهوف» را چنان نگاشت که کوتاه، گویا و جانسوز باشد؛ کتابی در سه مقام یا به تعبیر او «سه مسلک»: از طلیعه حرکت امام از مدینه تا کارزار خونین نینوا و سرانجام، مرثیه اسارت و پیامرسانی اهل بیت(ع).
اما نسخهای که در کتابخانه آستان قدس نگهداری میشود خود داستانی دارد. این نسخه، نه فقط یک کتاب، که شمایلی از ارادت کاتبی گمنام در قرن یازدهم هجری است. او با خط «نسخ» که استواریاش یادآور ایستادگی سجاد(ع) است، واژگان را بر پهنه کاغذ نخودیرنگ نشانده است.
آنچه این اثر را از همتایانش متمایز میکند، جامهای است که بر تن دارد؛ جدولی مذهب به رنگ شنگرف و زر که گرداگرد واژگان را گرفته، گویی که خون و خورشید در هم تنیدهاند. این اوراق سیوهشت گانه که در سال ۱۳۲۹ خورشیدی به آستان خورشید طوس پیشکش شدهاند، با مرثیهای سوزناک از «سید علیخان» به پایان میرسند؛ آنجا که میگوید: «درودهای خدا بر شما باد، تا آن زمان که گوهرهای اشک در سوگتان بر گونهها جاری است...».
امروز این نسخه نفیس با جلدی مقوایی که پارچهای متبرک بر آن کشیده شده، در کنج امن آستان قدس ایستاده است تا به یادمان آورد حقیقت کربلا، از میان سطور زرنگار و از پس قرون، هنوز هم تر و تازه و تپنده است.
«معدن البکاء»؛ کانون اشعار و مراثی
دیگر گنجینه ارزشمند، نسخه «معدن البکاء فی مقتل سیدالشهداء» تألیف برغانی قزوینی است. این کتاب که در سال ۱۲۷۲ هـ.ق توسط محمدحسین قزوینی کتابت شده، فراتر از یک مقتل ساده، حکایت انتقامخواهی مختار و ثواب گریستن بر مظلومیت آلالله(ع) را در خود جای داده است.
برغانی که عمری را در تألیف آثاری چون منبع البکاء و کنز البکاء سپری کرده، در این مقتل عظیم که به زبان عربی نگاشته شده، ساختاری مهندسیشده و هنرمندانه را پیش چشم مخاطب میگشاید. در ابتدا در مقدمهای سه پردهای از خطبههای شورانگیز در ستایش حضرت حق گرفته تا تفسیر آیات الهی در شأن اهل بیت(ع) و اخبار شگفتآور واقعه کربلا که در هفت گنجینه (کنز) روایت شده است. متن اصلی کتاب در ۱۴مجلس، قدم به قدم ماجرای عاشورا را روایت میکند تا خواننده را در متن واقعه قرار دهد و سرانجام بخش نهایی کتاب به شرح خونخواهی مختار، سرنوشت ستمگران، برکات گریستن بر سیدالشهدا(ع) و اشعار نغز شاعرانی چون سید اسماعیل حمیری اختصاص یافته است.
این نسخه منحصر به فرد با عبارت متواضعانه «اما بعد فیقول الفقیر المحتاج الی ربه الغنی...» آغاز میشود و با جملهای تکاندهنده پایان مییابد. خطاط خوشنویس، «محمدحسین بن محمدجعفر حسینی قزوینی» در روز یکشنبه ۲۴ ذیالقعده سال ۱۲۷۲ ق، جان کلام را با خط نسخ بر کاغذهای «شکری آهارمهره» نشانده است.
نسخه مذکور با ۳۱۴ برگ آهارمهره و جلدی از تیماج قهوهای، نه تنها یک منبع تاریخی، که یک اثر هنری تماشایی است. اوراق شکریرنگ این کتاب، گواهی بر وقفی است که در سال ۱۳۴۳ توسط خیران به این آستان تقدیم شده تا نام واقف با نام حسین(ع) گره بخورد.
جایی که مرکب سیاه با خون سرخ شهدا پیوند میخورد
در پایان میتوان گفت مرور این نسخ خطی در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، فراتر از یک فعالیت پژوهشی است؛ این یک سلوک معنوی در میان کلمات است. جایی که مرکب سیاه با خون سرخ شهدا پیوند میخورد تا تاریخ شیعه، زنده، تپنده و پویا به دست نسلهای آینده برسد. این اوراق، نگهبانان بیدار حماسهای هستند که هرگز گرد فراموشی بر آن نخواهد نشست.
نظر شما